Friday, June 1, 2018

Эх орон минь уу


Эх орон минь уу


Эх ороноо би Эх шигээ санадаг
Унасан газар нутгаан би Эхийн хэвлий шигээ санадаг
Эх булаг гол аршаанаа би Эхийн ариун сүү шигээ санадаг
Уран ганганах шувуудын жиргээг Эхийн бүүвэйн дуу шигээ  санадаг

Хөх цэлмэг тэнгэрээ би Эцэг шигээ санадаг
Хөвчин ой, хангайгаа би Эцгийнхээ ноён нуруу шигээ санадаг
Хөндлөн давхих тал нутгаан би уужим сэтгэлт Эцгийн ухаант харц шигээ санадаг
Хүлэг морьдийн давхих туурайн чимээг Эцэгт минь өвлүүлсэн эрдэнэ шигээ санадаг


С. Үзмээ 06.01.2018

Эх үрсийн баярын мэнд ээ! Ижий минь

Эх үрсийн баярын мэнд ээ! Ижий минь


IMG_6682 (2)
Эрхлэн тоглодог насандаа
Эхийгээ би Ээж гэж дуудаг байлаа
Эргээд би өөрөө Эх хүн болсон
Эрхэмлэн хүндэлж Ижий  минь гэдэг

Ижийгээ би дурсан санан
Ижийгээрэй би бахархах дуртай
Эрхэмлэн мэхийн ёслоё таньдаа
Эх үрсийн баярын мэнд ээ! Ижий минь

С. Үзмээ 06.01.2018

Sunday, April 1, 2018

Б.Содном зураг



Эрдэмтэн профессор Цэндийн Дамдинсүрэн, Б. Содном.



Олон улсын монгол хэл бичгийн эрдэмтдийн анхдугаар их хурал Б.Содном, Ш.Лувсанвандан, Г.Сумъяа, Ч.Сэрээтэр, Ц.Дамдинсүрэн нар. 1959 он.




