(Эрдэмтэн Балданы Содномын 110 жилийн ойд)

(Эрдэмтэн Балданы Содномын 110 жилийн ойд)

“Зуун жил гэдэг хэр хугацаа билээ? Зуун жилд шалгарал хэр хэмжээгээр болдог билээ? Нэгэн зууны шалгарлыг давна гэдэг хоёрдахь зууны үүдийг нээх нэгэн оньс түлхүүр мөн буюу.Тэгвэл Монгол улсад шинжлэх ухаан, соёл боловсролын салбарт нэгэн зууны туршид хэн хэн бие сэтгэлээр хүчин зүтгэж юу юу бүтээж явсан бэ? гэдэг асуудалд хамаарах хариулах учиртай хүний нэг нь Балданы Содном гарцаагүй байсан болой. “

    Эрдэмтэн, зохиолч, судлаач,

соёлын гавьяат зүтгэлтэн, доктор Д. Цэдэв

Балданы Содном товч намтар.

1908 оны 1-р сарын 4-нд одоогий Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын Гүн галуутай нуурын Нүүрэнтэй гэдэг газар ядуу ард Балданы ууган хүү болж төрсөн. 1923 онд сургуульд ороод түүнээсээ шалгарч 1926 онд Д.Нацагдорж болон хэсэг сурагчдын хамт герман улсад, 1931 онд Ленинградад тэр үеийн герман франц орос улсад суралцсан анхны сэхээтний нэг.

Шинжлэх Ухаан Академид ажилласан жилүүд:

Шинжлэх ухаан боловсролын байгуулгад  50 шахам жил ажилласан.  

Шинжлэх ухааны хүрээлэнд оюутнаар 1930 нд 6 сар – 1931 

Ленинград хот Дорно дахины судлал 1931-1933 

Шинжлэх ухааны хүрээлэнд 1933-1938 

Судар бичгийн  хүрээлэн эрдэм шинжилгээний ажилтан (одоогийн хэл, зохиолын хүрээлэн ) – 1938-1941 

Эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга 1941-1947 

Эрдэм шинжилгээнийажилын хажуугаар хавсарсан ажлууд, Улсын их сургуульд багш – 1949-1951, 1942-1947, 1956-1959

Шинжлэх ухааны Академийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, секторын эрхлэгч 1950-1979

Гэр бүл:

Балданы Норжмаа

(1924-1991)

Балданы Норжмаатай 1950 онд танилцаад 1952 онд гэрлэж улмаар 6 хүү, 5 охинтой өнөр гэр бүл болсон. Балданы Норжаа нь Батмөнх даян хааны удам угсааны хүн. Түүний өвөг  Сандаг Түшээт Хан хошууны тайж, торгоны замын өртөөгөөр тэмээн жин энхэтхэгээс орос хүртэл тээвэрлэж байв.

Балданы Содномын гэр бүл 1973 он

Эрдэм шижилгээний салбарт хувь нэмэр оруулсан нь:

Б. Содном түүний уран бүтээл судалгаа нь Монголын Шинжлэх Ухааны хэд хэдэн салбарын судлалыг үндэсийг үүсгэн тавилцсан.

1. Хэл шинжлэл судлал,
2. Утга зохиол, урлаг судлал
3. Ардын аман зохиолын судлал,
4. Д. Нацагдорж судлал
5. Нэр томъёоны судлал
6. Шинэ үеийн уран зохиолын судлал бөгөөд үүн дээр өөрийн зохиосон зохиолууд, хэлсэн ярьсан үг болон дурсамжууд орж байгаа юм.

Эрдэмтэдийн  дурсамжуудаас хураангуулбал:

Эрдэмтэн Содном дурсамждаа “Содномын нэг их чухал онцлог нь монгол хэлээ маш сайн мэддэг, монгол хэлний нэр томъёг бүр нарийн мэддэг, хэлний баялаг эзэмшсэн хүн, юм бичихдээ найруулгандаа их сайн, маш их мэдлэгтэй, боловсролтой, их аятайхан хүн байсан.”

                                                                                                                         Академич профессор А. Ширэндэв 1998

 Уран зохиол шинжээчийн ууган нэгэн дурсамждаа “Зохиолын явдал нь зангилгаагаар эхлэн өрнөсөөр туйлдаа хүрээд улмаар тайлагдан төгсөх ёстой” гэж Содном гуай зурагласан тэр л зарчимаар өнөөг хүртэл ихэнх зохиолчид шүлэг, өгүүллэг, тууж, романаа бичиж байгаа билээ. Монголын шинэ уран зохиолын судлал шүүмжилийн өргөө гэр анх барилцсан ууган эрдэмтэн Балдангийн Содном.”

Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, ардын уран зохиолч,

төрийн шагналт эрдэмтэн хүндэт профессор Л. Түдэв1998

Хэл бичгийн эрдэмтэн Б. Содном гуайн тухай дурсамждаа “Уншигчдын сонирхолыг татахын тулд зохиолын дотор гарах ёстой үйл явдлуудыг дэс дарааг санамсралгүй байдлаар өөрчлөх хэрэгтэй. Үүний тулд зохиолын үйл явдлыг тус бүр жижиг цаасанд тэмдэглээд хөзөр шиг хольж байгаад дэлгэвэл нэгэн санамсаргүй дараалал үүснэ. Үйл явдал дэс дараа ингэж хутгалдах нь зохиолыг сонирхолтой болгох нэг арга юм гэж Содном гуай заадаг байлаа. Зохиолч болбол тэр жороор бичнэ гэж бид боддог байв. Содном гуайг Их Содном буюу найз нөхөд нь орсоор “Содном Великий” гэж дууддаг сан”.

                      Цөмийн физикийн эрдэмтэн, Академич бага Н. Содном1998

Миний мэдэх Балдангийн Содном дурсамждаа “Б. Содном гуайтай хгмт ажиллаж ойртон танилцаж тэр хүний өргөн мэдлэг, судалгааны арга барил, өвөрмөгц чанар, маш энгийн нийлэмж сайтай хүнлэг энэрэнгүй зан ааш, амьдралбүтээлийн баялаг туршлага, яриа хөөрөөний сонин сайхан, ахмад хүний дууриал зэрэг нь анх 1950 оны үеэснадад эчнээ төрсөн сэтгэлийг өөрчилж, жинхэнэ үнэнийг олж хүнийг таних, хүндлэн биширч, дууриан суралцахад их нөлөө үлүүлсэн юм.”

Монгол Улсын Төрийн шагналт, профессор Д.Цэнд1998

Миний мэдэх Б. Содном дурсамждаа “Б. Содном гуай олон жилийн турш их зохиолчийн гар бичмэлийг сурвалжлан цуглуулж нандигнан хадгалж өнөөгийн бидэнд өвлөн үлдээсэн түүхэн гавъяатай хүн юм.”

Хэл зохиолын хүрээлэнгийн агсан захирал доктор профессор Х. Сампилдэндэв.1998

Б.Содном хэл шинжлэлч, толь зүйч эрдэмтэн мөн дурсамждаа “Б. Содном бол дэлхийд нэр алдар нь товойж гарсан, гадаад дотоодын эрдэмтэн мэргэдэд өндөр үнэлэгдсэн нэрт эрдэмтэн байсан юм. Миний бие Б.Содном гуайг монгол судлалд зүгээр нэг гялсхийгээд өнгөрсөн үзэгдл байсан биш, амьралын судас нь монгол хэл, зохиолын төлөө цохилж байсан эрдэмтэн гэж дүгнэж байна.”

Доктор профессор С.Мөөмөө 1998

Б.Содном Д.Нацагдорж судлалыг үндэслэгчийн нэг дурсамждаа “Содном гуай Д.Нацагдоржийн зохиолыг олон нийтэд хүргэснээр хийх ажлаа хязгаарлаагүй, Нацагдоржийн зохиол бүтээлийг шинжлэх ухааны үүднээс судлах ажлыг монголын судлаачдаас анхлан хийсэн юм. Б.Содном бол Нацагдоржийн яруу сайхан зохиолыг Монгол уншигчдад нээж өгснөөрөө хэзээ ч арилшгүй, үл мартагдах гавъяа байгуулсан юм. ”

Дэд доктор зохиолч С.Лочин1998

Б. Содном бол шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн ууган эрдэмтний нэг мөн дурсамждаа“Манай ахмад эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн, Ш.Лувсанвандан, Б.Ренчин, зохиолч Д.Нацагдорж нартай нэгэн эрин үед нэгэн байгууллагад хамт алба хашин, мөр зэрэгцэж, уран зохиол, үгсийн сан,толь бичиг, ардын аман зохиол, Д.Нацагдорж судлал, -д дорвитой хувь нэмэр оруулж, монголын шинэ уран зохиолын түүхийг бичих анхны алхмыг хийсэн эрдэмтэн мөн.”

