“Valentine’s day“, “Гэгээн Валентины өдөр

“Valentine’s day“ 
“Гэгээн Валентины өдөр

Жил бүрийн 2 дугаар сарын 14 нд Хайрын Бурхан болсон Гэгээн Валентины өдрийг олон орны хүмүүс өргөнөөр тэмдэглэсээр иржээ. Чухамхүү энэ хайр сэтгэлийн баярыг  МЭ 270 жилд Румины 2 дугаар Клаудуис (Cluadius) эзэн хааны үед  амьдарч байсан Ст. Валентин (St. Valentinе) Католик гэгээний дурсгалд зориулсан гэж ихэнх судлаачид үздэг. 
 / www.theholidayspot.com /

Ст.Валентины  түүхээс товчхон өгүүлэхэд тэрээр Румины эзэнт гүрний гэрлээгүй залуу цэргүүдэд нууцаар хайр сэтгэлийнх нь дагуу гэрлүүлэх ёслол үйлдэн тусалдаг байжээ. Үүнийг мэдсэн эзэн хаан 2 дугаар Клаудуис (Claudius)  энэхүү дайн байлдаанд Румины цэргүүдийн хүч суларсныг гэрлэлтээс болсон гэж үзэн  Ст.Валентиныг буруутган шоронд хийн ялалж МЭ 270 оны 2 дугаар сарын 14 нд цаазаар авчээ. Ст. Валентинa шоронд тамлагдан байцаагдаж байх үедээ шоронгийн хуягийн  хараагүй үзэсгэлэнт Астэриус (Atterius) охинд  зүрх сэтгэлээсээ дурлаж дурлалын захиа өгдөг байжээ. Цаазаар авахын өмнө “Чиний Валентингаас”  гэсэн сүүлчийн зурвас өгч дууль болон мөнхөрчээ. Зурвас нь залуу хосуудын сэтгэлд хүрч үүнээс хойш  залуу Румины хосууд  хайраа илгээх зурвасыг 2 дугаар сарын 14 нд бие биендээ өгсөнөөр 14 зууны үе хүртэл хайр сэтгэл хүчтэй байсан нь  судлаач Хэнри Ансгэр Келли  (Henry Ansger Kelly) үзэж “Chaucer and the cult of Saint Valentine” (Чаусэр болон Сант Валентингийн соёл) тэмдэглэлдээ 2 дугаар сард шувууд ижлээ олдогоор төлөөлөн 14 зууны шүлэгч Чаусэр  (Chaucer)  “The Parliament Fowls” ( Дээдсийн шувууд) шүлэгтээ  Английн хаан 2 дугаар Ричард (Richard)  хатан Анна Бооемя (Anna of Bohemia)  зориулж 1381 онд бичснээр Валентины өдрийг  хайрын шувуугаар төсөөлжээ.
/www.infoplease.com/spot/valentinesdayhistory.

МЭ  496 онд Румины хамба лам Геласиус (Pope Gelasius) Румины 2 дугаар сарын 15 ний Луперсаля (Lupercalia) баяр наадмыг тэмдэглэхийг 2 дугаар сарын 14 нд Валентины өдөр гэж хүндэтгэн  шилжүүлжээ.

Хайр гэдэг уг маань цаанаа агуу их утгыг агуулсан байдаг. Иймээс ч орчин үед хүмүүс өөрийнхөө хайрыг янз бүрээр илэрхийлэх болжээ. Үүний дотор хайрын захиа зурвас өдий хүртэл үнэ цэнээ алдаагүй хүний сэтгэлийг хөдөлгөх нэгэн түлхүүр хэвээр байна.  

Энэхүү баяр нь Америк  оронд зөвхөн хосуудын хоорондох хайрын тэмдэглэх баяр биш нийтийн баяр болсон нь илээхэн харагдаг билээ. Цэцэрлэг, бага, дунд, ахлах, дээд сургуулиуд, албан байгуулга болон сүм дуган хэн боловч өөртөө таалагдсан хүндээ, найздаа өөрийнхөө  сэтгэлийн мэдрэмжийг ил захидал дээр зурвас бичих, янз бүрийн чихмэл тоглоом, цэцэг, чихрийн цуглуулга мэт өгөх болжээ.  Хайртай гэдэг үгийг өдөр болгон ч хэлдэггүй юмаа гэхэд ганц тохиолдох агуу Валентины өдөр хайртай ханьдаа, хайртай ээж аав, үр хүүхдээ, ах дүү, ач зээдээ болон найз нөхөд ойр дотныхоо хүмүүст утсаар ч бай, зурвасаар ч бай хэлэх нь  энэ хорвоогийн хамгийн том хүндэтгэлийн эрхэм нандин бэлэг гэж миний хувьд үздэг. Мэдээж хүн болгон өөрийн сэтгэсэнээр Валентины баяраа тэмдэглэх нь чухал. Та бүхэндээ Агуу их Валентины  баярын мэнд хүргье. 