                                        Д. Нацагдорж Миний нутаг шүлэг гар бичмэл






Ламгуайн нулимс гар бичмэл Д. Нацагдорж


Saturday, March 31, 2018

Д.НАЦАГДОРЖ СУДЛАЛЫН НЭРТ ЭРДЭМТЭН ЧОЙЖИЛСҮРЭНГИЙН ЖАЧИН

Д.НАЦАГДОРЖ СУДЛАЛЫН НЭРТ ЭРДЭМТЭН ЧОЙЖИЛСҮРЭНГИЙН ЖАЧИН

Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт, хэлбичгийн ухааны доктор, эрдэмтэн зохиолч Чойжилсүрэнгийн Жачингийнд өнжсөн тэмдэглэлээ хүргэе. Эл эрхмийг утга зохиолын хүрээнийхэн, ерөөс таньж мэдэх бүхэн “нандин нууцлаг” хэмээн тодорхойлох нь бий. Учир нь “Гурван-Эрдэнэ” багшийн дээд сургуулийг үүсгэн байгуулж, олон мянган багшийг бэлдэн Монголын боловсролд гавьяа байгуулсан хүн, Нацагдоржийнхоо эх бичгийн судалгаагаар эрдмийн зэрэг хамгаалж утгын их мэргэд дунд өөрийн гэх дэг сургуулийг бий болгосон түүнд бахархах зүйл олон. Гэвч тэрээр өнөө л даруу төлөв, хүнлэг зангаараа өөрийгөө хойш тавьж, бүтээж туурвихаа урьтал болгон Нацагдоржоо нарийвчлан судалж, сургуулийн цаг наргүй ажилд дарагдсаар яваа.
Ардын зохиолч Бөхийн Бааст гуайн 95 насны ойн хүндэтгэлийн ёслол дээр таарахдаа Жачин докторт өнжих хүсэлтэйгээ дуулгасан юм.
Нэг их цааргалалгүй, харин ч “Мань мэт шиг амьтан нь орж болдог юм уу даа” гэж хүлээж авсан нь өнөө л ясны даруу зантай нь холбоотой байж таарна. Циркийн зүүн урд талын “Гангар”-ын байранд хүрээд очлоо. Төрийн шагналт яруу найрагч Долгорын Нямаа гуайтай хоёр талаасаа уулзаадахав. Жачин доктор Нямаа найрагчийг зориуд урьжээ. Тэр хоёр “Гурван-Эрдэнэ” сургуулиар, мөн Нацагдорж, Пагмадуламаар холбогдсон бичгийн мэргэд юм. “Нутаг холдчихоод уулзаж учирч чадахгүй юм. Түүнээс нэг байранд байхдаа гэр орноороо бишгүйдээ л орж гарч явсан. Би хааяа цонхоор харж зогсохдоо Жачингийнхыг бодож, дайлуулж цайлуулж явснаа санадаг юм” гэсээр Нямаа зохиолч жигтэйхэн сэтгэл хангалуулан сууна. Анзаараад байх нь ээ, тэд нэг нэгийгээ санасан нь илэрхий. Гэрийн эзэгтэй мэнд ус, цай цүй болох зуураа Отгонбаяр эгчийг (Нямаа гуайн гэргий) асууж сураглаж байна. Жачин докторын босгыг алхахад нэг л монгол ханхалсан, ерөөл бэлгэ оршсон сайхан айл санагдсан. Биднийг хүлээж суух зуураа гэрийн эзэн шагай мөлжөөд, түүнээ орхитол морь бууж харагдлаа. Надад нэг л сайхан бэлгэшээл төрөөд явчихав. Бага хүү Цогтгэрэл нь гэргий Золзаяагийн хамтаар аавындаа иржээ. Цогоогийн хүү Хаш-Эрдэнэ гэж зүггүй барам байна. Мөн Жаргалан гэж эмээ, өвөөгийн эрх охин байна. Тэр хоёр “аварга”-ыг өвөө нь төрийн шагналт Долгорын Нямаад үнсүүлчих санаатай хэд хэдэн удаа дуудлаа. Хаш-Эрдэнэ ширээн доогуур давхиад л Нямаа зохиолчийн өвөр дээр суугаад авна лээ.
“Тэр жил Гаадамба багш намайг гэртээ урилаа. Оройн хоол ид гэдэг юм. Хоёр охиноо дагуулаад очлоо. Га багш намайг гэртээ урьдаг нь учиртай. Тухайн үед Шинжлэх ухааны академийн хэл зохиолын хүрээлэнтэй манай гэр ойр байсан. Га багш өдрийн унднаар манайхаар ирнэ. Жачингийн хоолыг олон идсэн. Гэртээ нэг орой ч болов урьж байгаа минь энэ гэж инээд алдсаар угтсан. Охин Саран нь тогооч юм байна. Сүрхий хоол бэлдчихжээ. Тэгтэл Га багшийнд Цэндийн Дамдинсүрэн гуай ороод ирдэг юм. Хоёр охиноо үнсүүллээ. Дамдинсүрэн гуай малгайгаа хойшлуулж байгаад үнсэж билээ” гэж эрдэмтэн зохиолч маань өгүүлж байна. Хашаа, Жаргалан хоёрыг Нямаа гуайд үнсүүлэхтэй зэрэгцээд тийм яриа өрнөөд явчихсан.
Жачин доктор Булганы Сайхан сумын Хулжийн голын хүн. Жинхэнэ Монголын брэнд болсон айрагны эх нутаг. Удам гарал ус нутгийнх нь тухай асуухад, ижийнхээ төрсөн ах Чойжилсүрэнгээр овоглосноо дуулгалаа. Харин дунд сургуулийг Архангайд төгсч, улмаар Архангайн багшийн сургуулийг дүүргэсэн байна. Насныхаа ханийг ч Арын хангай нутгаас авчээ. “Тэр сайхан ус нутаг, хангай надад өлзийгөө хайрласан” гэж сэтгэл дүүрэн бахтайхан хэлсэн. Эл үгнийх нь залгаас болгож “Жачин чи Архангайгаас тун дажгүй хүүхэн авсан даа” гээд инээдэм хөгжөөн болголоо. Гуравдугаар ангийн хүүхэд Архангайн Хайрхан сум, Хайрхан уулын бараанд аж төрөхөөр явахад Хулжийн голынхон найр наадаан болж бэлэг сэлт, өвгөдийн сургаал, уртын дууны нургилсан шуранхайгаар үдсэнийг хэлж байна. Арван хэдэн хүүхэд төрүүлж, бүгдийг нь эрдэм мэдлэг, хүнлэг сэтгэлтэй болгож өсгөсөн ижийгээ (Должинсүрэн) сэтгэлдээ нулимстай дурсч суусан.