Доктор профессор Л. Балдан1998

Б.Содном багш нэр хүндтэй, хүнлэг, ахмад буурал эрдэмтний нэг дурамждаа “Содном багш бол миний сайн багш нарын нэг, нөгөө талаар миний эцэг шиг хүн байсан. Б.Содном багшийн хүн чанрын тухай хэдэн үг хэлье.  Содном багш бол маш энгийн, маш даруу, ихэмсэг зан байгаагүй, аливаа том эрдэмтэн хүнд байдаг ихэмсэг зан Содном багшид байгаагүй. Эгэл энгийн зан төрхий нь бид хүндэтгэдэг. Шавь нар бидэнд бүх юмыг зааж хэлдэг, өөрөө удирддаг, их гавъяатай хүн. Хүнтэй маргаж, хэрэлдэж уурлаж байсныг үзээгүй. Аман зохиол судлаач байсан төдийгүй, хэл шинжлэлийн ухаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн хүн юм.”

Шинжлэх ухааны гавъяат зүтгэлтэн, доктор Ж.Цолоо1998

Хүний сайн хүнийг дурсахуй дурсамждаа “Ном эрдэм, хол ойр, сайн муу аливааг үзэж нүд тайлсан, ажил амьдралын их туршлагатай, тунгаамал шижир адил ховор чухаг, буянтай будагтай, нүнжигтэй сайхан өтгөс буурлууд маань эргэх хорвоогийн жам ёсоор биднээсээ үүрд мөнхөд салан одцоор л байна. Энэ нь ертөнцийн жам хэдий ч, хойч үеийнхэндээ огт мартагддаггүйгээр үл барам үгүйлэгдсээр байдаг нь бас цөөнгүй. Тийм хүмүүсийн нэг бол Балдангийн Содном гуай мөн.”

Бакула ринбүүчийн, Бурханы шашны төвийн Шашны сургуульийн хичээлийн эрхлэгч,

 дэд эрдэмтэн Ч.Догсүрэн1998

 Монгол уран зохиолын анхны тойм дурсамждаа Ц. Дамдинсүрэнгийн 1957 оны Монголын уран зохиолын номын оршилд ”Монголын уран зохиолыг судлагч эрдэмтэн А.Познеев, Б.Владимирцов, В.Хайссиг нарын зэрэг гадаад эрдэмтдийн нэрс дунд ганцхан монгол судлагчийг нэрлэсэн нь Б.Содном билээ. Энэ тухайд Б.Содномыг хүндэтгэн үзэх учиртай билээ.Монголын эрдэмтэн сэхээтний дундаас эх хэлнийхээ уран зохиолыг системтэй судлах ажлыг анх удаа гардан хийсэн гавъяаг Б.Содном эдлэх учиртай. Яг энэ зам мөрөөр Ц.Дамдинсүрэн уран зохиолынхоо тоймын эхний дэврийг бичиж, бусад эрдэмдийн хгмт гүйцээсэн ба залгамж, эрдэмтэд нь орчин үеийн уран зохиолын түүхийг бичиж нийтлүүлсэн юм.”

Доктор профессор Я. Баатар1998

Түүвэрлэсэн С. Үзмээ

"Орчуулагчийн осолтой Нөхөд"

Олон улсын (социалист орнууд) толь бичиг хэвлэх газрын VII бага хуралд дээр

 Монголын төлөөлөгчдийн тэргүүн Б. Содномын хэлсэн үгнээс

"Орчуулагчийн осолтой Нөхөд" (Дэмжлэг)

Энэ хурлыг зохион байгуулсан хороо болон мөн хуралд амжилтай оролцож байгаа ах дүү социалист орнуудын хэвлэлийн газрын төлөөлөгч та бүхэнд монгол хэвлэлийн ажилтан нарын өмнөөс чин сэтгэлийн халуун баярыг хүргэе.

        1968 онд Софи хотод болсон социалист орнуудын толь бичиг хамтран зохиож, хэвлэх хурлаас хойш 1969 онд ЗХУ-д Акуленко нарын зэрэг хүмүүс "Орчуулагчийн осолтой нөхөд" гэсэн Англи-Орос, Орос-Англи толь бичгийн төрөлх хэлээр буюу. эсвэл төрөл бус хэлээр ингэж боловсруулах тухай дурдсан бүхнийг бид их дэмжиж байна. Тийм явдал бидний ажил дээр үргэлж дайралдаж байдаг тул тэр бэрхшээлийг бид сайн мэдэж ажилладаг юм аа. Мөн ажиллагааны тухай товч мэдээлбэл: Монгол ардын төрийн анхны жилээс аваад одоо хүртэл Европ-Монгол хэлний нэр томъёог боловсруулан тогтоосоор ирэв. 

            Манайд "Улсын нэр томъёоны комисс" гэж дүрэм, арга зүй бүхий албан байгуулга бий. Тус улсын ШУЗ-ийн Хэл Зохиолын Хүрээлэнгийн нэр томъёоны сектор бол мөн комиссын нэр томъёо боловсруулдаг суурь нь болж байгаа юм.

             Нэр томъёоны сектор бол СССР зэрэг зарим ардын ардчилсан орны зохих байгуулгатай харилцан ажилладаг билээ.

             Олон улсын нэр томъёо боловсруулдаг аргын дагуу 4-н зарчмыг баримтлаж байна.

  Нэгд: Монгол жинхэнэ нэрийг европ хэл дээр олж оноох; үүнд: Молочный зуб гэвэл, нялхын шүд гэж зөвийг нь олох хэрэгтэй юм.

  Хоёрт: Харь хэлнээс утгаар нь шууд орчуулж авах үгс байна. Жишээлбэл; "Наука - Шинжлэх ухаан" гэх мэт.

 Гуравт: Хуулбарлан орчуулаад, харь үгийг нь хажууд нь зэрэгцүүлэн бичиж, харьцуулах журмыг явуулдаг. Ингэхдээ тэр хэлний угтвар, залгавар, язгуур, дагаврыг нэгд нэгэнгүй сайн мэдэж баймааж нь сая хуулбарлан орчуулж болох юм. (Ер энэ их төвөгтөй ажил юм аа.) Жишээг хэлбэл: "Пентопентид" нь "тав", нөгөө "пепто" гэдэг үгийн язгуур "төгс, төстөй, адил шиг" гэсэн утгатай юм аа. Энэ гурван хэсэг нийлээд, одоо монгол хэлээр юу болох вэ гэвэл; "Таван хайлга төст" эсвэл "таван пептид буюу пентопептид" гэж хэвээр нь бичиж байгаа юм. Ингээд үзэхэд европ буюу латин, грек гаралтай үгсийн угтвар, дагавар бүрийг тус тусад нь судлж, монгол хэлний зохих угтварт, дагаврыг олж оноох хэрэгтэй байна. Энэ мэтээр боловсруулж байтал, европ хэлэнд бараг нийтээрээ хэрэглэдэг үг олон байх юм. Жишээг хэлбэл: орсоор "колонка, англиар (column), германар (kolonne)" гэдэг үг байна. Гэтэл мөн үгийг монгол хэлээр ганцхан үгээр оноож болохгүй. Энэ үг салаа утгатайгаар барахгүй, хэл хэл дээр өөр утга санаа ч гарах юм. Тиймд орос хэлний утгаар нь монголчилбол; 1. Томбогор зуух, 2. Гудамжны усны цорго, 3. Шатахуун олгох газар, 4. Үе зураас (писать в две колонки - хоёр үеэр зэрэгцүүлэн бичих) гэх мэт илтгэлд дурдсан бэрхшээл бидэнд бас тохиолдсоор байдаг юм.

  Дөрөвт: Харь үг буюу нэр томъёог монгол хэлэнд яг хэвээр нь авч хэрэглэдэг нь нилээд олон бий. Жишээлбэл; Машин, техник, мотор, автобус, багон, гараж, килограмма, километр, гэнэрал, инжэнэр, кино театр гэх мэтийн нэр томъёог монгол болгох хэрэггүй гэж санагдана.

      Бид одоо хүртэл зуугаад мянга шахам нэр томъёог тогтоогоод хэрэглэж байна. Голдуу Орос-Монгол буюу Монгол-Орос хэлээр "Улсын нэр томъёоны комиссын мэдээ"-г жилд дөрвөн удаа хэвлэж гаргадаг. Бас заримдаа бид нэг мэргэжлийн зүйчилсэн толь бичиг нийтэлсэн нь эдүгээ 14 дэвтэр болжээ.

     Монгол орны ургамлын нэр томъёог Орос-Монгол-Латин гурван хэлээр, Монголын анагаах ухаанд хэрэглэдэг эмийн зарим ургамлыг нэр томъёог Орос-Монгол-Түвд-Латин хэлээр, Ази-Европын шувууны нэр томъёог Латин-Орос-Монгол-Герман таван хэлээр тус тус хийж хэвлүүлсэн байна. Эдгээр нэгэнт тогтоосон нэр томъёогоо улмаар нь хоёр хэлний толь бичиг боловсруулдаг журмаар нэгтгэн ажиллаад: Орос-Монгол нэр томъёоны толь бичгийн 1-р боть 35 хэвлэлийн хуудсыг 1964 онд хэвлүүлсэн. Харин үүний 2-р боть 45 хэвлэлийн хуудсыг (орос-монгол хэлээр) одоо хэвлэж байна.

    Энэ завсар тус монгол оронд; Ц.Дамдинсүрэн, А.Лувсандэндэв нарын 50000 орчим үгтэй "Орос-Монгол хэлний толь бичиг"-ийг 2 ботиор хэвлүүлж гаргав.