                             Сийлэгмаагийн Хүн хүндээ хайртай байдаг дуу

С.Үзмээ

               

ЦАГААН САР

ЦАГААН САР

1.Цагаан сарын баярын үүсэл:

Эрт дээр үеэс монголчууд байгаль эх дэлхийтэйгээ харилцан байгалийн өнгө аясыг даган нүүдлэн  мал аж ахуйг голдуу эрхлэн малынхаа үр шимээр амьдарсаар иржээ.   “Цагаан сар” хэмээх баяраа элбэг дэлбэг, өнгөтөй өөдрөг сайн сайхан бүхнийг билэгшээн муу муухай зүйлсийг эцэс төгсгөл болгон цээрлэж намар мал тарган цагаан идээ элбэг дэлбэг үед “Цагаан идээний баяр” гэж тэмдэглэдэг байсан бөгөөд 1206 онд Чингис Хаан Их Монгол Улсыг байгуулаад, цагаан сарыг хаврын эхэн сард мал төллөж, идээ цагаа, өвс ногоо дэлгэрч байх үеэр тэмдэглэвэл зохилтой хэмээн зарлиг буулгажээ. Үүнээс хойш цагийн аясыг даган жилийн өнгийг монгол зурлагаар, од гаригсын байршил, сарны тооллоор тоолон одоогийн бидний мөрдөж буй тооллолоор хаврын эхэн сарын шинийн 1-нээс эхлэн тэмдэглэдэг болсон уламжлалтай.  Монголчууд сүүг эх хүний  эрхэм нандин сэтгэлээр дээдлэн билэгшээн тэнгэр байгаль эхдээ сүүн цацлаа өргөн ирсэн. Сүү цагаа гэж хэлэгдэгээс үүдэн  сүү шиг ариун нандин цагаан амьдралыг билэгшээн “Цагаан сар” хэмээн нэрлэжээ. Монголчууд эртний тэнгэр байгалийн өнгө, салхины аяс, газараа чагнах, нар, сар, од гаригаар зүг чиг болон цагыг тогтоож нүүдлэн амьдарч ирсэн улс. Монголчууд жил цагыг амьтнаар төлөөлөн, сар өдрийг өнгөөр тодорхойлон цагалбараа хөтлөх ажээ.

Энэхүү баярын гол утга нь ах дүү, төрөл саднаа мэдэлцэх, бие биенээ хүндэтгэх зан үйлд оршдог учир заавал зочилон золгодог заншилтай. Битүүний орой хот айлаараа хамгийн өндөр настныдаа тоглон наадан бүтүүрдэг. Энэ өдөр ирэх жилдээ өрх гэрээ дүүрэн элбэг дэлбэг байлгахыг ерөөн гадуур хонодогүй, шинийн нэгэн, хоёрны өдрийг хөтөл өдөр хэмээх учир алс хол явдаггүй байна. Цагаан сараар уур, шунал, мунхаглал гэсэн гурван нүгэлийг тэвчиж, буян үйлдэх нь  хамгийн чухал зан үйл ажээ.

2.Цагаан сард хэрхэн бэлдэх:

Монголчууд цагаан сард бэлдэхдээ хэдэн сарын өмнөөс хашаа хороогоо цэвэрлэж, малын хашаагаа засан сэргээн засварлана.  Хаврын урь орох үеэр мал төллөж малчин бүхэн баясана. Гэрийн гадна доторгүй тоос шороогоо гөвж, хир буртаг бүхий зүйлсээ угаан цэвэрлэж цагаан сардаа хир буртаггүй, хараал муу үг амнаасаа унагахгүй, шинэ дээл хувцас оёж, шинэ ондоо  ариун тунгалаг  сайн сайхан бүхнийг билэгшээн золгон  угтана.  Сэтгэл санаагаа ариусган өр ширгүй, муу муухай бүхнийг эцэс төгсгөл болгон сайн сайхан бүхний төлөө өнгөрснийг мартаж маргаашийн шинэ өдөр шинэ амьдралыг өөдрөгөөр угтана. Ер нь монголчууд бие биендээ санаа тавин тус дэм болж, байгаагаа  өгч авалцан хуваалцан амьдарч ирсэн түүхтэй. Бие биенийхээ хашаа хорооноос цэвэрлэж засаж өгөхөөс гадна, төл малаас нь хамжилцаад хариулж, бэлчээрлээд өгнө. Бууз баншнаас нь чимхэлцэн, ууц махыг нь чанаад, боорцог боовыг нь хайраад, цагаан идээнээс нь базалцаад өгдөг  тусч хөдөлмөрч зантай. Цагаан сарыг үр хүүхдүүд нь ах дүү хамаатан садан нь тал талаасаа хамжаад өгдөг сайхан нийтч зан заншилтай билээ.

3.Цагаан сарын идээний тухай:

Цагаан сардаа монголчууд бор болон цагаан гэсэн хоёр янзын идээ бэлдэнэ. Бор идээнд: бүхэл мах, битүү бууз банш, шимийн архи.  Цагаан идээнд: бүх төрлийн цагаан идээ, ул боов, боорцог, айраг ордог байна. Нутаг нутгийн онцлогоор ул боов буюу хэвийн боов, зарим нь ч хавсай хийж, таваг засахдаа ахмадыг хүндэтгэн гурав буюу түүнээс дээш боов давхарлан тавган дээр өрж, дунд нь боорцог хийн дүүргэж дээд тал нь 81 ширхэг ул боовоор засдаг. Тавгын боовыг гурваар өрдөг нь тулгын гурван чулуу болон жаргал зовлон жаргал, таваар өрдөг нь таван бие махбодь, үе үеэр давхарладаг нь айл гэрийн хэдэн үетэй золгосны шинж буюу билэг тэмдэг. Тухайн өрхийн тэргүүлэгч хүн, хэдэн нас зооглож байгаа болон хэдэн үр ач, хэдэн зээ, хэдэн гуч дөч үзсэн гэх мэтээс хамаараад  “Тэдэн улыг элээжээ” гэж хүндэтгэн, юм үзэж нүд тайлснаар нь дахин ул элээх билэгдэл болгон нас нэмж, ул боовоороо таваг засдаг байна. Өнөө цагт “оймс элээнэ” гэж ярьдаг. Эрт үед “ул элээнэ” гэж ярьдаг байж. Яагаад “ул боов” гэж нэрлэв? Хүн хоёр хөлийнхөө улаар дэлхийн татах хүчтэйгээ холбогдож, мэдээлэл солилцон, хүч эрч авч явдаг. Хүн хөлөөрөө аливаа нэгэн үйл хэрэг буюу орон зайг ялж, ямар нэгэн орон зайгаас, нөгөө орон зай руу шилжин явдаг. Тиймээс “явах” гэсэн үйлдэл буюу “урагшлах” гэсэн билэгдлийг агуулж “ул боов” гэж нэрлэдэг байна.