Зүүн гараас Г.Мэнд-Ооёо, Ж.Саруулбуян, Дондогийн Цэвэгмид, Ч.Жачин нар
Ах дүү нарын зарим нь Хайрханд, зарим нь Сайханд байдаг гэсэн. Гэрийн эзэн Долзоо гээд гэргийгээ зөөлнөөр дуудна. Эрдэм төгс түүний яриа сэтгэл бүлээцүүлэн ундрах ажгуу. Нямаа зохиолч бид хоёр Сайхан сумынх учир олимпийн аваргын тухай асууж орхисон. Ээжийнх нь удам гарлыг Жачин гуай сайн мэддэг юм билээ. Мундаг Цэвээн гэж хүнээс гаралтай гээд багагүй ярилаа. Х.Эрдэнэт-Од гавьяаттай олимпийн аваргынх хамаатан садан улсууд гэнэ. Тэр зуурт “Би Эрдэнэт-Одод хайртай” гэж Нямаа ах сүрхий гэгч дуугарлаа. Нэг л учир байна даа гээд төрийн шагналт зохиолч руу хандахад “Би амьдралыг амттай болгож амьдрах дуртай гэж Эрдэнэт-Од зурагтаар хэлэхийг нь сонсоод баяр төрж байсан” гэв. Түүнээ хоёрдугаар эмнэлэгт таарахдаа гавьяат тамирчин бүсгүйд хэлсэн гэсэн.
Ийм л яриа хөөрөө болж, Долзоо эгчийн цагаан тос, хайлмаг тэргүүтнийг амтархаж байх зууртаа Жачин доктороос Нацагдоржтой холбогдсон хувь заяаных нь тухай асууж орхисон юм. Тэрээр яриан завсраа Нацаг гуай хүнийхээ хувьд тун сайн хүн байжээ гэдэг нь олон зүйлээс харагддаг. Ганцхан жишээ хэлэхэд, “Энэ Нацагдорж орчин үед Монгол Улсад хэрэгтэй хүн болох учир цалинг нь нэмж өгье” гэж их Нацагдорж маань эрдэмтэн Шагдаржавын Нацагдоржийг бага залууд нь тодорхойлж байсан байна. Тэрхүү тодорхойлолтыг бүр сүүлд архивын материалаас Шагдаржавын Нацагдорж гуай олсон байдаг. Айхтар хүн учир хүүхдэд өөрөө хэлээгүй байна л даа гэв. Ингээд яриа маань гарцаа байхгүй Дашдоржийн Нацагдоржийн тухай шуударлаа. “Далан зургаан онд Нацагдоржийн мэндэлсний 70 насны ой тохиолоо. Багшийн дээд сургуулиас оюутнуудын дунд уралдаан зарласан юм. Манай ангийнхан хоёрдугаар байр эзлээд Нацагдоржийн төрсөн нутгаар аялахаар болов. Аман зохиолын Дашдорж багш биднийг дагуулаад Баяндэлгэрт очсон. Дашдорж багштайгаа бүтэн сарын хугацаанд төрсөн нутгаар нь явсан. Далан найман онд Нацагдорж судлаач Балдангийн Содном гуай өнгөрч хүрээлэнд ажиллаж байсан залуучуудаас Амгаагийн Лувсандэндэв захирал монгол бичгийн шалгалт авдаг юм байна. Учир нь Нацагдоржийн гар бичмэлтэй ойртуулах гэж тэр. Содном гуайд Нацагдоржийн гар бичмэл хадгалагдаж байсан. Ингэж би гэдэг хүн их Нацагийнхаа гар бичмэлийг анх нүдээр үзсэн. Нацагдорж гуайд бичихгүй цаг гэж байгаагүй юм билээ. Зохиолч бүр тийм байдаг эсэхийг сайн мэдэхгүй юм. Гуанзанд хоол идэж байхдаа ч, шөнө амарч байгаад гэнэт сэрээд, бүр халмаг согтуу үедээ ч, шоронд, эмнэлэгт байхдаа ч бичнэ. Германд сургууль төгссөн цагийг яс барьдаг боловсролтой байсан учир гар бичмэл дээрээ он, сар өдөр, цаг минутаа, мөн хаана бичсэнээ тодорхой тавьдаг байсан. Шоронд байхдаа 16 дугаар өрөөнд гэдгээ ч тодорхой бичсэн байдаг. Гучин нэгхэн насалсан Нацагдоржоо монголчууд хоёр удаа шоронд хийсэн юм шүү дээ” хэмээн яриа үргэлжилсээр. Энэ зуурт Нарангэрэл охин нь Японоос холбогдож, аавдаа мэнд хүргэн ярьж байна. Аавын охин бололтой их л аминчирхан ярьж байгаа сонсогдсон. Долзоо эгч жигтэйхэн чамин шоколадаар биднийг дайлсан нь Японд байгаа охиных нь явуулсан бэлэг ажээ.