     Бас Чой. Лувсанжавын "Орос-Монгол өвөрмөч хэллэг" гэдэг дэвтэр одоо хэвлэгдэж баина. Эдгээр толь бичгийг бид өндөр хэвлэлийн аргаар хэвлэсээр байгаа юм.

      Цаашдаа бид ЗХУ-ын ШУА-тай манай ШУА хамтарч, 1975 он хүртэл Монгол Орос хэлний толь бичиг боловсруулахаар зохих хэлэлцээрийг энэ онд хийсэн билээ. Энэ бол тун их нүсэр ажил юм аа. Үүнчилэн Монгол хэлний 36 дэвтэр товч тайлбар толь бичгийн доторхи гол үгсийг орос хэлний товч тайлбар толь бичгийн доторхи гол үгсийг орос хэлний үгээр оноож өгөх ажлыг хийх гэж байгаа юм. Ийм ажлыг хийхгүй бол монгол жинхэнэ үндсэн сангийн ямар үг нь Европ хэлний ямар үг буюу нэр томъёотой яг таарч мөргөх эсэхийг мэдэхгүй мухардахад хүрч байгаа төдийгүй, мөнөөхөн үгсийн салаа утгыг нь ч барагцаалан мэдэхийн аргагүй. 

      Бидний энэ мэтээр ажиллаж байгаа явдал бол социалист орнуудын толь бичиг хамтран зохион хэвлэх чухал ажилд бэлтгэл буюу суурь нь болж өгөх ёстой.

       Орон бүхний дотор хийх ямар нэг мэргэжлийн толь бичгийг хорох хэрэггүй, гагцхүү чанар сайтай, үнэхээр чамбай хийх шаардлагыг тавьж, өөрсдийнхөө хэрэгцээг хангахад нь бид туслах хэрэгтэй юм биш үү.

       Гэтэл чанарын шаардлагад хүрээгүй зүйл бидэнд мэр сэр үзэгддэг юм аа. Зарим баримтыг энд хэлбэл; 1968, 1969 онд СЭВ-ийн орноос "Инженерийн геологийн" буюу "усны аж ахуйн" нэр томъёо гэсэн хоёр дэвтрийг тус тус хэвлүүлжээ. Тэдгээрт орсон монгол нэр томъёог үзэхэд заримыг ягштал сайн боловсруулж чадалгүй, махчилан орчуулсан нь олон.

       Төслийн дотор байгаа мэргэжил бүрийн Англи-Орос, Орос-Англи толь бичиг тус тус гаргаад ирэхээр бидэнд их тус болоод зогсохгүй, гарын авлага болох нь дамжиггүй учир, шууд дэмжиж, "Орчуулагчийн осолтой Нөхөд" гэсэн шиг сайн арга замыг хайх нь чухал аа.

Б.Содном 1970 он

"Толь бичиг эрдмийн толь" гэсэн Монгол Телевизийн нэвтрүүлэгт

НЭР ТОМЪЁОНЫ УТГА ЧАНАР

        Монголчууд нэр томъёо гэдэг юмны нэрийг зөв нэрлэх талаар эрт дээр үеэс чухалчлан үзсээр ирсэн юмаа. Энэ тухай зарим баримтыг энд хэлбэл, XIV зууны үеэс Энэтхэг, түвдийн шашны гүн ухаантай холбогдсон зарим зүйлийг монгол хэл дээр орчуулж эхэлсэн байна. Удаа дараагийн орчуулга дээр гарсан нэр томъёог хуримтлуулж байгаад, 1742 онд "Мэргэд гарахын орон" гэдэг Түвд-Монгол хэлээр нэр томъёоны зүйчилсэн толь бичгийг барласан байх юм. Энэ толь бичгийг "Хайв зунайн даяг" гэж нэрлэдэг юм. Түүнчлэн 18-р зууны үед 21, 24, 36 дэвтэр Манж-Монгол товч тайлбар толь бичигт, бас "Манж-Түвд-Монгол-Уйгар-Хятад" таван хэлний толь бичигт зүйл бүрийн олон нэр томъёог оруулсан байдаг билээ. (Энд 36-тын толь, таван хэлний толийг үзүүлэв.)

           Энэ зуршлынхаа ёсоор 1921 онд Монгол ардын төрийг мандсан тэр эхний үеэс эхлэж, орос зэрэг европын хэлнээс орчуулах зүйл дээр гарсан аливаа нэр томъёог тогтоох улсын комисс байгуулагдсан байна. Удаа дараагаар байгуулагдсан улсын нэр томъёоны комисс их юмыг хийжээ.

             ШУА-ийн Хэл Зохиолын Хүрээлэнд нэр томъёоны ажлыг эрхэлсэн нэг сектор байдаг юм. Энэ тасаг бол Улсын Нэр Томъёоны комиссын гол суурь болж байгаа газар юмаа.

              Саяын хэлсэн тасаг Улсгн Нэр Томъёоны комисст тогтоон батлах нэр томъёог урьдаар боловсруулж бэлтгээд, одоо баталж болно гэсж үзсэний дараа, комисст оруулдаг байна. Нэр томъёоны тасаг бол ямар нэг нэр томъёобы үг бүрийн угтвар, язгуур, дагаврын утга санааг задлан судалж үзээд, уг үг монгол хэлэнд цоо шинээр орох ёстой юм уу, аль монгол хэлэнд яг үүнтэй таарах үг байна уу, үгүй юу? Хэрэв бий бол юу гэсэн үг байдаг вэ гэнэ. Жишээ хэлбэл; Миллион-сая, сахар-чихэр, абрикос-гүйлс (жимс) гэх мэтийн нэр днйг олж оноон тавина.

           Ямар нэг нэр томъёо ерөөсөө монгол хэлэнд байхгүй бол орулж болох нь уу? үгүй юу? Хэрэв орчуулахад хүрвэл чухам юу гэсэн нэр томъёо болох вэ гэнэ. Үүний тухай хэлбэл: "География-газар зүй, Геология-газар судлал, ампула-1-д тун шил, 2-т нь цүлхгэр" гэх жишээтэй, "аппарат, радио, машин, кино, костюм" гэж орчулдаггүй, харь хэлний нэр томъёог хэвээр нь авбал, монгол хэлний авианд онц харшлахгүй зохицаж чадах эсэхийг харгалзах зэргээр тал бүрээс нь эргэцүүлэн үзэж байгаад авдаг юмаа. 

         Орос, англи, герман, ыранц, латин зэрэг европын хэдэн төрөл ойролцоо хэлэнд адилхан хэрэглэж байгаа нэр томъёог дэлхийн нийтийн хэл гэж үздэг явдал аль хэдийн хоцрогджээ.

            Манай орчин үед дэлхийн нийтийн хэл бий болох ч байтугай. бисийн хэл гэдэг ч алга байгаа үе юмаа. 

  

           Одоо хүртэл тогтоосон нэр томъёо 90 шахам мянга болжээ. Өөр үгээр хэлбэл, ерөнхий боловсролын нэр томъёог тогтоож гүйцээ, энэ хир нарийн мэргэжлийн нэр томъёо тогтоох ажилд ороод байна. (Нэр томъёоны нэгтгэсэн толь бичгийн 1, 2 ботийг үзүүлэв.)

             Гэвч харь хэлэн дээр байгаа ямар нэг нэр томъёо ганцхан утгатай байхгүй, харин хэд хэдэн салаа утгатай байх юмаа. Манай тогтоосон нэр томъёо дотор тэр салаа утга бүрийг бүрэн хамран гаргаж чадаагүй. Нэг нэр томъёоны салаа утгыг жнхэнэ ажил гэрэг дээр л гарахаар нь юу гэж байгаагийг нь мэдэж хийхээс бш, урьдаар ямар нэг толь бичгээс харж  орчулахад хүрвэл, бодит амьдрал дээр таардаггүй гэм гардаг байна. Салаа утгатай нэр томъёон дээр латин үг "партия" гэдэг нэр үгийг авч үзэхэд монгол хэл дээр лав л 6, 7 салаа утга гарч байна.

           Нэгд улс төр дээр бол - партия гэж нам - гэж нэрлэнэ 

           Хоёрт - хүмүүс дээр анги/бүлэг

           Гуравт- тоглоом дээр - өрөг, тавил

           Дөрөвт - хөгжм дээр - хувиламж, ангилал

           Тавд - эд бараан дээр - буудал, хэсэг

           Зугаад - мал дээр - суурь

           Долоод - Хүний харилцаан дээр - хань (тэр чамд тохирох хань биш - он тебе не партия) гэх зэргээр зөвхөн нэр томъёоны нэг үг нь монгол хэл дээр иймэрхүү 7 салаа утгатай болж байна.

          Нэгэнт тогтоосон нэр томъёог Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн баталсан дүрмийн ёсоор дагаж мөрдөх нь чухал төдийгүй, нэгэн мөрийн журамтай болно.

        Тогтоосон нэр томъёог "Үнэн" сониныхон, биеийн тамирынхан, ургамлынхан, ихэнх урлагийнхан зэрэг олон газар яг дагаж мөрдсөөр, уг хэргээ саадгүй хийж байна.

            Ер нь нэр томъёог тогтоохдоо жнхэнэ нэр үгээр буюу үйлт нэрээр, эсвэл үйл үгийн үл мэдэгдэх төлөвөөр нь бичдэг юмаа.