4. Битүүний өдрийн учир:

“Битүүн” гэж нэрлэсэн нь битүүний өдөр хуучин оноо үдэн муу муухай бүхэн цаашаа дахин дурсахгүй болон давтахгүй гэсэн утгаар төгс дуусгавар битүүлэгдэж ирэх жилдээ шинэ соргог, ариун цагаан, гэрэл гэгээтэй, өгөөжтөй элбэг дэлбэг амьдарлыг билэгшээн шинэ оноо угтдаг байна.   Энэ өдөр бүхий л хоол ундаа хийж, ширээгээ засан харуй бүрийгээр айл, гэр бүлээрээ цугларан хамтран билэг дэмбэрэлтэй сайн сайхан зүйлсийг хоорондоо хөөрөлдөн,  ахмадууд үр хүүхдээ үлгэр, туульс ярихаас гадна шагайгаар алаг мэлхий өрөх, морь, тэмээ уралдуулах, дөрвөн бэрх орхих, зэргээр тоглодог.  Монголчууд ямарч найр наадамд гэрийн хойморьт өрхийн тэргүүн ахмад гишүүн суудлаа эзэлсэн байдаг. Ахмад настан зочдыг дээш нь хүндэтгэн суулгадаг. Битүүний орой бор идээнээс эхлэн зооглож цагаан идээгээр өндөрлөдөг нь бор идээ өнгөрсөн болон эрээн барааны эцэс төгсгөлийг төлөөлдөг, цагаан идээгээр дуусгавар болгодог нь шинэ ондоо бүхнийг шинээр цэвэр ариунаар эхлэх билэг тэмдэг болдог байна. Айраг сархадыг монголчууд өндөр настанд идээний дээж болгон ёслон хүндэтгэн барьдаг байсан бөгөөд “40 хүрч дөнгөж амс”  гэдэг үг байдаг тул 40-өөс доош насныхан сархад хэрэглэдэггүй ах зах хүмүүсийг хүндэтгэн дээдэлдэг сайхан уламжлалтай байжээ.

  .         Энэ үдэш мал ахуйгаа хээр, эд зүйлсээ айлд хонуулахыг цээрлэнэ. Мөн хүн халуун бүлээсээ тасарч айлд хонох, хөлчүүрхэх, өвчин хэлэх, үг сөрөх, хувцсаа гадаа хонуулах, хоосон сав байлгах, өлөн зэлмэн байхыг цээрлэнэ. Битүүний өдөр цадталаа идэн битүүрдэг. Идсэн хүн “за боллоо” гэж хэлдэгүйн ирэх ондоо өлсгөлөн өвчингүй орохын шинж гэдэг. Харин ”сайхан байна, өнгөтөй байна” гэж билэгшээн хэлдэг байна.

5. Мах буюу ууц тавих ёс

Малын махны толгойн хэсэг нь эх болно. Махаа энэ эх талаар нь зочин руу харуулж тавина. Зочин толгой талаас нь барьж хажуулдуулан огтолж идэх ёстой. Бусад махыг нь зөв огтлоход махны эх талыг мэдэх нь чухал.
Их бүхэл /бүтэн мах, ууц/ тавих журам:
                                                                1.Толгой
                                                                2.Ууц
                                                                3.Өвчүү

                                                                4.Хаа
                                                                5.Гуя
                                                                6.Хүзүүний сээр

Махны толгой /эх/ гэдэг нь толгойны хошуу талыг хэлдэг. Толгойг идэхдээ эхлээд хамар дээрээс нь хуйх авч галд өргөөд дараа нь хоёр чих, зовхийг нь хөндөөд огтолж иддэг. Хүзүүний эх нь хүзүү тал, сээрнийх нь богино сээр, ууцны сүвэргэдэс тал, өвчүүний бүдэрхий нь, далны толгой нь, хавирганы толгой тал нь, бугалганы нарийн атгамал үзүүр нь, шагайтын борвитой тал нь, дунд чөмөгний нарийн үзүүр нь, сүүжний далбаа нь юм. Бүхэл мах тавьсан байвал бүтүүний өдөр ууцыг хөндөхдөө зүүн гараараа сүвээ талаас нь барьж баруун гараараа өөхтэй нуруун талаас нь нимгэн зүсэж, өрхийн ахмад гишүүн буюу гэрийн тэргүүн эхэлж хөндөж бусаддаа хишиг болгон амсуулна.

            Монголчууд юугаараа баян түүгээрээ дайл гэлцдэгээс орж ирсэн зочидыг аяганы амсар зуулгахгүй гарна гэж үгүй, айл болгон ууц тавьдагүй, зарим ч үхрийн өвчүү болон бусад махнаас орлуулан тавьдаг байна.