Нацагдорж судлалын нэрт эрдэмтэн “Тэргэл сарыг үзэхүй”, “Эрх чөлөөг хүсэхүй” гэсэн шоронгийн шүлгүүдийн нэрэнд нь эргэлздэг байна. Нацагдорж гуай хэзээ ч тийм гарчиг тавьж бичих хүн биш гэж боддогоо хуваалцсан юм. Сүүлд Содном гуай юм уу, хэн нэгэн хүн гарчиг өгсөн байхыг үгүйсгэх аргагүй гэлээ. Мөн “Шувуун саарал” туурвилынх нь эхийг хуучин бичгээр уншихад жороо мориор галигуулж байгаа юм шиг яг л тэгж уншигддагийг, ямар их сэтгэлийн хөөрөл, онгод билгээр цалгин туурвисныг бахдан хэлээд “Яах аргагүй бичгийн сод хүн байжээ” гэж дуун алдаж байлаа. Нацагдоржтой хувь заяагаа холбосоор 40 жил болсон байна. Энэ онд мэндэлснийх нь 110 жилийн ойд зориулан таван ном гаргахаар зэхсэнээ хэлсэн. Жачин докторыг тийн хэлэхүйд Долгорын Нямаа гуай босч баяр хүргэж байлаа. Эрдэмтэн зохиолчийн 40 жилийнх нь хөдөлмөр, судалгаа гээд бодохоор ямархан ланжгар номууд байх нь мэдээж. Нацагийнхаа үг бүрийг судалснаа хэлж байсан. “Монголчуудын цээжинд хадгалаатай явдаг “Миний нутаг” шүлэгт “Алтан нарны туяанд энхжин тогтсон орон, мөнгөн сарны гэрэлд мөнхжин гялалзсан газар” гэж байдаг. Гар бичмэлийг нь нарийн сайн үзтэл тогтсон биш тогтносон гэж байдаг. Энэ бол гайхамшигтай үг. “Монгол бол тусгаар тогтносон улс шүү” гэдгийг Нацаг гуай эрт хэлчихэж. Гэтэл түүнийг тогтсон болгож энэ олон жил явж байгаа нь харамсмаар. Ийм өч төчнөөн үг бий. Би гэдэг амьтан ганц нэг үг хөөцөлдөөд яваад байгаа шиг бусдад харагдаж магад. Гэвч ганцхан үгний цаана ямар их агуу зүйл оршино. Ямар том утга, билиг билгүүн агуулагдана вэ. Явуугийн “Холоос гүйдэлтэй борлог минь сулдаа ганхам жороо доо” гэдгийг сульдаа гээд буулгачихвал юу болж хувирах билээ гэж нүдний шилнийхээ цаанаас нухацтай нь аргагүй харж байна. “Хэлхээгүй сувд” зохиолд гардаг нэг үгийг Содном гогдолдоно гэж уншсан бол Дожоогийн Цэдэв хутгалдан гэж уншжээ. Харин Жачин аль алинд нь итгэлгүй худалдан гэж уншсанаа сонирхуулсан юм. Үндсэндээ тухайн өгүүлбэрийг Дариймаагийн хүмүүжилд худалдан гэж тайлжээ.
Төрийн шагналт Долгорын Нямаагийн “Тэнгэрийн хаяа” дурсамж дурдатгалын номыг зохиол бүтээлийн зах зухаас атгасан бүхэн ширээний номоо болгон уншдаг. Гайхмаар цэцэн цэлмэг, ончтой үг хэллэгтэй, баримт сэлтэд тулгуурласан баялаг мэдээлэлтэй, аливааг яаж онож хэлж болохыг чухам харуулсан бүтээл. Тэгтэл уг бүтээл Жачин докторын үүсгэн байгуулсан “Гурван-Эрдэнэ” багшийн сургуультай холбогддог байгаа. Нямаа зохиолч Жачингийнхаа урилгаар тус сургуульд 12 жил цагийн багшаар ажиллажээ. Багш болох оюутнуудад хичээл зааж явахдаа угийн чамбай хүн учир “Тэнгэрийн хаяа”-гаа бичсэн байна. Тэгээд зогсохгүй Пагмадуламын тухай баримтат зохиолоо туурвисан удаатай. “Зохиолчийн намтар судлал гэдгийг Жачингийн сургуулиас би олж авсан” гэсэг нь үүнийг нотолно. Нэг удаа Нямаа найрагч уран зохиолын хичээл дээр Жачин захирлыг өөрийг нь “чихдэж” авчраад Нацагдоржийн тухай яриулжээ. Нацагдоржийг Жачингаар, Лодойдамбыг Бажуудайн Ганбатаар заалгаж, жинхэнэ судлаачдынх нь үгийг оюутнуудад хүргэж байснаа дуулгасан юм. Уг хичээл завсарласны дараа оюутан охин Нямаа зохиолчоос “Пагмадуламын тухай сонирхон асуужээ. Тэр охины үг Пагмадуламын тухай бичих сэдлийг төрүүлсэн гэдэг.
Архангайн багшийн сургуулийг далан онд дүүргэх жилээ насныхаа ханьтай учирснаа гэрийн эзэн цухас дурслаа. Тэр яриаг сонссон Долзоо эгч “Далан зургаан онд Нацагдоржийн ойгоор бид хоёр чинь гэр бүл болсон” гэж гал тогооныхоо өрөөнөөс дуулгав. Жачин докторын ангийнхнаас нь Боловсролын яамны төрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан Мишигжав гээд лут хүмүүс дуулдана. Түүнд нэг хэсэг Горькийд сурч байсан үе ч бий гэнэ. Харин боловсролын суурь мэдлэгийг олгосон газар бол Архангайн багшийн сургууль гэж тодотгосон. Мянга гаруй шагайтай, “морь мал”-аар жигтэйхэн баян айлд Сайханых нь айргийг хүд хүд залгилж суулаа. Хүрэн шаргал хул аяганд айраг мэлтэлзүүлэн суухуйд гэрийн эзэн “Наад аяга чинь Намхай аваргынх” гэдэг байгаа. Сайханы Угалз, Цөнгөрөгийн голоор нутагтай Түшээт ханы домогт их хүчтэн Намхай аваргын цай ууж байсан гэх энэхүү хул аягыг нутгийнхаа Лүндэн гэж хүнээс Жачин доктор мөнгө хатуу цагт багагүй хэдэн төгрөг тоолж өгөөд авч байж. Нутгийн их хүчтэний аяга гэхээр их л бэлгэшээлтэй санагддаг юм гээд зөөлнөөр инээвхийлж харагдсан. Аргагүй л утга соёлын нандин өв болсон айл гэдэг нь энэ мэт юухан хээхнээс ч болов анзаарагдана.