            Үүнээс өөр, чухам өгүүлбэрийн дотор буюу найруулгад орох янз бүрийн хэлбэрээр нь нэр томъёо бүрийг тогтоож болдоггүй. Харин "Үнэн" сониныхон  нэгэнт тогтоосон нэр томъёог монгол өгүүлбэрт ордог зүй тогтоолоор нь хувирган найруулж хэрэглэдэгддэг нь сайшаалтай.

        Энд нэг өгүүлбэрийг жишээ болгож үзье. "Толпа людей около дверей магазина совралась" гэснийг үг үгээр нь орчуулбал - толпа - бөөгнөрөл, сүрэг, олон, людей - хүмүүсийн, собралась - цугларсан, около - дэргэд, орчим, дверей-үүдэн, хаалганы, магазина-дэлгүүрийн гэснийг махчилан орчуулая. "Хүмүүсийн бөөгнөрөл дэлгүүрийн хаалганы орчим цугларчээ" гэж орчуулбал болмоор шиг байх юм. Гэвч монгол хүн ийм утгыг юу гэж хэлдгийг санах хэрэгтэй юм л даа. "Дэлгүүрийн үүдэн дээр олон улс цугларчээ" гэвэл ойлгомжтой дөмөг орчуулга болох бизээ. Нэр томъёог чухам өгүүлбэрийн дотор энэ мэт найруулан хэрэглэх нь зөв арга аа. Ингэж зөв сайн хэрэглэсээр байхад бас тогтоосон нэр томъёог хайхрахгүй газар байдаг юм. "Улаанбаатар" зочид буудал, төмөр зам зэрэг газруудаас "Зөөг зууш" , "Шөл", "Махтай халуун хоол", "Амттан", Халуун унд", "Нарийн боов", "Жимс", "Архи, дарс" гэх мэтийн хоол ундны нэр томъёог удаа дараалан тогтоолгож аваад хэрэглэж байна. Үүгээр барахгүй, Улаанбаатар зочид буудлас "Монгол, орос, франц, англи, герман " таван хэлээр эдгээр хоол ундны нэр томъёог хэвлүүлж хэрэглэсээр байна. Тэгтэл зарим гуанз түүнийг анхаарахгүй, хамаагүй нэр томъёо хэрэглэж байх нь тун харамсалтай. "Котлет" гэдэг хоолыг "Котлез" гэж дэс буруу дуудлагаар хэрэглэж байна. "Шанцай" гэхийн оронд "салаад, салат" гэж монгол ч биш, европын биш хэлээр хэлэх нь даанч тусгүй. Ийм буруу зөрүүг арилгах явдал одоо үед их шаардагдаж, манай улсаас нэр томъёог нэг мөр болгож хэрэглүүлэх гэсэн бодлогод харшлаж байгааг анхаарууштай байна.


"Толь бичиг эрдмийн толь" гэсэн Монгол Телевизийн нэвтрүүлэгт 1972 онд судлаач Б.Сумъяабаатарын хамт оролцохдоо Б. Содномын ярьсан яриа.

Эх орон минь уу

Эх орон минь уу

Эх ороноо би Эх шигээ санадаг

Унасан газар нутгаан би Эхийн хэвлий шигээ санадаг

Эх булаг гол аршаанаа би Эхийн ариун сүү шигээ санадаг

Уран ганганах шувуудын жиргээг Эхийн бүүвэйн дуу шигээ  санадаг

Хөх цэлмэг тэнгэрээ би Эцэг шигээ санадаг

Хөвчин ой, хангайгаа би Эцгийнхээ ноён нуруу шигээ санадаг

Хөндлөн давхих тал нутгаан би уужим сэтгэлт Эцгийн ухаант харц шигээ санадаг

Хүлэг морьдийн давхих туурайн чимээг Эцэгт минь өвлүүлсэн эрдэнэ шигээ санадаг

С. Үзмээ 06.01.2018

Эх үрсийн баярын мэнд ээ! Ижий минь

Эх үрсийн баярын мэнд ээ! Ижий минь

Эрхлэн тоглодог насандаа
Эхийгээ би Ээж гэж дуудаг байлаа
Эргээд би өөрөө Эх хүн болсон
Эрхэмлэн хүндэлж Ижий  минь гэдэг

Ижийгээ би дурсан санан
Ижийгээрэй би бахархах дуртай
Эрхэмлэн мэхийн ёслоё таньдаа
Эх үрсийн баярын мэнд ээ! Ижий минь

С. Үзмээ 06.01.2018

Б.Содном зураг

Эрдэмтэн профессор Цэндийн Дамдинсүрэн, Б. Содном.

Олон улсын монгол хэл бичгийн эрдэмтдийн анхдугаар их хурал Б.Содном, Ш.Лувсанвандан, Г.Сумъяа, Ч.Сэрээтэр, Ц.Дамдинсүрэн нар. 1959 он.

                                        Д. Нацагдорж Миний нутаг шүлэг гар бичмэл

Ламгуайн нулимс гар бичмэл Д. Нацагдорж

Д.НАЦАГДОРЖ СУДЛАЛЫН НЭРТ ЭРДЭМТЭН ЧОЙЖИЛСҮРЭНГИЙН ЖАЧИН

НОРОВЫН ГАНТУЛГА

Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт, хэлбичгийн ухааны доктор, эрдэмтэн зохиолч Чойжилсүрэнгийн Жачингийнд өнжсөн тэмдэглэлээ хүргэе. Эл эрхмийг утга зохиолын хүрээнийхэн, ерөөс таньж мэдэх бүхэн “нандин нууцлаг” хэмээн тодорхойлох нь бий. Учир нь “Гурван-Эрдэнэ” багшийн дээд сургуулийг үүсгэн байгуулж, олон мянган багшийг бэлдэн Монголын боловсролд гавьяа байгуулсан хүн, Нацагдоржийнхоо эх бичгийн судалгаагаар эрдмийн зэрэг хамгаалж утгын их мэргэд дунд өөрийн гэх дэг сургуулийг бий болгосон түүнд бахархах зүйл олон. Гэвч тэрээр өнөө л даруу төлөв, хүнлэг зангаараа өөрийгөө хойш тавьж, бүтээж туурвихаа урьтал болгон Нацагдоржоо нарийвчлан судалж, сургуулийн цаг наргүй ажилд дарагдсаар яваа.

Ардын зохиолч Бөхийн Бааст гуайн 95 насны ойн хүндэтгэлийн ёслол дээр таарахдаа Жачин докторт өнжих хүсэлтэйгээ дуулгасан юм.

Нэг их цааргалалгүй, харин ч “Мань мэт шиг амьтан нь орж болдог юм уу даа” гэж хүлээж авсан нь өнөө л ясны даруу зантай нь холбоотой байж таарна. Циркийн зүүн урд талын “Гангар”-ын байранд хүрээд очлоо. Төрийн шагналт яруу найрагч Долгорын Нямаа гуайтай хоёр талаасаа уулзаадахав. Жачин доктор Нямаа найрагчийг зориуд урьжээ. Тэр хоёр “Гурван-Эрдэнэ” сургуулиар, мөн Нацагдорж, Пагмадуламаар холбогдсон бичгийн мэргэд юм. “Нутаг холдчихоод уулзаж учирч чадахгүй юм. Түүнээс нэг байранд байхдаа гэр орноороо бишгүйдээ л орж гарч явсан. Би хааяа цонхоор харж зогсохдоо Жачингийнхыг бодож, дайлуулж цайлуулж явснаа санадаг юм” гэсээр Нямаа зохиолч жигтэйхэн сэтгэл хангалуулан сууна. Анзаараад байх нь ээ, тэд нэг нэгийгээ санасан нь илэрхий. Гэрийн эзэгтэй мэнд ус, цай цүй болох зуураа Отгонбаяр эгчийг (Нямаа гуайн гэргий) асууж сураглаж байна. Жачин докторын босгыг алхахад нэг л монгол ханхалсан, ерөөл бэлгэ оршсон сайхан айл санагдсан. Биднийг хүлээж суух зуураа гэрийн эзэн шагай мөлжөөд, түүнээ орхитол морь бууж харагдлаа. Надад нэг л сайхан бэлгэшээл төрөөд явчихав. Бага хүү Цогтгэрэл нь гэргий Золзаяагийн хамтаар аавындаа иржээ. Цогоогийн хүү Хаш-Эрдэнэ гэж зүггүй барам байна. Мөн Жаргалан гэж эмээ, өвөөгийн эрх охин байна. Тэр хоёр “аварга”-ыг өвөө нь төрийн шагналт Долгорын Нямаад үнсүүлчих санаатай хэд хэдэн удаа дуудлаа. Хаш-Эрдэнэ ширээн доогуур давхиад л Нямаа зохиолчийн өвөр дээр суугаад авна лээ.

