Saturday, April 19, 2014

МОНГОЛЫН ХУРИМ

                                                      МОНГОЛЫН ХУРИМ


    Монголчуудын дотор бэр буулгаж, хүү гэрлэх явдал дээр үеэс уламжилсаар ирсэн түүхтэй. Энэ тухай наад захын зарим баримтыг дурдвал, одоогийн он тооллоос өмнө III зууны үеийн Хүннү (Сыма-Цзяний зохиолоос үзнэ үү.) нарт хурим хийх ёс байсныг түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг. Үүнчлэн XIII зууны (Монголын нууч товчооны 61-ээс 67-р зүйлийг дуустал үзнэ үү.) үеийн монголчуудад богтлох буюу сүй тавьсантай холбогдсон зүйл бий.
    Нийгмийн хууль ёсоор хурим хийх явдал нэгэн тогтсон хэвшлээр байсангүй, цаг үеийн байдлын дагуу их, бага боловч, өөрчлөгдсөөр иржээ. Ер монголчуудын дотор хурим хийх ёс сүүл сүүлдээ нилээд ялгавартай болж ирсэн боловч, харин уг чиглэл нь ерөнхийдөө нэг янзтай. Нутаг нутгийн байдалтай холбогдож, хэлэх үгний ялгаа гарч ирсэн шинжтэй юм. Анх хүүхэн богтлох гэсэн ерөнхий нэр гарсан, түүнд уул эр эм бололцох хоёр залуугийн саналыг огт харгалзахгүй, зөвхөн хоёр талын эцэг, эхийн хэлэлцэн тохирсноор хурим хийдэг байжээ. 
      Хоёр найз айлын эмэгтэй нь жирэмсэн болж, хүү охин нь тэнцэж гарвал, эр эм болгоно гэж өнгөн сүй тавьдаг заншил гарсан байна. Эсвэл хоёр залуугийн аль алины саналыг харгалзахгүй хоёр талын эцэг эхийн үзэмжээр нэгэнт том болж яваа хоёр залуугийн бие бялдар, ааш зан, ах аж ахуйч, хүмүүжил зэргийг удам угсаатай нь холбон тус тусдаа судалж байгаад хэлэлцэн тохирдог байжээ. Бас сүүл сүүлдээ хэнийхүү хэний хүүхэнд сэтгэлтэй байгааг ажиглаж, хэрэв сэтгэл санаанд таалагдвал, нутгийн тохитой томоотой хоёр буюу гурван хүнээр зууч явуулна. Зуучаар явах хүмүүс бол эмээл, хязаараар бүрэн тэгш зүс нийлсэн тарган, цагаан буюу саарал морьдыг унаж, шинэхэн сайн хувцас өмсөөд, хүүхэн гуйх гэсэн айлд очно. Зуучийн хүмүүс уул хүүхэн гуйх тэр айлд очиж буугаад, амар мэндийг асуулцаж, цаг улирлын байдал, тэр үеийн аль сонирхолтой зүйлс, ногооны гарц, малын тарга хүч тэргүүнийг аль сайхан бэлэг дэмбэрэлтэй үгсээр хүүрнэн ярилцана. Тэгээд цай ууж суух завсраа зуучийн ахлагч аажим тод хоолойгоор хэлэх нь: 
             "Буга намнадаг нь манайд юм
              Булга зүүдэг нь танайд юм
              Энэ эрж явсан эрдэнэ,
              Сурж явсан сувдыг танайд байна" гэж бид бараалхаж ирцгээлээ.

              "Танай гуравдугаар хүүдээ гуйж байна
                Болдог сайн зурхайчаар зуруулаад
                Боловсон сайн мэргэдээр шалгуулаад,
                Жил мэнгийг тохируулан 
                Ивээл жилийг нийлүүлэн
                Энэ төрдөө тустай,
                Ээл олондоо өлзийтэй 
                Эрэм энхрий хоёр үрээ
                Эрэм энхрий хоёр үрээ
                Эгнэгт нийлүүлж
                Худ ургийн
                Хос холбоо байгуулах" гэж бид ирцгээлээ гэхэд,

Хүүхэн талын гэрийн эзний хэлэх нь:
           
                "Эрж явсан эрдэнэ,
                  Сурж явсан сувдыг
                  Энэ удаа ярилцахгүй
                  Эрхэм та бүхэн
                  Манай илүү гэрт
                  Түр морилж амарна уу?" гэнэ.