Бага охин нь гэр бүлтэйгээ ирж, хайртай зээ хүүг нь өвөөд нь үнэрлүүлээд ээждээ тусалж байна. Бодох нь ээ, манайд зочид ирсэн гэж гэрийн эзэгтэй хүүхдүүддээ дуулгасан бололтой. Ээлж дараалан ирж байлаа. “Манай хүүхдүүд гэр ойр” гэж аав нь хэлж байсан. Тэгэхээр халуун бүлсэг айл байх нь. Бага охин Сарангэрэл анагаахыг төгсөөд Солонгост мастер хамгаалсан байна. Одоо нэгдүгээр эмнэлэгт ажилладаг гэнэ. Бидний яриа үргэлжлээд Цэндийн Дамдинсүрэн гуай руу хэлбийлээ. Далан найман онд Дамдинсүрэн гуай Хэл зохиолын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, туслах нь Жачин доктор. Багшийнхаа гараар бичсэнийг нь машинаар бичдэг тийм ажилтай. Овсгоо муутай, эрдэм чадал тааруутай хүн учир Дамдинсүрэн багшийнхаа эрдмээс олигтой авч чадаагүй дээ гэсэн. “Дамдинсүрэн багшийнд хэзээд ч яваад очиход хуучны судар уншаад сууж байна. Нэг сонин түүх хэлье л дээ. Наян нэгэн онд Цэдэнбал дарга баруун аймгуудаар явахад “Монгол Улс бол дорно дахины хамгийн хоцрогдсон улс байсан” гэж хэлжээ. Түүнийг олоодох гэлээ. Бал даргын хэлсэн үг ном болоод хэвлэгдчихэж. Ховдын төв дээр шиг санагдана, уулзалт хийхдээ яалт ч үгүй тэгж хэлсэн байна. Үүнийг Дамдинсүрэн гуай Шинжлэх ухааны академийн 60 жилийн ойн хурал дээр тасхийтэл хэлсэн дээ. Тэгэхдээ Бал дарга гэлгүйгээр манай залуучууд Монгол бол дорно дахины хамгийн хоцрогдсон орон гэж хэлж байна. Харин саяхан манай улсад зочилсон Лаосын ерөнхийлөгч “Монгол бол дорно дахины эртний соёлтой орон гэж хэлсэн. Би түүнтэй санал нэг байна” гэлээ. Тухайн үед би айж л байлаа. Дамдинсүрэн гуай Монгол бол соёлын өв их уламжлалтай улс гэдгийг олон жилийн судалгааны үр дүнд итгэл төгс мэдэрсэн хүн. Мөн Цэдэнбал ч байна уу, хэн ч байна уу, хэлсэн үгийнх нь хариуд дуугүй байж чадахгүй зоригтой эх оронч байсан” гэдгийг уг жишээгээр баталсан. Да багшийнхаа эрдэм шинжилгээний анхны түүврийг нь Жачин доктор хийж байсан түүхтэй.
Гэрийн эзэгтэй бага хүүгээ зааж “Гаадамба гуай манайд ирэхээрээ Цогоотой их тоглоно. Танай аавд ийм пиво байхгүй, ийм сахал байхгүй гээд л цаашлуулна. Цүнхэндээ пиво авч явдаг, түүнийгээ хоолны даруулга болгож уудаг хүн байлаа” гэв. Гаадамба гуайг төрийн шагнал хүртдэг тэр жилийн хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд Жачин доктор өнөө Цогоо хүүгээ дагуулж очин золгож байснаа дурссан юм. Тухайн агшинд Монголын оюун билгийн их мэргэдтэй сэтгэл ойр явсных нь буян байлгүй, Нацагдорж судлалын гаргуун эрдэмтэн болоод Монголдоо төдийгүй дорно дахины судалгаанд нэртэй төртэй эрдэмтэн болжээ гэх бодол төрж байсныг нуух юун.
Тэрээр утга зохиолд ойр явсан хүмүүсийн нэг нь Жагдалын Лхагва. Түүний дурсгал болгож Лхагвынхаа тухай ном бичсэн байдаг. Цэндийн Доржготов гуайг машид их биширч уншдагаа, дараа үеийн залуусаас Л.Өлзийтөгсийг их үнэлдгээ хэлж байсан. Судлаачдаас Сампилыгаа (Академич Хорлоогийн Самдилдэндэв) их ярина. Миний дарга байсан, Монголын уран зохиолын амьдралыг бүхлээр нь хардаг билгийн мэлмийтэй хүн байлаа гээд ярина. Үеийнхнээс Загдын Түмэнжаргал, Саруулбуян нартаа хайртай ажээ. Манай Саруул ахмад үеэ маш их хүндэтгэж байгаа нь биширмээр харагддаг гэж бүр нэг сэтгэлээсээ хэлж билээ.