6. Золголтын учир утга:

Шинийн нэгэнд нар мандахтай уралдан босож, шинэ дээл хувцасаа өмсөн, цайгаа чанан цай идээний дээжээ нар, байгаль дэлхийдээ өргөн, гэрийн тэргүүнтэй гэр бүлийн гишүүд эхэлж золгоно. Голдуу ахмад хүмүүс хадагны амсарыг золгож байгаа хүн рүү харуулан барьж золгоно. Ахмад хүнтэй золгохдоо хоёр гараа тохойг нь түшин “Та амар мэнд байна уу?” гэж золгож хоёр хацраа үнсүүлнэ. Золгож байгаа ахмад хүн хариуд нь “Амар мэндээ“ гэнэ. Зочин ширээнд сууж  байрласнаар нөхөрсөг дотно сэтгэлээр “ Та сар шинэдээ сайхан шинэлж байна уу?” гэж ахмад хүндээ хөөрөгний тагыг суллан хөөрөг барина. Хариуд нь “Сайхан сайхан” гэнэ. Хөөрөг бие биендээ барьснаар монголчуудын хооронд бат бэх холбоог үүсгэн ах дүү найз нөхдийн дотно харилцааг бэхжүүлдэг.

Хоёр нас чацуу хүмүүс гар гарын бугуйгаар зөрүүлэн золгоно. Гэрийн эзэн гэргийтэйгээ золгодоггүй, учир нь хань гэргий хоёрын бие сэтгэл нэгэн ертөнц гэдэг. Хоёр давхар биетэй хүмүүс хоорондоо золгодогүй нь тээж байгаа үрийн хүйс солигдоно гэж цээрлэдэг байна.

            Шинийн нэгэнд цагаан идээнээс эхэлж зооглодог ,ариун тунгалаг аз хийморьтой, гэгээлгээр шинэ оны гараагаа эхлэхийг бэлэгшээдэг. Цагаан сарын гар цайлах буюу гарын бэлэгт идээ идэш элбэг өгөөжтөй сар шинэдээ золгон орлоо гэсэн билэгдэлээр цагаан сарын идээний дээжисээс хүн болгонд ул боов цагаан идээний хамт хүртээдэг байна.

Ер нь Монгол хүний амнаас муу үг унах, хуучин хувцас хунар авах, шидэх, муу буруу үйл хийхийг цээрлэдэг нь амны бэлгээр ашдын билэг ирдэг гэлцдэг. Монголын аман зохиолуудаас  монгол ардын үлгэр домогоос гадна зүйр цэцэн үгс сургаал, ерөөл магтаал, цээрлэл, ёс заншил үе дамжин ирсэн нь илээх нь харагддаг.

Өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн энэхүү баярыг Их Чингис Хаан маань 1206 онд албан ёсоор бүх нийтийн төрт ёсны баяр болгонсныг 17- гаар зуунд Монголд шарын шашин монголд дэлгэрснээр Өндөр гэгээн Занабазар анхдугаар Богдоор тодрох үеэс энэхүү баяр нь  шашинтай хутгалдаснаар цагийн аясаар өөрчлөгдөн тэмдэглэж ирсэн байна.
 Урд цагт Цагаан сар тэмдэглэх гэж нэгэн айл гэр орноо зарж хотол олонтойгоо сайхан тэмдэглэж байсан бөгөөд тэр айлын амьдрал ахуй нь дээшилж сайхан амьдарсан гэж хөгшид буурлууд маань домог болгон өгүүлдэг. Монголчууд Цагаан сар баяраар сайн сайхныг эрхэмлэн бэлэгшээн сэтгэл оюу санаагаа ариутган хийдгээс өөрсөндөө эрч хүч итгэлийг олдог байна.

Ашигласан мэдээлэл: 

                         /Ч.Арьяасvрэн "Монгол ёс заншлын их тайлбар толь" Гутгаар боть/

                            Даяар Монгол - М.Шидхүү “Тавгийн идээ засах ууц тавих ёс”

                        Түүхээс харахад: www.sonin.mn/ С.Дулам: Ёс заншлаар бол Ерөнхийлөгч л их бүхэл тавих ёстой болон www.mongoliandream.mn/Ууц бол Монголчуудын аман хишгийн бэлэгдэл.

XIII зууны орчмоос цагаан сарыг хавар тэмдэглэх болжээ. В.Инжинаашийн “Хөх судар”-ын 39 дүгээр бүлгийн эхэнд “IV жарны анхны жил, улаагчин туулай буюу 1207 онд Чингис хаан хулгана цагт дээшлэн, биеэ ариутгаад, ёсны хувцсаа өмсч, Өүлэн ээждээ мөргөж, ордноосоо заларч гарч ирэхэд есөн зүйлийн гүн нарийн хөгжим, алтан хасын чимээ дуурсгаж, жүн хэнгэрэг дэлдэн угтав. Чингис хаан харьяат олондоо Тэнгэрийн хөвгүүний дохио тэмдэг, хөгжим сэлтэс цөм Өмнөд Дундадын хууль дүрэм болой. Би өөрөө арьсан дээлтэй монгол хүн. Та бүхэн хаан өргөмжилж их сууринд суулгалаа. Өнөөдрийн ёслол сүрдүүлэн цочоох төлөв байдалтай учир Ар газар таарахгүй” гээд их сайхан үг хэлсэн байдаг.

“Дээл хүндэдвэл өмссөн хүнд ачаа болно
Эмээл хүндэдвээс тохсон моринд дарш болно
Эрхэм хэтэрвээс хүмүүний сэтгэлд осол болно
Янз хэтэрвээс ядуу дордост зүдгүүр болмой
Хожмын үр сад эрхэмдээ эрэмшин, осол цалгаа явна аа, тиймээс энгийн даруу болго” гэж айлдсан баримт байдаг.

XIII зуунаас өмнө тэнгэр шүтлэг, бөөгийн ёсоор цагаалж байсан юм. Цагаан сар гэдэг чинь жинхэнэдээ бөөгийн ёс. Марко Пологийн зохиолд тодорхой гардаг. Бүх хүн цагаан сараар цагаан зүсмийн морь унаж, цагаан бөсөөр хийсэн хувцас өмсч, бие биедээ цагаан хадаг өргөж, цагаан идээ зооглодог нь хэн хэндээ хиргүй цагаан сэтгэлээр явж байя гэсэн эв найрын бэлгэдэл байж. Алгаа дэлгэнэ гэдэг надад зэр зэвсэг алга, миний сэтгэлийн өнгө энэ гэсэн утга билээ.