Хүүхний талынхан цөм зөвлөлдөн хэлэлцэнэ. Голдуу нэг нутаг усны хүмүүс болох тул, бие биесээ сайн мэдэлцэхээс гадна, урд өмнө нь битүүхэн санаа санаагаа мэдчихсэн байдаг юм. Хүүхнээ өгөхөөр зөвшөөрөн тогтоод, зууч нарыг урин оруулаад, ёслон зочлох зуураа хүүхнээ өгөх болсон тухай хэлнэ. Зуучийн ахлагч өврөөсөө хадаг гаргаж тэр айлын шүтээн дээр хадгаа тавих гэхэд: "Тахилын бэлэгт юу бэлдэж ирэв ээ? " гэж хүүхний талаас хэлмэгц: 
            
                    "Цагаан морь, булган молцогтой,
                     Цагаан тэмээ, мөнгөн буйлтай
                     Нэрж үйлдсэн сархад
                     Барьж тавьсан ааруул,
                     Базаж шахсан баяслаг
                     Ариун тэнгэрийн эд-хадаг
                     Сүүлээ даахгүй ирэг
                     Сүүжээ даахгүй шар
                     Чоно гүйцэх цоохор морь
                     Чулуу чавчих илд зэрэг
                     Есөн ес наян нэгэн бэлэг
                     Дутуугүй гүйцэд
           Дульгүй дүүрэн хүргэж ирэв ээ" гэсэн бэлэг дэмбэрэлтэй үгийг зуучийн ахлагч урьдчилан хэлдэг байжээ. Ингэж хэлээд зогсч байтал, тэр айл зул барьж, арц зэрэг үнэртэн анхилуулна. Зуучийн ахлагч цааш нь үргэлжлүүлэн хэлэх нь:
             
                    "Улиралт орчлонгийн газар дэлхий
                     Униартан байх үүл манан
                     Усны байгаль учрал нь
                     Ерөөлт таны болооид Төмөр гуай
                     Бидний урьдын сайн
                     Учралдсан ерөөлийн хүчнээр
                     Худ ураг элгэн бололцдог чинь
                     Эртнээс нааш зохиосон
                     Ёс журмыг дагуулсан болох учир,
                     Холыг ойртуулдаг морин эрдэнэ,
                     Хоёр айлыг худ ураг болгон нийлүүлсэн
                     Хоёр үр маань язгуурын
                     Заяа, буян, хишиг дэлгэрч
                     Өнөт сайхан зохицох ботугай" гэж ерөөгөөд хадгийг мөн айлын шүтээнд нь тавьсан даруй, зуучийн ахлагч хормойгоо дэвсээд мөргөдөг байсан юм. Үүний дараа идээ, хоол идэж ууцгааж, сархдыг саатан барьцгааж, их л ашлан сууцгааж байтал, зуучийн ахлагчаас:
                     "За, эрхэм таны
                      Өргөн үүдийг чинь нээж,
                      Өндөр босгыг чинь алхаж
                      Эрж явсан эрдэнэ
                      Сурч явсан сувдыг
                      Авалцаж өгөлцөх болсон тул
                      Алтан сүй, бэлгийг
                Амлаж хайрлахыг  хүснэ" гэж чухамхүү хүүхний үнэд юу авахыг сонсохоор өдөж байгаа хэрэг юмаа. Тэгтэл хүүхний талаас:
                     "Алаг сайхан үрээ
                      Хайрлахгүй өгч
                      Хаан төрийн ёсоор
                      Худ ураг бололцож байгаа
                      Төмөр гуайнх
                      Арван цагаан буян,
                      Алт мөнгө зэрхийг
                      Авдар сав дүүртэл өгөх бизээ" гэж далдуур өгөж хэлнэ. Зуучийн хүний аль нэгнээс нь:
                       "Амраг сайхан
                        Алаг хонгор
                        Хоёр үрээ
                        Хослон нийлүүлж
                        Худ ураг болох хэрэгт
                        Эд мал, мөнгө хөрөнгийг"
                        Эрхбиш хоёр талаас
                        Найртай сайн сайхан
                        Явж ирснээ бодож,
                        Зохистой тодорхой тоогоор
                        Айлдаж хайрлана уу?" гэхэд нь
               