Жачин доктор, Нямаа зохиолч бидний яриа “Гурван-Эрдэнэ” сургууль руу үе, үе орох нь бий. “Миний бие “Гурван Эрдэнэ”-ийг байгуулахаас өмнө хүрээлэнд арав гаруй жил ажиллачихсан. Монгол хэлний багш уран уншдаг, хөгжмийн мэдрэмжтэй, зураг сайхан зурдаг гээд олон талын авьяастай байх учиртай гэх шалгуурыг тавьж байсан. Тэр бүхнээр шалгалт аваад ёстой нэг замруулдаг байлаа. Манайд одоо 600, 700 оюутан суралцаж байна. Сургууль төгсөж байгаа багш заах аргын мэдлэг чадвар өндөр байхаас гадна сайн хүн болж төлөвших нь чухал. Тийм стандартыг эхнээсээ барьсан” гээд Их сургуулийн нэртэй багш М.Базаррагчаа, гэргий Пүрэвжал, хүү Идэрбаяр докторын хамтаар багшилж байсныг, мөн англи хэлний Өлзийням, дүрслэх урлагийн Төмөрхуяг, бага ангийн математикийн домог болсон Дашнямын Бүндэн гээд олон сайхан эрдэмт багш нараа дурссан юм. Долгорын Нямаа гуайгаас өмнө зохиолчийн ур чадварын хичээлийг Очирбатын Дашбалбар зааж байсан гэнэ.
Тэрээр бусдын адил боловсролын тогтолцооны тухайд сэтгэл дундуур явдгаа хэлсэн юм. “Боловсролын удирдах ажилтныг системтэйгээр бэлдэхгүй байна. Тохиолдлын шинжтэй хүмүүс дарга даамлаар томилогдож байна. Энэ нь сүүлийн жилүүдэд бүр их хүчтэй мэдрэгдэх боллоо” хэмээн хатуухан шүүмжилсэн. “Та бол боловсролыг суурь мэдлэгээр авсан хүн. Үүнийг арилгах боломж гарцыг хэлж өгөхгүй юу” гэхэд “Мэргэжлийн холбоодтой байх нь чухал” гэсэн хариулт өглөө. “Бага ангийн багш нарын мэргэжлийн холбоо байлаа гэхэд түүнд Монгол Улсын бүх бага ангийн багшийн бүртгэл байх ёстой. Багш нарын чадал чансаа, туршлага, өргөн мэдлэг, цар хүрээг нь тус холбооны нөхөд сайн мэддэг байх. Уг холбоо хүчтэй ажиллаад ирэх юм бол сурагч оюутнуудад нэг цаг ч хичээл заагаагүй нөхөр удирдах албан тушаалд очдог байдал үгүй болно. Хэн ч мэдэхгүй нөхдөөр дунд сургуулийг удирдуулдаг байдал гарахгүй” гэв.
Жачин докторын ярианаас олон сайхан хүний дурдатгал хөвөрч байлаа. Тэдний нэг нь Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Чойсүрэнгийн Дагвадорж юм. Буурал Дагваа багшийгаа нэг өрөө байранд олон хүүхэдтэйгээ аж төрж байхаас нь өдгөө Америкт эрдмийн ажлаа хийж байгаа цаг мөч хүртэл нь хамт байж, гэр бүлийн найзууд явж иржээ. Долзоо эгч өөрөө бага ангийн багш мэргэжилтэй. Ханьтайгаа гар нийлж оньсого, үлгэрийн тухай, хүүхдийг хүн болгох суурь хүмүүжил, монгол соёлын дархлааны тухай хэд хэдэн ном туурвижээ. Төрийн шагналт Дамдинсүрэнгийн Цэнд, Равжаа судлалын гол эрдэмтэн Цагаан нарын шавь юм билээ.
Жачин докторынх Улаанбаатарт амьдраагүй, гал голомтоо бадраагаагүй дүүрэг ховор гэсэн. Түүнээс хамгийн дурсгалтай нь Зуун айлын урдхан одоогийн 11 дүгээр хорооллын тэнд амьдарч байхдаа 100 насалсан хөгшинтэй хамар хашаанд амьдарч байсан гэдэг. Өвгөн нь 100 насалсан, эмгэн нь 90 гаруй насалсан хоёр сайхан буурал Жачин, Долзоо хоёрыг төрсөн үр хүүхэд шигээ бодож явсан байна. “Хүн зуу насыг наслах бол гайхаад байхаар зүйл биш гэдгийг би тэр хоёр буурлаас ойлгосон” гэж гэрийн эзэн баяр бахдалтайгаар хэлсэн юм. Тэрбээр Нацагдоржтой, судалгааныхаа бүтээлтэй холбоотой олон зүйлийг сонирхууллаа. 1984 онд Шведийн жуулчид дурсгасан зурагнуудын нэг нь гучин онд авахуулсан Нацагдоржийн зураг. Монголчууд хүүхэд нохой хоёрт сайн хүнд дуртай байдаг гээд уг зурган дээрх хоёр нохой хоёулаа Нацагдорж руу хандсан байгааг сонин болгож ярьсан. “Өнөөдөр бүх зүйлийг мөнгөний нүдээр хардаг болжээ. Мөнгөөр хэмжиж болохгүй зүйл гэж бас байна. Ухаандаа, Монголын төрийг мөнгөөр үнэлж болохгүй. Ямар алдар замналтай, боловсрол мэдлэгтэй хүн бэ гэхээсээ илүү бэл бэнчинг нь харж байна. Ийм буруу жишиг Монголын төрд бий болсон учир монгол төрийн дархлаа сулраад байна” гэж айхтар хэлээд авна лээ. Монголын төрд хэнээс ч хамааралгүй Бодлогын зөвлөл байх хэрэгтэй гэх санааг дэвшүүлж тэрүүхэн тэндээ улстөржөөд авсан. “Эрдэмтэн зохиолч Жачин Монголын хэлшинжлэлийг нуруундаа үүрч яваа, их Нацагдоржоо хүн төрөлхтөнд мандуулахад үнэлж баршгүй гавьяа байгуулсан хүн” гэж түүхийн нэрт эрдэмтэн академич Жигжидийн Болдбаатар “Монгол түмний сод хүмүүс” номондоо бичсэнийг дурдан эл тэмдэглэлээ өндөрлөе.
Гэрэл зургуудыг Ц.МЯГМАРСҮРЭН