С.Үзмээ

                           

                                               

Охин дүү Э. Мандахайдаа (Зургыг нь хараад сэтгэлд минь буулаа)

Далайн эргээр гунханж алхлаа

Дурсамж мөчөө бодож алхлаа

Дулаахан сайхан өдөр

Дөлгөөн далайг харж амарлаа

Цахлаа шувуу хажуугаар эргэлдээд

Цаг мөч бүр тайван амгалан

Далайн ус цэнхэртэн харагдаж

Давалсан давалгаа нь зөөлхөн намалзана.

Далайн ус хөлийн дагуу хөвөлзөж

Даана ч сайхан илбэх нь

Ялдам миний алжааг

Яасан сайхан тайлна.

Атлантын далайн эргээр
Ачит аавынхаа сургаалыг
Санан санан алхлаа
Сайхан байна, тавтай байна
Далай ээжийн давалгаа
Дөлгөөн намилзах нь

Өгөөмөр ээжийг минь

Өөдөөс бодогдуулан алхуулна

С. Үзмээ

“ӨНЧИН ХӨХ ИШИГ” ХҮҮХДИЙН ДУУНЫ УЧИР

Дуу, шүлэг нь цаг үеээ даган амьдрал аж ахуйтайгаа холбогдон зохиогдож тэр цаг үедээ хүн болгоны амны
уншлага болон эгшиглэнэ. Сайн зохиол, дуу шүлэг үеийн үед үргэжлэн өгүүлэгдэж мөнхөрдөг. Тэр дундаа хүүхдийн сэдэвт дуу шүлэг зохиолууд хүн болгоны сэтгэлд хоногшин үлдэнэ. Мэдээж хүүхдийн сэтгэхүйгээр дуу шүлэг, зохиол бичихэд тийм ч амар биш.

Ардын жүжигчин Б. Зангад гуайн “ Миний цуглуулсан өв хөрөнгийг хичнээн лан алтаар ч үнэлшгүй” 2011 оны 4 сарын 26 ярилцлаганаас “Тухайн үед дуү хөгжлийн хичээл гэж үлгэр яриулж, оньсого таалгаж, дууны хичээл орж, шинэ дуу их заадаг хичээл ордог байсан. Тэгээд хүүхдүүд хичээл завсарлахаар үймүүлэх биш хана дагаж зогсон гараа ардаа аваад л

...Өнчин хөх ишиг
Өвөр дээрээ тавиад
Өвгөн болсон Пунцаг
Өнгийн үгээр өднө...
гээд дуулдаг байсан гээд аялав. Би 1946 онд сургуульд орсон юм. Тэр үеийн бага сургуулийн багш нар хүүхдэд юм сургахын төлөө явдаг, авьяасыг нь нээдэг хөдөлмөрч байжээ. Багш маань намайг хоёрдугаар ангид байхаас дуулуулсан.” Ардын жүжигчин нэрт дуучин Б. Зангад гуайн дурсамжаас энэхүү хүүхдийн дууны тухай сонсоход таатай байна. Энэ дуу нь хүүхэд болгоны дуулдаг дуу байсан бөгөөд 1944 онд миний аав, монгол хэл уран зохиол болон Д. Нацагдорж судлаач Эрдэмтэн Б. Содном үгийг нь зохиож, Ардын жүжигчин хөгжмийн зохиолч С.Гончигсумлаа ая хөглөж олны танил дуу болгон эгшиглүүлсэн байна.

С.Үзмээ

“СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ” МАРТАГДАХ ШАХСАН 51 ЖИЛИЙН ӨМНӨХ ДУУНЫ ТУХАЙ

“СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ” МАРТАГДАХ ШАХСАН

51 ЖИЛИЙН ӨМНӨХ ДУУНЫ ТУХАЙ

Биднийг бага байхад Сүлд модны наадам, зарим нь ч Ёолк гэж шинэ жилийн цэнгүүнийг ясли, цэцэрлэгээс авхуулаад бүх шатны албан байгуулга цал буурал дун цагаан сахалтай, цагаан торгон нудрагатай дээлтэй, лоовууз малгай өмссөн, гартаа ид
шидийн мөнгөн таяг барьсан цасан охид, ан амьтадаа дагуулсан өвлийн өвгөн аавтайгаа чимэглэсэн ногоон гачуурхан модоо тойроод “СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ” дууг дуулан цасан охид ан амьтад тойрон эргэлдэн бүжин тэмдэглэдэг байлаа.
Америк дахь Каролина мужийн шинэ жилийн 2011 оны 12 дугаар сарын 31 ны цэнгүүний өдөр Зохиогч Балгансүрэнгийн охин Гансувд “миний аав Балгансүрэн нь тэртээх 51 жилийн өмнө энэхүү “СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ” дууг зохиосон юм, эхний мөрт “Сувд эрдэнийн чимэгтэй” гэж эхэлсэн нь тэр жил би төрсөн учир охин наддаа зориулж зохиосон, түүгээрээ ая барья” гээд бидний мартагдсан аялгуу болсон сонин бэлэг барьсан нь миний өчүүхэн биеийн анхаарлыг татсан билээ. Тэр жилийн сүлд модны наадмын өвлийн өвгөнд Цэгмид гуай тогложээ.

Дууны үгийг бүтнээр толилуулья.