“Тэр жил Гаадамба багш намайг гэртээ урилаа. Оройн хоол ид гэдэг юм. Хоёр охиноо дагуулаад очлоо. Га багш намайг гэртээ урьдаг нь учиртай. Тухайн үед Шинжлэх ухааны академийн хэл зохиолын хүрээлэнтэй манай гэр ойр байсан. Га багш өдрийн унднаар манайхаар ирнэ. Жачингийн хоолыг олон идсэн. Гэртээ нэг орой ч болов урьж байгаа минь энэ гэж инээд алдсаар угтсан. Охин Саран нь тогооч юм байна. Сүрхий хоол бэлдчихжээ. Тэгтэл Га багшийнд Цэндийн Дамдинсүрэн гуай ороод ирдэг юм. Хоёр охиноо үнсүүллээ. Дамдинсүрэн гуай малгайгаа хойшлуулж байгаад үнсэж билээ” гэж эрдэмтэн зохиолч маань өгүүлж байна. Хашаа, Жаргалан хоёрыг Нямаа гуайд үнсүүлэхтэй зэрэгцээд тийм яриа өрнөөд явчихсан.

Жачин доктор Булганы Сайхан сумын Хулжийн голын хүн. Жинхэнэ Монголын брэнд болсон айрагны эх нутаг. Удам гарал ус нутгийнх нь тухай асуухад, ижийнхээ төрсөн ах Чойжилсүрэнгээр овоглосноо дуулгалаа. Харин дунд сургуулийг Архангайд төгсч, улмаар Архангайн багшийн сургуулийг дүүргэсэн байна. Насныхаа ханийг ч Арын хангай нутгаас авчээ. “Тэр сайхан ус нутаг, хангай надад өлзийгөө хайрласан” гэж сэтгэл дүүрэн бахтайхан хэлсэн. Эл үгнийх нь залгаас болгож “Жачин чи Архангайгаас тун дажгүй хүүхэн авсан даа” гээд инээдэм хөгжөөн болголоо. Гуравдугаар ангийн хүүхэд Архангайн Хайрхан сум, Хайрхан уулын бараанд аж төрөхөөр явахад Хулжийн голынхон найр наадаан болж бэлэг сэлт, өвгөдийн сургаал, уртын дууны нургилсан шуранхайгаар үдсэнийг хэлж байна. Арван хэдэн хүүхэд төрүүлж, бүгдийг нь эрдэм мэдлэг, хүнлэг сэтгэлтэй болгож өсгөсөн ижийгээ (Должинсүрэн) сэтгэлдээ нулимстай дурсч суусан.

Зүүн гараас Г.Мэнд-Ооёо, Ж.Саруулбуян, Дондогийн Цэвэгмид, Ч.Жачин нар

Ах дүү нарын зарим нь Хайрханд, зарим нь Сайханд байдаг гэсэн. Гэрийн эзэн Долзоо гээд гэргийгээ зөөлнөөр дуудна. Эрдэм төгс түүний яриа сэтгэл бүлээцүүлэн ундрах ажгуу. Нямаа зохиолч бид хоёр Сайхан сумынх учир олимпийн аваргын тухай асууж орхисон. Ээжийнх нь удам гарлыг Жачин гуай сайн мэддэг юм билээ. Мундаг Цэвээн гэж хүнээс гаралтай гээд багагүй ярилаа. Х.Эрдэнэт-Од гавьяаттай олимпийн аваргынх хамаатан садан улсууд гэнэ. Тэр зуурт “Би Эрдэнэт-Одод хайртай” гэж Нямаа ах сүрхий гэгч дуугарлаа. Нэг л учир байна даа гээд төрийн шагналт зохиолч руу хандахад “Би амьдралыг амттай болгож амьдрах дуртай гэж Эрдэнэт-Од зурагтаар хэлэхийг нь сонсоод баяр төрж байсан” гэв. Түүнээ хоёрдугаар эмнэлэгт таарахдаа гавьяат тамирчин бүсгүйд хэлсэн гэсэн.

Ийм л яриа хөөрөө болж, Долзоо эгчийн цагаан тос, хайлмаг тэргүүтнийг амтархаж байх зууртаа Жачин доктороос Нацагдоржтой холбогдсон хувь заяаных нь тухай асууж орхисон юм. Тэрээр яриан завсраа Нацаг гуай хүнийхээ хувьд тун сайн хүн байжээ гэдэг нь олон зүйлээс харагддаг. Ганцхан жишээ хэлэхэд, “Энэ Нацагдорж орчин үед Монгол Улсад хэрэгтэй хүн болох учир цалинг нь нэмж өгье” гэж их Нацагдорж маань эрдэмтэн Шагдаржавын Нацагдоржийг бага залууд нь тодорхойлж байсан байна. Тэрхүү тодорхойлолтыг бүр сүүлд архивын материалаас Шагдаржавын Нацагдорж гуай олсон байдаг. Айхтар хүн учир хүүхдэд өөрөө хэлээгүй байна л даа гэв. Ингээд яриа маань гарцаа байхгүй Дашдоржийн Нацагдоржийн тухай шуударлаа. “Далан зургаан онд Нацагдоржийн мэндэлсний 70 насны ой тохиолоо. Багшийн дээд сургуулиас оюутнуудын дунд уралдаан зарласан юм. Манай ангийнхан хоёрдугаар байр эзлээд Нацагдоржийн төрсөн нутгаар аялахаар болов. Аман зохиолын Дашдорж багш биднийг дагуулаад Баяндэлгэрт очсон. Дашдорж багштайгаа бүтэн сарын хугацаанд төрсөн нутгаар нь явсан. Далан найман онд Нацагдорж судлаач Балдангийн Содном гуай өнгөрч хүрээлэнд ажиллаж байсан залуучуудаас Амгаагийн Лувсандэндэв захирал монгол бичгийн шалгалт авдаг юм байна. Учир нь Нацагдоржийн гар бичмэлтэй ойртуулах гэж тэр. Содном гуайд Нацагдоржийн гар бичмэл хадгалагдаж байсан. Ингэж би гэдэг хүн их Нацагийнхаа гар бичмэлийг анх нүдээр үзсэн. Нацагдорж гуайд бичихгүй цаг гэж байгаагүй юм билээ. Зохиолч бүр тийм байдаг эсэхийг сайн мэдэхгүй юм. Гуанзанд хоол идэж байхдаа ч, шөнө амарч байгаад гэнэт сэрээд, бүр халмаг согтуу үедээ ч, шоронд, эмнэлэгт байхдаа ч бичнэ. Германд сургууль төгссөн цагийг яс барьдаг боловсролтой байсан учир гар бичмэл дээрээ он, сар өдөр, цаг минутаа, мөн хаана бичсэнээ тодорхой тавьдаг байсан. Шоронд байхдаа 16 дугаар өрөөнд гэдгээ ч тодорхой бичсэн байдаг. Гучин нэгхэн насалсан Нацагдоржоо монголчууд хоёр удаа шоронд хийсэн юм шүү дээ” хэмээн яриа үргэлжилсээр. Энэ зуурт Нарангэрэл охин нь Японоос холбогдож, аавдаа мэнд хүргэн ярьж байна. Аавын охин бололтой их л аминчирхан ярьж байгаа сонсогдсон. Долзоо эгч жигтэйхэн чамин шоколадаар биднийг дайлсан нь Японд байгаа охиных нь явуулсан бэлэг ажээ.

Нацагдорж судлалын нэрт эрдэмтэн “Тэргэл сарыг үзэхүй”, “Эрх чөлөөг хүсэхүй” гэсэн шоронгийн шүлгүүдийн нэрэнд нь эргэлздэг байна. Нацагдорж гуай хэзээ ч тийм гарчиг тавьж бичих хүн биш гэж боддогоо хуваалцсан юм. Сүүлд Содном гуай юм уу, хэн нэгэн хүн гарчиг өгсөн байхыг үгүйсгэх аргагүй гэлээ. Мөн “Шувуун саарал” туурвилынх нь эхийг хуучин бичгээр уншихад жороо мориор галигуулж байгаа юм шиг яг л тэгж уншигддагийг, ямар их сэтгэлийн хөөрөл, онгод билгээр цалгин туурвисныг бахдан хэлээд “Яах аргагүй бичгийн сод хүн байжээ” гэж дуун алдаж байлаа. Нацагдоржтой хувь заяагаа холбосоор 40 жил болсон байна. Энэ онд мэндэлснийх нь 110 жилийн ойд зориулан таван ном гаргахаар зэхсэнээ хэлсэн. Жачин докторыг тийн хэлэхүйд Долгорын Нямаа гуай босч баяр хүргэж байлаа. Эрдэмтэн зохиолчийн 40 жилийнх нь хөдөлмөр, судалгаа гээд бодохоор ямархан ланжгар номууд байх нь мэдээж. Нацагийнхаа үг бүрийг судалснаа хэлж байсан. “Монголчуудын цээжинд хадгалаатай явдаг “Миний нутаг” шүлэгт “Алтан нарны туяанд энхжин тогтсон орон, мөнгөн сарны гэрэлд мөнхжин гялалзсан газар” гэж байдаг. Гар бичмэлийг нь нарийн сайн үзтэл тогтсон биш тогтносон гэж байдаг. Энэ бол гайхамшигтай үг. “Монгол бол тусгаар тогтносон улс шүү” гэдгийг Нацаг гуай эрт хэлчихэж. Гэтэл түүнийг тогтсон болгож энэ олон жил явж байгаа нь харамсмаар. Ийм өч төчнөөн үг бий. Би гэдэг амьтан ганц нэг үг хөөцөлдөөд яваад байгаа шиг бусдад харагдаж магад. Гэвч ганцхан үгний цаана ямар их агуу зүйл оршино. Ямар том утга, билиг билгүүн агуулагдана вэ. Явуугийн “Холоос гүйдэлтэй борлог минь сулдаа ганхам жороо доо” гэдгийг сульдаа гээд буулгачихвал юу болж хувирах билээ гэж нүдний шилнийхээ цаанаас нухацтай нь аргагүй харж байна. “Хэлхээгүй сувд” зохиолд гардаг нэг үгийг Содном гогдолдоно гэж уншсан бол Дожоогийн Цэдэв хутгалдан гэж уншжээ. Харин Жачин аль алинд нь итгэлгүй худалдан гэж уншсанаа сонирхуулсан юм. Үндсэндээ тухайн өгүүлбэрийг Дариймаагийн хүмүүжилд худалдан гэж тайлжээ.