Tuesday, February 6, 2018

Эрдэмтэн Б. Содномын 110 жилийн ойд


Хайрт аав эрдэмтэн Б. Содном мэндэлсэний 110 жилийн ойд зориулан,1918 онд Чингис Хааны Эр Хоёр Загал хэвлэгдсэнээс хойш 100 жилийн дараа дахин шинэчлэгдэн өргөн барилаа.






Амазон худалдаанаас эндээс дарж;


https://www.amazon.com/Genghis-Khan-Hoyor-Zagal-Mongolian/dp/1983866040/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1517938470&sr=8-1&keywords=genghis+khan+twin+stallion

худалдан авна уу?

Wednesday, January 17, 2018

Thursday, May 18, 2017

О двух вариантах сургала "Ключ разума" ("Оюн түлкүр")

СРЕДНЕВЕКОВЫЕ ИСТОРИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ
ВОСТОКА И ЗАПАДА

Главная   А  Б  В  Г  Д  Е  Ж  З  И  Й  К  Л  М  Н  О  П  Р  С  Т  У  Ф  Х  Ц  Ч  Ш  Э  Ю  Я  Документы
Реклама:

О двух вариантах сургала "Ключ разума" ("Оюн түлкүр")

В средневековой литературе монгольских народов был хорошо известен сургал (поучение, наставление) — особый жанр, сформировавшийся на основе устной афористической поэзии. Наиболее известным и популярным сургалом является сочинение "Оюн түлкүр" ("Ключ разума" — краткое общеизвестное название произведения), текст которого во множестве списков существует как на старомонгольской графике, так и на ясном письме.
Монгольская версия (редакция) "Ключа разума" в отрывках и полностью неоднократно издавалась с первой половины XIX в., а также в настоящее время (см.: Попов А. Монгольская хрестоматия для начинающих обучаться монгольскому языку. Часть первая. — Казань, 1836; Позднеев А. Монгольская хрестоматия для первоначального преподавания. — СПб., 1900; Оюун тулхуур хэмээх дэвтрийн туувэр оршив. — Улаанбаатар, 1928; Образцы монгольской феодальной художественной литературы / Подготовили к печати Содном Балдан, Ц. Ж. Жамцарано, В. А. Казакевич, Н. Н. Поппе и Л. С. Пучковский. Под общей ред. и с вступ. ст. Н. Н. Поппе. — Труды Института востоковедения. Т. XXX. — М.-Л., 1937; Дамдинсурэн Ц. Монгол уран зохиолын дээж зуун билиг оршив. — Улаанбаатар, 1959).
Монгольский ученый академик Ц. Дамдинсурэн, собирая материал для антологии древней монгольской художественной литературы и использовав два печатных текста и пять рукописей, издал сводный текст "Оюн түлкүр" на старомонгольской письменности (Дамдинсурэн Ц. Монгол уран зохиолын дээж зуун билиг оршив. — Улаанбаатар, 1959. — С. 51-60). Этот сводный текст принято считать "классическим" текстом (или же первым вариантом) "Ключа разума", он достаточно хорошо известен исследователям монгольской литературы.
Калмыцкие (ойратские) списки "Оюн түлкүр" появились лишь в первой половине XVII в. после создания алфавита ясное письмо, рукописные тексты их в немалом количестве хранятся в книжных и рукописных фондах Улан-Батора и Санкт-Петербурга.
Дата создания "Оюн түлкүр" не установлена: некоторые исследователи датируют произведение XIII в. (Ц. Дамдинсурэн), [223] другие — XVII или же XVIII в. (Г. Михайлов). Авторство произведения тоже не установлено, оно считается анонимным, хотя имеется попытка приписать авторство самому Чингис-хану (Дамдинсурэн Ц. Монгол уран зохиолын тойм. Нэгдугээр дэвтэр. XIII-XVI зууны уе. — Улаанбаатар, 1957. — С.85). Это мнение Ц. Дамдинсурэна вроде бы подтверждается титульными заглавиями некоторых рукописей, содержащими прямые указания на авторство Чингис-хана: "Хутгт Чицгис богдын номлсн Оюн түлкүр нертә судр оршв", "Чингис богдын Оюн түлкүр оршв", "Чингис богдын номлсн Оюн түлкүр кемәх шастр оршв", а в некоторых рукописях, не имеющих заглавия, названия сочинения с упоминанием имени Чингис-хана встречаются в самом тексте, например: "Чингис богдын бәәhүлсн шастр", "Чингис богдын зокъялсн Оюн түлкүр нертә төгсв", "Чингис хан номлсн", "Чингис богдын зокъялсн сурhал".
Существует мнение, что текст "Оюн түлкүр" ("Ключ разума") служил целям воспитания и образования: хотя текст этого небольшого сургала, составленный стихами, содержит всего около пятисот стихотворных строк, назидательные изречения, поучительные афоризмы сборника давали для этого достаточно материала. Начальные строки произведения определенно адресованы ханам-владыкам, князьям: если они желают собрать множество людей около себя, учит "Оюн түлкүр", им нужно быть щедрыми, а чтобы в их деятельности не было ошибок (упущений), рекомендуется жаловать должным образом своих чиновников (приближенных сановников), министров. Для укрепления мощи державы или же для усиления своего могущества ханы должны заботиться о войске (армии); долгая и счастливая жизнь (долгое процветание державы) обеспечивается миром, напоминает "Оюн түлкүр". Уже в первых строках текста составители (составитель) "Ключа разума" призывают читателя к тому, чтобы они не забывали (вспоминали) строки "небольшой шастры, в древности составленной предками". Видимо, первоначальная цель безымянных авторов сочинения состояла в наставлении и назидании, полезных для любого правителя. Однако уже в начальных строфах сочинения приводятся изречения, которые в равной степени приемлемы как для нойонов и ханов, так и для простых людей, например: ночью [224] нужно обдумывать сделанное днем; нужно пресекать постыдные дела и поступки; пребывая в одиночестве, следует заняться своей душой; в обществе (среди людей) следует крепко держать свое слово (т. е. надо следить за своими словами, речью); нужно стремиться жить в ладу со множеством (т. е. людьми) . Имеются в "Оюн түлкүр" наставления, полезные и для верующих, и для служителей церкви.