Үг: Ц. Балгансүрэн
Ая: Г.Дарамзагд

Сувд эрдэнийн чимэгтэй
Сүлд ногоон модоо
Дун цагаан сахалтай
Дун өвлийн аав аа

Дахилт:

Аяа, аяа түрээд
Дуулан дуулан эгшиглэе
Ар араа дагаад
Тойрон тойрон эргэлдэе

Энхийн цагаан тагтаа шиг
Эвлэн дэгдэн бүжиглэе
Ирж яваа галуу шиг
Дэвэн дэвэн бүжиглэе

Дахилт:

Танхил цагаан янзага шиг
Дэгдэн дэгдэн бүжиглэе
Талын бүжин туулай шиг
Дэвхрэн дэвхрэн бүжиглэе

Дахилт:

Ойн хүрэн баавгай шиг
Моожиг, жоожиг бүжиглэе
Овт улаан үнэг шиг
Соотог соотог бүжиглэе

Дахилт:

Бахтай сарнай цэцэг шиг
Дэлгэрэн дэлгэрэн бүжиглэе
Баян Туулын урсгал шиг
Долгилон долгилон бүжиглэе

Дахилт:

Манхан хөх ишгээ
Маажин таалан бүжиглэе
Манжин лууван байцаагаа
Малтан суулган бүжиглэе

Дахилт:

Олон орны хүүхдүүдтэй
Золгон золгон бүжиглэе
Одон орны замдаа
Зорин зорин бүжиглэе

Дахилт:

Дашрамд дурдахад “Шууд мэдээ” сонин дээр 2010 оны 12 дугаар сарын 31 ний өдөр (Ардын жүжигчин Б. Зангад гуайн дурсамжаас) 1962 онд Соёлын гавъяат зүтгэлтэн Ж. Бадраагийн шүлэг, Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч С. Гончигсүмлаа ая “Сүлд модны наадам” дууг зарим нь ч “Шинэ жилийн вальс” гэж дуулдаг дууг өдий хүртэл Б. Зангад дуулан эгшиглүүлэн амьдруулсаар байгаа боловч “СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ” дуу үүнээс өмнө 1960 онд төрсөн боловч мартагдсан аялгуу болсныг сэргээх нь бидний ирээдүйн үр хүүхдэд нэн чухал юм. Үнэндээ бид гачуур модоо тойроод багат наадмынхаа хувьцасыг өмссөн ан амьтад өвлийн өвгөн аавтайгаа бүжин цэнгэх дуу шинээр гараагүй л байгаа. Үүнд урлаг соёлын дуучид хамтлагынхан "СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ" дууг дахин сэргээн амьдруулан эгшиглүүлнэ гэдэгт найдаж байна.

Бичсэн. С.Үзмээ

КАРОЛИНАГИЙН МОНГОЛЧУУДЫН

2012 ОНЫ ШИНЭ ЖИЛ

Каролинагийн монголчуудын шинэ жилийн цэнгүүн 2011 оны 12 дугаар сарын 31 ний үдэш Хойд Каролина мужийн Шорлот хотод Хойд, Өмнөд Kаролина, Виржиниа, Жоржиа мужуудын өнцөг булангаас халуун дотно сэтгэлээр баяр хөөрөө өвөртлөн бидэнтэй шинэ жилийн үдэшээ цагийн зүүний хэмнэлээр, цасан ширхэг үелэн хаялах үед, хонхон хөгжимийн аялгуу мэт оргилуун дарсаа хундаглан,
халуун хайр, зүрх сэтгэлээр 2012 оноо угтан цэнгэцгээлээ.

Цас мөсний орноос , үүлтэй тэнгэрийн доогуур, үзүүртэй модны дээгүүр цалин цагаан морио хөлөглөөд, цасан охидуудаа дагуулаад, хөх тэнгэрийн Каролина мужийн хөх
Монголийн үрс бидэн дээр цас бударсан нудрагатай цагаан дээлээ өмсөөд, лоовууз малгайгаа хэлтийлгэж тавьсан Монгол донж хаялсан цал буурал өвгөн аав минь хүүхэд багачуудынхаа бэлэгийг үүрсээр орж ирлээ.

Гялтагнах мөнгөн хотоос гялалзах оч мэт цацарсан цасан охидууд маань хөгжмийн аяны хэмнэлээр цасан ширхэг бэлэглэн
бүжин бидний зүрхийг эзэмдсэн өхөөрдөм баясах мөч байлаа.
Бидний цэнгүүн цасан ширхэгийн
тоогоор инээд хөөртэй, цагаан сүүний дээж амсаад бялхам жаргалтай, хоол хүнс
элбэг дэлбэг, эв нэгдэл, нэг санаа, нэг нас нэмсэн өнгөтөй сайхан шинэ онтойгоо
золголоо.
Энэхүү цэнгүүнийг зохион байгуулсан комисст,
шинэ жилийн үдэшийг аятай тухтай, дуу хууртай, оргилуун хөгжөөнтөй, бүжиг наадамтай болгоход цаг зав, хөдөлмөрөө
зарцуулсанд чин сэтгэлийн талархал илэрхийлье. Дашрамд дурьдхад цэнгүүнд оролцохоор ирсэн бүх зочиддоо сэтгэл гарган өөрсдийн санаачлагаар баяр дээр
баяр нэмсэнд гүнээ талархая. Шинэ оны цэнгүүнд маань дөнгөж төрсөн нялхаас, буурал болсон настангууд хүртэлх бүх насны хүмүүс оролцож магнай хагартал инээж, шавиа дундартал ярьж хөөрч, гуталын ул цоортол бүжиглэж, хоолойн чадлыг
сорьж дуулж хуурдлаа.