Төрийн шагналт Долгорын Нямаагийн “Тэнгэрийн хаяа” дурсамж дурдатгалын номыг зохиол бүтээлийн зах зухаас атгасан бүхэн ширээний номоо болгон уншдаг. Гайхмаар цэцэн цэлмэг, ончтой үг хэллэгтэй, баримт сэлтэд тулгуурласан баялаг мэдээлэлтэй, аливааг яаж онож хэлж болохыг чухам харуулсан бүтээл. Тэгтэл уг бүтээл Жачин докторын үүсгэн байгуулсан “Гурван-Эрдэнэ” багшийн сургуультай холбогддог байгаа. Нямаа зохиолч Жачингийнхаа урилгаар тус сургуульд 12 жил цагийн багшаар ажиллажээ. Багш болох оюутнуудад хичээл зааж явахдаа угийн чамбай хүн учир “Тэнгэрийн хаяа”-гаа бичсэн байна. Тэгээд зогсохгүй Пагмадуламын тухай баримтат зохиолоо туурвисан удаатай. “Зохиолчийн намтар судлал гэдгийг Жачингийн сургуулиас би олж авсан” гэсэг нь үүнийг нотолно. Нэг удаа Нямаа найрагч уран зохиолын хичээл дээр Жачин захирлыг өөрийг нь “чихдэж” авчраад Нацагдоржийн тухай яриулжээ. Нацагдоржийг Жачингаар, Лодойдамбыг Бажуудайн Ганбатаар заалгаж, жинхэнэ судлаачдынх нь үгийг оюутнуудад хүргэж байснаа дуулгасан юм. Уг хичээл завсарласны дараа оюутан охин Нямаа зохиолчоос “Пагмадуламын тухай сонирхон асуужээ. Тэр охины үг Пагмадуламын тухай бичих сэдлийг төрүүлсэн гэдэг.

Архангайн багшийн сургуулийг далан онд дүүргэх жилээ насныхаа ханьтай учирснаа гэрийн эзэн цухас дурслаа. Тэр яриаг сонссон Долзоо эгч “Далан зургаан онд Нацагдоржийн ойгоор бид хоёр чинь гэр бүл болсон” гэж гал тогооныхоо өрөөнөөс дуулгав. Жачин докторын ангийнхнаас нь Боловсролын яамны төрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан Мишигжав гээд лут хүмүүс дуулдана. Түүнд нэг хэсэг Горькийд сурч байсан үе ч бий гэнэ. Харин боловсролын суурь мэдлэгийг олгосон газар бол Архангайн багшийн сургууль гэж тодотгосон. Мянга гаруй шагайтай, “морь мал”-аар жигтэйхэн баян айлд Сайханых нь айргийг хүд хүд залгилж суулаа. Хүрэн шаргал хул аяганд айраг мэлтэлзүүлэн суухуйд гэрийн эзэн “Наад аяга чинь Намхай аваргынх” гэдэг байгаа. Сайханы Угалз, Цөнгөрөгийн голоор нутагтай Түшээт ханы домогт их хүчтэн Намхай аваргын цай ууж байсан гэх энэхүү хул аягыг нутгийнхаа Лүндэн гэж хүнээс Жачин доктор мөнгө хатуу цагт багагүй хэдэн төгрөг тоолж өгөөд авч байж. Нутгийн их хүчтэний аяга гэхээр их л бэлгэшээлтэй санагддаг юм гээд зөөлнөөр инээвхийлж харагдсан. Аргагүй л утга соёлын нандин өв болсон айл гэдэг нь энэ мэт юухан хээхнээс ч болов анзаарагдана.

Бага охин нь гэр бүлтэйгээ ирж, хайртай зээ хүүг нь өвөөд нь үнэрлүүлээд ээждээ тусалж байна. Бодох нь ээ, манайд зочид ирсэн гэж гэрийн эзэгтэй хүүхдүүддээ дуулгасан бололтой. Ээлж дараалан ирж байлаа. “Манай хүүхдүүд гэр ойр” гэж аав нь хэлж байсан. Тэгэхээр халуун бүлсэг айл байх нь. Бага охин Сарангэрэл анагаахыг төгсөөд Солонгост мастер хамгаалсан байна. Одоо нэгдүгээр эмнэлэгт ажилладаг гэнэ. Бидний яриа үргэлжлээд Цэндийн Дамдинсүрэн гуай руу хэлбийлээ. Далан найман онд Дамдинсүрэн гуай Хэл зохиолын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, туслах нь Жачин доктор. Багшийнхаа гараар бичсэнийг нь машинаар бичдэг тийм ажилтай. Овсгоо муутай, эрдэм чадал тааруутай хүн учир Дамдинсүрэн багшийнхаа эрдмээс олигтой авч чадаагүй дээ гэсэн. “Дамдинсүрэн багшийнд хэзээд ч яваад очиход хуучны судар уншаад сууж байна. Нэг сонин түүх хэлье л дээ. Наян нэгэн онд Цэдэнбал дарга баруун аймгуудаар явахад “Монгол Улс бол дорно дахины хамгийн хоцрогдсон улс байсан” гэж хэлжээ. Түүнийг олоодох гэлээ. Бал даргын хэлсэн үг ном болоод хэвлэгдчихэж. Ховдын төв дээр шиг санагдана, уулзалт хийхдээ яалт ч үгүй тэгж хэлсэн байна. Үүнийг Дамдинсүрэн гуай Шинжлэх ухааны академийн 60 жилийн ойн хурал дээр тасхийтэл хэлсэн дээ. Тэгэхдээ Бал дарга гэлгүйгээр манай залуучууд Монгол бол дорно дахины хамгийн хоцрогдсон орон гэж хэлж байна. Харин саяхан манай улсад зочилсон Лаосын ерөнхийлөгч “Монгол бол дорно дахины эртний соёлтой орон гэж хэлсэн. Би түүнтэй санал нэг байна” гэлээ. Тухайн үед би айж л байлаа. Дамдинсүрэн гуай Монгол бол соёлын өв их уламжлалтай улс гэдгийг олон жилийн судалгааны үр дүнд итгэл төгс мэдэрсэн хүн. Мөн Цэдэнбал ч байна уу, хэн ч байна уу, хэлсэн үгийнх нь хариуд дуугүй байж чадахгүй зоригтой эх оронч байсан” гэдгийг уг жишээгээр баталсан. Да багшийнхаа эрдэм шинжилгээний анхны түүврийг нь Жачин доктор хийж байсан түүхтэй.

Гэрийн эзэгтэй бага хүүгээ зааж “Гаадамба гуай манайд ирэхээрээ Цогоотой их тоглоно. Танай аавд ийм пиво байхгүй, ийм сахал байхгүй гээд л цаашлуулна. Цүнхэндээ пиво авч явдаг, түүнийгээ хоолны даруулга болгож уудаг хүн байлаа” гэв. Гаадамба гуайг төрийн шагнал хүртдэг тэр жилийн хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд Жачин доктор өнөө Цогоо хүүгээ дагуулж очин золгож байснаа дурссан юм. Тухайн агшинд Монголын оюун билгийн их мэргэдтэй сэтгэл ойр явсных нь буян байлгүй, Нацагдорж судлалын гаргуун эрдэмтэн болоод Монголдоо төдийгүй дорно дахины судалгаанд нэртэй төртэй эрдэмтэн болжээ гэх бодол төрж байсныг нуух юун.

Тэрээр утга зохиолд ойр явсан хүмүүсийн нэг нь Жагдалын Лхагва. Түүний дурсгал болгож Лхагвынхаа тухай ном бичсэн байдаг. Цэндийн Доржготов гуайг машид их биширч уншдагаа, дараа үеийн залуусаас Л.Өлзийтөгсийг их үнэлдгээ хэлж байсан. Судлаачдаас Сампилыгаа (Академич Хорлоогийн Самдилдэндэв) их ярина. Миний дарга байсан, Монголын уран зохиолын амьдралыг бүхлээр нь хардаг билгийн мэлмийтэй хүн байлаа гээд ярина. Үеийнхнээс Загдын Түмэнжаргал, Саруулбуян нартаа хайртай ажээ. Манай Саруул ахмад үеэ маш их хүндэтгэж байгаа нь биширмээр харагддаг гэж бүр нэг сэтгэлээсээ хэлж билээ.