Кратко говоря, многие афоризмы "Ключа разума" созвучны народным пословицам и поговоркам и содержат наставления самого общего характера, касающиеся повседневной жизни и быта людей, критикуют многообразные пороки и недостатки, вообще свойственные человеку и бытующие в обществе (ложь, клевета, зависть, хвастовство, жадность, скупость, жестокость, ненависть, воровство, убийство и т. п.).
"Оюн түлкүр" — стихотворное произведение, не имеющее сюжетного оформления: афоризмы и изречения преподносятся без видимой связи и системы, иногда даже соседствующие стихотворные строки никак между собой не связываются.
Калмыцкий текст "Оюн түлкүр" полностью соответствует монгольской версии, изданной Ц. Дамдинсурэном, небольшие различия носят вариантный характер.
В калмыцком рукописном фонде библиотеки Восточного факультета Санкт-Петербургского университета хранится рукопись (Calm А 10, xyl 1250) на ясном письме, не имеющая названия. Содержание ее составляют три текста, небольших по объему й разделенных друг от друга комплексом точек. Третий безымянный текст рукописи начинается таким четверостишием:
Засдг номчн — хорта чон мет.
Зенкгән үг келгч күн — салькна күрд мет.
Заяни ач-үр эс сангч күн — муцхг
hаха мет.
Зәәлж, маш хол йовх кергтә тиим күүнәс, —
и заканчивается текст следующей строфой:
Үүнәс бус йовдл эврән әдлдхн медтн.
Эндурж, мини эн үгмүд буру бичә бол
hтн.
Эзн, хаад (хаадуд) эклн — бүгдәр (бүгдиг) сур
hтн.
Эрклж, эн үгмүд ацхрн авгтн, — кемәв.
 [225]
Все сочинение состоит из 57 аллитерированных четверостиший, при этом текст разделен на две части; первая часть заканчивается двадцатым четверостишием, после которого следует строка: "Ом суасти шидам шири!" — это молитвенная формула, открывающая вторую часть произведения. После молитвы идет начальная строфа второй части (по тексту она является 21-м четверостишием):
Йир урдас үүлдсн буйн килнцин ач-үр некдг.
Икрхн суугчдин буйн эвдрдг.
Йудкл уга сән седкләр бәрвәс, түүнә буйн өсдг.
Йирнкә олн күүнлә дасвас, түүнә үг цува болдг.
Это стихотворное произведение занимает 18-30-й листы упомянутой рукописи. Никаких сведений об авторстве и дате написания сочинения текст не содержит. Имя Чингис-хана никак не упоминается.
По своему содержанию сочинение представляет собой сборник сургалов, но изречения его не имеют параллелей с "классическим" (первым вариантом) текстом "Оюн түлкүр", хотя смысловая направленность и назидательность афоризмов кажется одинаковой: осуждение людских пороков и дурных поступков, противопоставление пользы учености, образованности — невежеству в любой форме. Большинство четверостиший построено по принципу параллелизма.
Таким образом, как монгольская, так и калмыцкая версии "Оюн түлкүр" существуют в двух вариантах, из которых второй — исследователям мало известен. Оба варианта калмыцкой версии "Оюн түлкүр" на современном калмыцком языке впервые опубликованы А. В. Бадмаевым (см.: Бадмин Андрей. Тод узгин "Оюн түлкүрин" хойр текст / Деегин герл — Свет в степи. — Элиста. 1991. № 6. — С. 64-75; № 7. — С. 65-72; То же: Хальмг унн. 1993. Июлин 16, 21, 22, 23).
Второй вариант "Оюн түлкүр" на старомонгольской письменности опубликован в 1937 г. в сборнике "Образцы монгольской феодальной художественной литературы" (М.-Л., 1937. С. 1-10), но по сравнению с калмыцким текстом он оказался неполным: монгольский текст содержит 37 четверостиший, которые почти дословно совпадают со второй частью калмыцкой версии.
Перевода полного текста "Ключа разума" на русский язык до [226] сих пор нет, но имеется русский перевод второго варианта, выполненный по монгольской рукописи, которая хранится в Архиве востоковедов Санкт-Петербургского филиала Института востоковедения РАН. Текст этой рукописи полностью совпадает с изданием 1937 г. (возможно, что она является одним из списков рукописи Архива востоковедов).
Нижепредлагаемый читателю русский перевод второго варианта "Оюн түлкүр" издается по публикации Н. С. Яхонтовой "Краткое [изложение] "Ключа разума" (см.: Mingolica. III. Из архива отечественных монголоведов XIX — начала XX вв. / Сост. и автор предисл. И. В. Кульганек. — СПб.: Фарн, 1994. — С. 93-95) с нашими небольшими примечаниями.
"Оюн түлкүр" — один из интереснейших и популярнейших образцов сургала, распространявшийся как в устной, так и в письменной версиях в двух вариантах, является малоисследованным памятником средневековой калмыцкой литературы. Русский перевод даже такого небольшого фрагмента, как публикация Н. С. Яхонтовой, дает читателю возможность познакомиться с этим оригинальным произведением.


Friday, May 5, 2017

Монгол Судлалд

Customer Reviews - A great, authentic and informational textbook about Mongolian culture. A wonderful read and way to truly understand Mongolia, especially since it was written by a Mongolian scholar. 

Хойд Каролина мужын Щарлотте хотын Онол-Нээлт ордонд Чингис Хааны үзэгсэлэн ээлжлэн аялан ирсэнд тохиолдуулан хамтран бүтэн нэг жилийн судалгааны үр дүнд энхүү номыг Монголын түүх болон монгол өв уламжлалыг багзал ирээдүйн Монгол Судлаачдад гарын авлага болгон гаргаж байна.

Та бүхэн эндээс дарж худалдан авна уу. https://www.amazon.com/dp/1546417648/ref=cm_sw_r_fa_dp_t2_TWjdzbD72ZTA0


Та бүхэн баярлалаа.