Та бүхэндээ Монголчуудын Холбоо болон манай гэр бүлийн өмнөөс чин сэтгэлээсээ Шинэ жилийн мэндийг дэвшүүлье. Хүн хорвоод нэг л амьдрах учир олдож буй цаг мөч бүрийг эв
нэгдэл, зүрхний үнэн хайр, бурханы заасан жамаар бие биеэндээ түшигтэй, хэн хэндээ сэтгэлийн дэмтэй, мууг хаяж сайныг эрхэмлэн, хүүхэд хөгшдөө хүндлэн, аз жаргалтай сайхан амьдралыг хүсэн ерөөе. Шинэ ондоо сэтгэл амар, санаа өөдрөг байгаарай. Энэ бүхнийг зохион байгуулахад оролцсон бүх хүмүүстээ талархсанаа илэрхийлж байна.
Каролинагийн монголчуудийн хувьд өнгөрсөн 2011 он маань амжилт бүтээлээр дүүрэн, ажил төрөл бүтэмжтэй, авъяас билгээр уралдуулсан өгөөжтэй арвин жил байлаа. Бидний хувьд хамгийн тэмдэглүүштэй нь Монгол эх орноо гэсэн сэтгэл зүрхээр санаа нэгдэцгээн,
Монголынхоо холбоог байгуулан Каролинагийн Монголчууд гэсэн далбаан дор бид
бүхэн сэтгэл догдолсон энэхүү үдэшийг эв нэгдэл, галын дөл шиг бадарсан нэгэн
халуун гэр бүл байлаа.

Бичсэн С.Үзмээ

АМЕРИК ДАХЬ КАРОЛИНА МОНГОЛЧУУДЫН ХОЛБОО

Б. Содномын 100 жилийн ойд зоруулсан номын баяр үр хүүхэд нь зохиолч Монгол улсын соёлын гавъяат зүтгэлтэн Дос. Пр. Д. Цэдэвийн хамт

Б. Содномын 100 жилийн ойд зориулж (дунд талд) Хэлний Хүрээлэнгийн захирал Акедимич Д. Төмөртогоо Д. Нацагдоржийн 50 насны ойд Б. Содномын итгэл тавьж буй зургийг тайлбарлан гардуулж байгаа нь,(зүүн талд) зохиолч Монгол улсын соёлын гавъяат зүтгэлтэн Дос.Пр.
 Д. Цэдэв Б. Содномын 100 жилийн ойд зориулж 4 боть бичигдсэний 3 ботийг хэвлүүлжээ. Баруун талд Б. Содномын ууган хүү Энхбаярын хамт

Карилангийн Монголчуудын анхны наадам 2011

Карилонагийн Монголчууд 7-р сарын 9-ны өдөр Шорлот хотод хойд карилона мужийн өнцөг булангаас хүрэлцэн ирж анхныхаа наадмыг монголоороо гоёж монгол соёлоороо бахархан халуун сэтгэлээр баясан наадлаа. Бидний хэсэг нөхөд монголын сүлд дуу болсон монгол хүний сэтгэлд хоногшсон Үг. Ж. Бадраа Ая. Ц. Намсрайжав “Халуун Элгэн Нутаг” гэсэн сайхан дуугаар нээлээ.

Үүний дараагаар Монголын үзэсгэлэнг гэр гэрээсээ байгаа зүйлээ авчиран үр хүүхэд болон бусад анд нөхөд америкчуудаа монголын соёлыг таниулан мэдүүлэх зорилгоор гарган монгол соёлоорой бахархлаа.

Эрийн гурван наадмыг бид өөрсдийн хүч, сэтгэлээр нэгдэн Монгол наадмын онцлогыг хадгалахыг хичээж, наадмын нээлтийн урлагын тоглолтыг Одончимэг “Хүн Хүндээ Хайртай Байдаг юмаа” гэдэг дуугаар ая барин ятга хөгжмийн уянгийг эгшиглүүлэв.
Хуучнаа дурсах уу гэсэн санаагаар Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн хуушуурын дугаарт зогсон наадмын хуушуурын амтыг дурсан наадмынхаа хуушуураар дайллаа.

Хойд Каролина мужийн анхны наадмын бөхөд Жаргал түрүүлж, аман үзүүрт Марк , хүүхдийн уралдаанд Манлай морь Жавхлан, Баян ходоодод Баярням, сурын харвааг орлуулж монгол уламжлын дагуу бай онох тэмцээнд 1-р байранд Дэннис, Чак, 2-р байрт Батцолмон, Жаргал, шагай харвааны тэмцээнийг орлуулж шагай няслах 1-р байранд Гантуяа, 2-р байранд Ундраа, олс таталтад Цогтэрдэний баг, 2-р байранд Кристэний баг тус тус шалгарлаа.

Наадмын шагналыг Каролинагийн анхны наадмын дурсгалын бичиг, дурсгалын одон, монголын хүүхдийн “Цэцэг” хамтлагын тоглолтын хуурцаг болон бэлгээр урамшуулав.
Цогтэрдэнэ аман хуур хуурдан, Гантуяа гитар тоглон “Миний Эх Орон” дуугаар наадам өндөрлөө. Сайхан монгол дуу эгшиглүүлэн удирдсан Туул, наадмыг хөтөлсөн Индраа, Батцолмон, үзэсгэлэн санаачласан Одончимэг, фото зурагчин Батсүх нартаа баярлалаа.
Дашрамд Каролинагийн наадамд идэвхи зүтгэлтэй оролцсон бүх хүмүүс болон зохион байгуулахад идэвхитэй оролцсон нөхдөд чин сэтгэлийн талархал хүсье. Латин үсгээр Carolinagiinmongolchuud facebook-aaс бусад зургануудыг үзнэ үү.