Жачин доктор, Нямаа зохиолч бидний яриа “Гурван-Эрдэнэ” сургууль руу үе, үе орох нь бий. “Миний бие “Гурван Эрдэнэ”-ийг байгуулахаас өмнө хүрээлэнд арав гаруй жил ажиллачихсан. Монгол хэлний багш уран уншдаг, хөгжмийн мэдрэмжтэй, зураг сайхан зурдаг гээд олон талын авьяастай байх учиртай гэх шалгуурыг тавьж байсан. Тэр бүхнээр шалгалт аваад ёстой нэг замруулдаг байлаа. Манайд одоо 600, 700 оюутан суралцаж байна. Сургууль төгсөж байгаа багш заах аргын мэдлэг чадвар өндөр байхаас гадна сайн хүн болж төлөвших нь чухал. Тийм стандартыг эхнээсээ барьсан” гээд Их сургуулийн нэртэй багш М.Базаррагчаа, гэргий Пүрэвжал, хүү Идэрбаяр докторын хамтаар багшилж байсныг, мөн англи хэлний Өлзийням, дүрслэх урлагийн Төмөрхуяг, бага ангийн математикийн домог болсон Дашнямын Бүндэн гээд олон сайхан эрдэмт багш нараа дурссан юм. Долгорын Нямаа гуайгаас өмнө зохиолчийн ур чадварын хичээлийг Очирбатын Дашбалбар зааж байсан гэнэ.

Тэрээр бусдын адил боловсролын тогтолцооны тухайд сэтгэл дундуур явдгаа хэлсэн юм. “Боловсролын удирдах ажилтныг системтэйгээр бэлдэхгүй байна. Тохиолдлын шинжтэй хүмүүс дарга даамлаар томилогдож байна. Энэ нь сүүлийн жилүүдэд бүр их хүчтэй мэдрэгдэх боллоо” хэмээн хатуухан шүүмжилсэн. “Та бол боловсролыг суурь мэдлэгээр авсан хүн. Үүнийг арилгах боломж гарцыг хэлж өгөхгүй юу” гэхэд “Мэргэжлийн холбоодтой байх нь чухал” гэсэн хариулт өглөө. “Бага ангийн багш нарын мэргэжлийн холбоо байлаа гэхэд түүнд Монгол Улсын бүх бага ангийн багшийн бүртгэл байх ёстой. Багш нарын чадал чансаа, туршлага, өргөн мэдлэг, цар хүрээг нь тус холбооны нөхөд сайн мэддэг байх. Уг холбоо хүчтэй ажиллаад ирэх юм бол сурагч оюутнуудад нэг цаг ч хичээл заагаагүй нөхөр удирдах албан тушаалд очдог байдал үгүй болно. Хэн ч мэдэхгүй нөхдөөр дунд сургуулийг удирдуулдаг байдал гарахгүй” гэв.

Жачин докторын ярианаас олон сайхан хүний дурдатгал хөвөрч байлаа. Тэдний нэг нь Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Чойсүрэнгийн Дагвадорж юм. Буурал Дагваа багшийгаа нэг өрөө байранд олон хүүхэдтэйгээ аж төрж байхаас нь өдгөө Америкт эрдмийн ажлаа хийж байгаа цаг мөч хүртэл нь хамт байж, гэр бүлийн найзууд явж иржээ. Долзоо эгч өөрөө бага ангийн багш мэргэжилтэй. Ханьтайгаа гар нийлж оньсого, үлгэрийн тухай, хүүхдийг хүн болгох суурь хүмүүжил, монгол соёлын дархлааны тухай хэд хэдэн ном туурвижээ. Төрийн шагналт Дамдинсүрэнгийн Цэнд, Равжаа судлалын гол эрдэмтэн Цагаан нарын шавь юм билээ.

Жачин докторынх Улаанбаатарт амьдраагүй, гал голомтоо бадраагаагүй дүүрэг ховор гэсэн. Түүнээс хамгийн дурсгалтай нь Зуун айлын урдхан одоогийн 11 дүгээр хорооллын тэнд амьдарч байхдаа 100 насалсан хөгшинтэй хамар хашаанд амьдарч байсан гэдэг. Өвгөн нь 100 насалсан, эмгэн нь 90 гаруй насалсан хоёр сайхан буурал Жачин, Долзоо хоёрыг төрсөн үр хүүхэд шигээ бодож явсан байна. “Хүн зуу насыг наслах бол гайхаад байхаар зүйл биш гэдгийг би тэр хоёр буурлаас ойлгосон” гэж гэрийн эзэн баяр бахдалтайгаар хэлсэн юм. Тэрбээр Нацагдоржтой, судалгааныхаа бүтээлтэй холбоотой олон зүйлийг сонирхууллаа. 1984 онд Шведийн жуулчид дурсгасан зурагнуудын нэг нь гучин онд авахуулсан Нацагдоржийн зураг. Монголчууд хүүхэд нохой хоёрт сайн хүнд дуртай байдаг гээд уг зурган дээрх хоёр нохой хоёулаа Нацагдорж руу хандсан байгааг сонин болгож ярьсан. “Өнөөдөр бүх зүйлийг мөнгөний нүдээр хардаг болжээ. Мөнгөөр хэмжиж болохгүй зүйл гэж бас байна. Ухаандаа, Монголын төрийг мөнгөөр үнэлж болохгүй. Ямар алдар замналтай, боловсрол мэдлэгтэй хүн бэ гэхээсээ илүү бэл бэнчинг нь харж байна. Ийм буруу жишиг Монголын төрд бий болсон учир монгол төрийн дархлаа сулраад байна” гэж айхтар хэлээд авна лээ. Монголын төрд хэнээс ч хамааралгүй Бодлогын зөвлөл байх хэрэгтэй гэх санааг дэвшүүлж тэрүүхэн тэндээ улстөржөөд авсан. “Эрдэмтэн зохиолч Жачин Монголын хэлшинжлэлийг нуруундаа үүрч яваа, их Нацагдоржоо хүн төрөлхтөнд мандуулахад үнэлж баршгүй гавьяа байгуулсан хүн” гэж түүхийн нэрт эрдэмтэн академич Жигжидийн Болдбаатар “Монгол түмний сод хүмүүс” номондоо бичсэнийг дурдан эл тэмдэглэлээ өндөрлөе.

Гэрэл зургуудыг Ц.МЯГМАРСҮРЭН

Эрдэмтэн Б. Содномын 110 жилийн ойд

Хайрт аав эрдэмтэн Б. Содном мэндэлсэний 110 жилийн ойд зориулан,1918 онд Чингис Хааны Эр Хоёр Загал хэвлэгдсэнээс хойш 100 жилийн дараа дахин шинэчлэгдэн өргөн барилаа.






Амазон худалдаанаас эндээс дарж;


https://www.amazon.com/Genghis-Khan-Hoyor-Zagal-Mongolian/dp/1983866040/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1517938470&sr=8-1&keywords=genghis+khan+twin+stallion

худалдан авна уу?

Чингис Хааны Эр Хоёр Загал

  Чингис Хааны Эр Хоёр Загал Монгол хэлнээ 100 жилийн дараа дахин хэвлэгдэн гарлаа.

https://www.amazon.com/dp/1983866040/ref=sr_1_2?ie=UTF8&qid=1516240503&sr=8-2&keywords=Genghis+khan+twin+stallion

О двух вариантах сургала "Ключ разума" ("Оюн түлкүр")

СРЕДНЕВЕКОВЫЕ ИСТОРИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ
ВОСТОКА И ЗАПАДА

Главная   А  Б  В  Г  Д  Е  Ж  З  И  Й  К  Л  М  Н  О  П  Р  С  Т  У  Ф  Х  Ц  Ч  Ш  Э  Ю  Я  Документы

Реклама:

О двух вариантах сургала "Ключ разума" ("Оюн түлкүр")

В средневековой литературе монгольских народов был хорошо известен сургал (поучение, наставление) — особый жанр, сформировавшийся на основе устной афористической поэзии. Наиболее известным и популярным сургалом является сочинение "Оюн түлкүр" ("Ключ разума" — краткое общеизвестное название произведения), текст которого во множестве списков существует как на старомонгольской графике, так и на ясном письме.

Монгольская версия (редакция) "Ключа разума" в отрывках и полностью неоднократно издавалась с первой половины XIX в., а также в настоящее время (см.: Попов А. Монгольская хрестоматия для начинающих обучаться монгольскому языку. Часть первая. — Казань, 1836; Позднеев А. Монгольская хрестоматия для первоначального преподавания. — СПб., 1900; Оюун тулхуур хэмээх дэвтрийн туувэр оршив. — Улаанбаатар, 1928; Образцы монгольской феодальной художественной литературы / Подготовили к печати Содном Балдан, Ц. Ж. Жамцарано, В. А. Казакевич, Н. Н. Поппе и Л. С. Пучковский. Под общей ред. и с вступ. ст. Н. Н. Поппе. — Труды Института востоковедения. Т. XXX. — М.-Л., 1937; Дамдинсурэн Ц. Монгол уран зохиолын дээж зуун билиг оршив. — Улаанбаатар, 1959).