Бичсэн С. Үзмээ

Гэр бүл

Гэр бүл

Бидний амьдралын хамгийн чухал хэсэг бол гэр бүл юм. Гэр бүлд гэргий буюу эгзэгтэй, хань болон нөхөр, эх буюу ээж, эцэг буюу аав гол үүрэг эрхээ тус тусад нь гүйцэтгэж байж гэр бүлийн тогтолцоонд ямар нэгэн өөр өөрсдийн байр сууриар тухайн айлын амьдрал янз бүр байдаг.
Мэдээж хоёр хос халуун хайр сэтгэлээрээ гэрэлсэн бол хоорондоо бие биеэндээ итгэдэг, бие биенээ сайн ойлгоцдог, бие биенээ хайрлаж чаддаг шигээ бас уучлан өршөөж чаддаг, бие биенээ үргэлж эрхэмлэн хүндэтгэдэг байж л аз жаргалтай амьдралыг бий болгож чадна.

Гэргий болон хань, ээж болон аав хүний үүрэг эрх хоорондоо ялгаатай. Гэргий хүн гэхээр гэрийн ажилгүй авгай гэдэг ташаа ойлголт байдаг. Орчин үед ихэнх эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдийн адил боловсрол мэдлэг, мэргэжилтэй, ажил хэрэгч, ямарч юмыг удирдах чадвартай байгаа юм. Гэргий хүн ханьдаа анхаарал халамж, хийж бүтээж байгаа амжилтыг нь дэмжин сайшааж урам зориг өгч сэтгэлийн асар том хүчийг олгодог байх нь чухал. Ханийнхаа найз нөхдийн дэргэд биеэ зөв авч явах, сайхан ширээ засч, гарынхаа хоолоор дайлж, халуун дотно уур амьсгалаар угтадаг байх. Ханидаа бас өөртөө сайхан харагдахын тулд үргэлж өөртөө заавал цаг зав гаргаж тохирсон сайхан хувцас, гоо үнэртэнг хэрэглэж байвал таны хань миний гэргий өнөөдөр яасан сайхан харагдаж байна гэсэн сэтгэлийн уяа нь бэхжинэ. Ханийнхаа нэр хүндийг үргэлж хамгаалж өндөрт авч явдаг байх нь зохистой.

 
Хань хүн гэргийтэйгээ хамтдаа чөлөөт цаг зав гаргаж амарч, зугаалж, хамтдаа үзвэр үзэж байх, хайр сэтгэлийн болон үзэмжийн сайхан үгнүүдийг зоригтой хэлж урамшуулдаг байх, гэр орны тохижилтод анхааран хамтран санаа оноогоо өгдөг байх, хийж байгаа хоолноос нь элбэлцээд өгдөг, найз нөхөдтэй нь чөлөөтөй орчинг бий болгож өгдөг байх, гэргийхээ гоо үзэмж, ажил хэрэгч занг, үргэлж санаа тавидагаар нь бахархадаг байх нь сайхан.

 
Эцэг эх болно гэдэг энэхүү хорвоод хамгийн чухал нандин эрдэнэ. Эцэг эх бол хүүхдээ анхааран асарч, хүмүүжүүлж, эрүүл саруул, амьдралын танин мэдэхүйг тэдэнд сургаж таниулдагаараа онцлог юм. Эцэг эх бол шууд хүүхэд аав ээжийн хоорондын харьцаа. Үүнийг гэргий хань гэдгээс салгаж ойлгох. Ханьдаа хандадаг хандлагаа хүүхдээ хандаж болохгүй. Хүүхдээ эцэг, эх талаас нь хандадаг байх нь зүйтэй.

 
Эх хүн мэдээж гэр орон, эрүүл мэнд, хүүхдээ асаран хүмүүжүүлэх, гэр орны ахуй хэрэглээг хэрэглэж ашиглахыг сургаж заахаас гадна, биеэ яаж зөв авч явах гэсэн ээж хүний талаас юуг л хийж чадна тэр бүгдийг сургадаг.

 
Эцэг хүн хүүхдийн боловсрол, спорт, оюуны хөгжил, нийгмийн харьцаа, амьдралын ноён нурууг зааж сургаж түшиг болдог. Хүүхэдтэйгээ багаас нь цаг заваа гаргаж, хамт тоглож, хичээл номонд нь тусладаг, спорт урлагын амжилтаас нь хуваалцан дэмжиж өгдөг нь хүүхдийг өөрөө өөртөө итгэх итгэлийг өгдөг.

Эцэсийн эцэст албан ажил бол албан ажил, гэр бүл бол гэр бүл, найз нөхөд бол найз нөхөд, хамаатан садан бол хамаатан садан энэ бүхнийг хооронд нь хольж амьдралдаа хутгавал, үүнээс болж хөндлөнгийн зүгээс ямарч үед асуудал хүндэрдэг. Ийм байдлаас гарахын тулд аль болж өгвөл дотоод амьдрал руу орохгүй байх, ялгаж салгаж тус тусад нь хүрээлж зохицож амьдардаг байх нь дээр.

C.Үзмээ

Эх Үрсийн баярын мэнд
\Төрсөн эгч Чимгээ, Оюунчимэг, Эрдэнэчимэгт\

Ээжийн минь оронд ээж минь болсон эгч нар минь
Хань ижлээ хайрлан халамжлахын хажуугаар
Элэг зүрх санаа тань хэдэн дүү нартаа
Халин тэмүүлэн санагалздагт баярладаг шүү

Ээжийн минь оронд ээж минь болсон эгч нар минь
Үр хүүхдээ анхааран асрахын хажуугаар
Элэг нэгт хэдэн дүү нартаа
Үргэлж хайр халамж тавьдагт баярладаг шүү

Монголын эх үрсийн баярын мэндийг хүргэж
Миний эгч нар минь сайхан тэмдэглээрэй


6\01\2011
С.Үзмээ