Монгольский ученый академик Ц. Дамдинсурэн, собирая материал для антологии древней монгольской художественной литературы и использовав два печатных текста и пять рукописей, издал сводный текст "Оюн түлкүр" на старомонгольской письменности (Дамдинсурэн Ц. Монгол уран зохиолын дээж зуун билиг оршив. — Улаанбаатар, 1959. — С. 51-60). Этот сводный текст принято считать "классическим" текстом (или же первым вариантом) "Ключа разума", он достаточно хорошо известен исследователям монгольской литературы.

Калмыцкие (ойратские) списки "Оюн түлкүр" появились лишь в первой половине XVII в. после создания алфавита ясное письмо, рукописные тексты их в немалом количестве хранятся в книжных и рукописных фондах Улан-Батора и Санкт-Петербурга.

Дата создания "Оюн түлкүр" не установлена: некоторые исследователи датируют произведение XIII в. (Ц. Дамдинсурэн), [223] другие — XVII или же XVIII в. (Г. Михайлов). Авторство произведения тоже не установлено, оно считается анонимным, хотя имеется попытка приписать авторство самому Чингис-хану (Дамдинсурэн Ц. Монгол уран зохиолын тойм. Нэгдугээр дэвтэр. XIII-XVI зууны уе. — Улаанбаатар, 1957. — С.85). Это мнение Ц. Дамдинсурэна вроде бы подтверждается титульными заглавиями некоторых рукописей, содержащими прямые указания на авторство Чингис-хана: "Хутгт Чицгис богдын номлсн Оюн түлкүр нертә судр оршв", "Чингис богдын Оюн түлкүр оршв", "Чингис богдын номлсн Оюн түлкүр кемәх шастр оршв", а в некоторых рукописях, не имеющих заглавия, названия сочинения с упоминанием имени Чингис-хана встречаются в самом тексте, например: "Чингис богдын бәәhүлсн шастр", "Чингис богдын зокъялсн Оюн түлкүр нертә төгсв", "Чингис хан номлсн", "Чингис богдын зокъялсн сурhал".

Существует мнение, что текст "Оюн түлкүр" ("Ключ разума") служил целям воспитания и образования: хотя текст этого небольшого сургала, составленный стихами, содержит всего около пятисот стихотворных строк, назидательные изречения, поучительные афоризмы сборника давали для этого достаточно материала. Начальные строки произведения определенно адресованы ханам-владыкам, князьям: если они желают собрать множество людей около себя, учит "Оюн түлкүр", им нужно быть щедрыми, а чтобы в их деятельности не было ошибок (упущений), рекомендуется жаловать должным образом своих чиновников (приближенных сановников), министров. Для укрепления мощи державы или же для усиления своего могущества ханы должны заботиться о войске (армии); долгая и счастливая жизнь (долгое процветание державы) обеспечивается миром, напоминает "Оюн түлкүр". Уже в первых строках текста составители (составитель) "Ключа разума" призывают читателя к тому, чтобы они не забывали (вспоминали) строки "небольшой шастры, в древности составленной предками". Видимо, первоначальная цель безымянных авторов сочинения состояла в наставлении и назидании, полезных для любого правителя. Однако уже в начальных строфах сочинения приводятся изречения, которые в равной степени приемлемы как для нойонов и ханов, так и для простых людей, например: ночью [224] нужно обдумывать сделанное днем; нужно пресекать постыдные дела и поступки; пребывая в одиночестве, следует заняться своей душой; в обществе (среди людей) следует крепко держать свое слово (т. е. надо следить за своими словами, речью); нужно стремиться жить в ладу со множеством (т. е. людьми) . Имеются в "Оюн түлкүр" наставления, полезные и для верующих, и для служителей церкви.

Кратко говоря, многие афоризмы "Ключа разума" созвучны народным пословицам и поговоркам и содержат наставления самого общего характера, касающиеся повседневной жизни и быта людей, критикуют многообразные пороки и недостатки, вообще свойственные человеку и бытующие в обществе (ложь, клевета, зависть, хвастовство, жадность, скупость, жестокость, ненависть, воровство, убийство и т. п.).

"Оюн түлкүр" — стихотворное произведение, не имеющее сюжетного оформления: афоризмы и изречения преподносятся без видимой связи и системы, иногда даже соседствующие стихотворные строки никак между собой не связываются.

Калмыцкий текст "Оюн түлкүр" полностью соответствует монгольской версии, изданной Ц. Дамдинсурэном, небольшие различия носят вариантный характер.

В калмыцком рукописном фонде библиотеки Восточного факультета Санкт-Петербургского университета хранится рукопись (Calm А 10, xyl 1250) на ясном письме, не имеющая названия. Содержание ее составляют три текста, небольших по объему й разделенных друг от друга комплексом точек. Третий безымянный текст рукописи начинается таким четверостишием:

Засдг номчн — хорта чон мет.
Зенкгән үг келгч күн — салькна күрд мет.
Заяни ач-үр эс сангч күн — муцхг hаха мет.
Зәәлж, маш хол йовх кергтә тиим күүнәс, —

и заканчивается текст следующей строфой:

Үүнәс бус йовдл эврән әдлдхн медтн.
Эндурж, мини эн үгмүд буру бичә болhтн.
Эзн, хаад (хаадуд) эклн — бүгдәр (бүгдиг) сурhтн.
Эрклж, эн үгмүд ацхрн авгтн, — кемәв. [225]

Все сочинение состоит из 57 аллитерированных четверостиший, при этом текст разделен на две части; первая часть заканчивается двадцатым четверостишием, после которого следует строка: "Ом суасти шидам шири!" — это молитвенная формула, открывающая вторую часть произведения. После молитвы идет начальная строфа второй части (по тексту она является 21-м четверостишием):

Йир урдас үүлдсн буйн килнцин ач-үр некдг.
Икрхн суугчдин буйн эвдрдг.
Йудкл уга сән седкләр бәрвәс, түүнә буйн өсдг.
Йирнкә олн күүнлә дасвас, түүнә үг цува болдг.

Это стихотворное произведение занимает 18-30-й листы упомянутой рукописи. Никаких сведений об авторстве и дате написания сочинения текст не содержит. Имя Чингис-хана никак не упоминается.

По своему содержанию сочинение представляет собой сборник сургалов, но изречения его не имеют параллелей с "классическим" (первым вариантом) текстом "Оюн түлкүр", хотя смысловая направленность и назидательность афоризмов кажется одинаковой: осуждение людских пороков и дурных поступков, противопоставление пользы учености, образованности — невежеству в любой форме. Большинство четверостиший построено по принципу параллелизма.

Таким образом, как монгольская, так и калмыцкая версии "Оюн түлкүр" существуют в двух вариантах, из которых второй — исследователям мало известен. Оба варианта калмыцкой версии "Оюн түлкүр" на современном калмыцком языке впервые опубликованы А. В. Бадмаевым (см.: Бадмин Андрей. Тод узгин "Оюн түлкүрин" хойр текст / Деегин герл — Свет в степи. — Элиста. 1991. № 6. — С. 64-75; № 7. — С. 65-72; То же: Хальмг унн. 1993. Июлин 16, 21, 22, 23).

Второй вариант "Оюн түлкүр" на старомонгольской письменности опубликован в 1937 г. в сборнике "Образцы монгольской феодальной художественной литературы" (М.-Л., 1937. С. 1-10), но по сравнению с калмыцким текстом он оказался неполным: монгольский текст содержит 37 четверостиший, которые почти дословно совпадают со второй частью калмыцкой версии.

Перевода полного текста "Ключа разума" на русский язык до [226] сих пор нет, но имеется русский перевод второго варианта, выполненный по монгольской рукописи, которая хранится в Архиве востоковедов Санкт-Петербургского филиала Института востоковедения РАН. Текст этой рукописи полностью совпадает с изданием 1937 г. (возможно, что она является одним из списков рукописи Архива востоковедов).

Нижепредлагаемый читателю русский перевод второго варианта "Оюн түлкүр" издается по публикации Н. С. Яхонтовой "Краткое [изложение] "Ключа разума" (см.: Mingolica. III. Из архива отечественных монголоведов XIX — начала XX вв. / Сост. и автор предисл. И. В. Кульганек. — СПб.: Фарн, 1994. — С. 93-95) с нашими небольшими примечаниями.

"Оюн түлкүр" — один из интереснейших и популярнейших образцов сургала, распространявшийся как в устной, так и в письменной версиях в двух вариантах, является малоисследованным памятником средневековой калмыцкой литературы. Русский перевод даже такого небольшого фрагмента, как публикация Н. С. Яхонтовой, дает читателю возможность познакомиться с этим оригинальным произведением.

Монгол Судлалд

Customer Reviews - A great, authentic and informational textbook about Mongolian culture. A wonderful read and way to truly understand Mongolia, especially since it was written by a Mongolian scholar. 

Хойд Каролина мужын Щарлотте хотын Онол-Нээлт ордонд Чингис Хааны үзэгсэлэн ээлжлэн аялан ирсэнд тохиолдуулан хамтран бүтэн нэг жилийн судалгааны үр дүнд энхүү номыг Монголын түүх болон монгол өв уламжлалыг багзал ирээдүйн Монгол Судлаачдад гарын авлага болгон гаргаж байна.

Та бүхэн эндээс дарж худалдан авна уу. https://www.amazon.com/dp/1546417648/ref=cm_sw_r_fa_dp_t2_TWjdzbD72ZTA0


Та бүхэн баярлалаа.