                        "Алаг үрээ
                         Өгөх байтугай
                         Хайртай сайн
                         Эд малаа
                         Үнэ цайд нь
                          Хүргэхийг хичээдэг юм даа
                          За, яах вэ?" Бөгтгөр цагаан ембүү ...(төчнөөн), хавчиг залуу морь ...., сонгодог сайн ат ...., шар үхэр ...., иргэн хонь илүү дутуугүй төчнөөнийг өгвөл яахав дээ" гэнэ. Зуучийн хүмүүс баярласан царай үзүүлж инээмсэглээд:
                       "Амлаж айлдсан тоог сонслоо
                        Хайртай үр хүүхдээ
                        Хамтруулан зохилдуулж
                        Хадам хүргэн болгохын төлөө
                        Уулын чинээ дуудсан боловч
                        Хонины чинээ буулгахыг дахин давтан гуйя" гэцгээхэд хүүхний талаас:

                        "Адгуус малаа худалдахдаа хүртэл
                         Анхны хэлсэн үнэд хүргэхийг боддог билээ.
                         Амраг хайртай хонгор үрийгээ өгөхөд
                         Амласан бэлэг үнээсээ хэрхэвч хасмааргүй байна. Гэвч яахав даа ! Худ ураг бололцох гэж байгаа болохоор бөгтөр цагаан ембүү ...., сонгодог агт ...., залуу сайн атан тэмээ ...., шар үхэр ...., иргэн хонийг төчнөөн болгоё оо" гэнэ. Зуучийн тэргүүн их л яаралгүй босч:
                        "Хонгор хоёр үрээ
                         Холбож нийлүүлэх
                         Энэ зүйл дээр
                         Нарийлаад яахав дээ" гэж хэлээд лнхтой архийг хадгийн хамт барьж хэлэх нь:
       
                         "Хонгор хоёр үрээ
                          Холбож нийлүүлэх
                          Энэ зүйл дээр
                          Нарийлаад яахав дээ" гэж хэлээд лонхтой архийг хамт барьж хэлэх нь:

                          "Өндөр их заяатай
                           Өргөн их буянтай,
                           Хаан тэнгэр язгууртай,
                           Хас эрдэнэ угсаатай,
                           Хайртай хоёр үрийн маань
                           Үйлс явдал
                           Үеийн үед
                           Төрлийн төрөлд
                           Түгээмэл сайхнаар
                        Дэлгэрэн явах болтугай" гээд хадагтай архийг гэрийн эзэнд очиж өгөөд, буцаж суудалдаа сууна. Ингээд зуны эхэн сарын шинийн наймны морин цагт өгч авалцахаар хэлэлцэн тохирдог байжээ. Уг товлосон өдрийн өглөөгүүр хүүхнийг авахаар ирсэн хүргэн хүү нум саадаг агсаж, хэсэг хүмүүсийн хамт үүднээс цааш, үнснээс нааш ирэх үед хүүхний талынхан хамаг юмаа бэлтгээд найрлахад бэлэн болсноор барахгүй, төрөл садан, ойр хавийн танил цөм цугларсан байна. Хүргэн хүүгийнхнийг ирээд, хээр сууцгаасны дараа хүүхний талын гэрийн эзэн нэг хүнийг тэдэн дээр очуулна. Тэр очоод хэлэх нь:
                            "Асар шаадаг газарт
                             Майхан юунд шаав?
                             Арслан уядаг газарт
                             Морь юунд уяв? " гэхэд хүргэнийхэн:

                             "Асар байгаагүй тул
                              Майхан шаасан
                              Хөлгийн хомоол байхад нь
                              Морьдоо уясан юм" гэж хариулна. Нөгөө хүн:

                              "Ардаа агссан нум саадгийг үзвэл,
                               Анчин гөрөөчин байлтай,
                               Алс хөдөөгөө барилтай!
                               Аргалчин түлээчин юм бол
                               Ажил хэргээ хөөлтэй
                               Айл хүнээс холхон,
                               Агшлаг хөдөөгөөс ойрхон
                               Аргал хорголын үлдэгдэл дээр
                               Архайж дархайж суудгийн учир
                               Юу бэ гэж манай ахлах тэргүүлэгчээс асуугаад ир гэж намайг явуулав" гэнэ.
Хүүгийнхэн:
                               "Хүүхнээ өгөх гэж байтлаа,
                                Хүргэнээ танихгүй юу
                                Малаа авсан атлаа
                                Манийгаа танихгүй юу" гэх мэтээр сэц булаацалдан өөрөг сөрөг харилцан ярилцаж байгаад, уг ирсэн хэрэг зоригоо илчлэхэд хүүхний тал гэнэт гэмшсэн байдал үзүүлж хүргэн хүүгээ тэгж ирсэнд их баярлаж, өрөвдөн энхрийлж оруулна. Хүүхний гэрт ирцгээж, сүй бэлгээ өгөөд, хүүхнийг авч яавах найрыг "Тахил тавьж, сумны ерөөл хийх ёслол" гэнэ.
         Дээр  үед Монголчууд бэр буулгаж, хүү гэрлэх хурмыг үйлдэхдээ маш нарийн дэглэм журамтай байсан төдийгүй, харилцахдаа цөм шүлгээр ярилцаж байгаад, тэр хурмаа төгсгөнө. Иймд зөвхөн эхний харилцах хэдэн шүлийг жишээ болгохын тул, бараг хэвээр нь бичив. Хүүгийн талаас сүй бэлгийг хүлээж аваад, эцэст жинхэнэ найр эхэлнэ. Цөм айраг, архины хэд хэдэн дугараа барьж гүйцмэгц, мөн найрыг "Түмний эх" , "Эртний сайхан" гэдэг уртын дууг тус тус дуулж, нийтээр түрнэ. Энэ завсар ёс журмаа тухай тухайд нь гүйцэтгэж байтал, хүүгийн талаас нэг хүн мөн хуримтай холбогдсон өрөөлийг тавина. Тэгээд дугараа үргэлжилж байтал, хадам эцгээс хүргэн хүүдээ нумны нэг сум авч өгөөд, өөр нэг хүнээр сумны ерөөл хэлүүлэхээр хадагтай айргийн гардуулна.
             Тогтоосон цаг болоход хүүхнийг мордуулж, хүүхний талынхан дагалдан хүүгийн гэрийн зүг нижигнэн давхицгаасаар хүрч очиход хүүгийн гэрт шууд оруулахгүй, баахан сэц булаацалдаж байгаад сая оруулна. Тэгтэл бэр мөргүүлэх ажил эхэлж, хоёр бэргэн тэр бэрийн хоёр талаас нь түшээд, гал, шүтээнд, хадмуудад гурав гурав мөргүүлэхэд тус тусдаа шүлэглэсэн үгтэй. Дугараа эргэлдэж мах базааж байх зуур хоёр талын аль алинаас ерөөл тавьсаар байна. Өдөр оройхон болохын хэрд хүүгийн талаас:
                          "Орсон бороо арилдаг юм
                           Ирсэн гийчид явдаг юм" гэж хэлж уг найрыг төгсгөдөг байжээ.
Үүнээс хойш гурав хоносны дараа, гүүгийн гэр дээр эргэлтийн найр болж, хоёр талын төрөл садан, танил хүмүүс цуглараад, хүүхний талынхныг гойд их анхааран дайлдаг билээ. Бас энэ найр дээр хүүгийн талаас голдож ерөөл хэлэх зэргээр их л тавлаж, тохитой найрладаг юм. Мөн найр тарахын өмнөхөн нь хүүхний эцэг зүүж явсан хэтнээсээ хэдэн жижиг цахиур аваад хүүхнийхээ хормойг дэлгэж мөнөөхөн цахиурыг түүн дээр тавиад "Мөр бүтээх" гэдэг ерөөлийг тавина. Энэ ерөөл шалтганыг байгалийн жамтай холбож хэлдэг юм. Түүгээр нэг ёсондоо уул хурим хийх ёс төгсөнө. Ер хурим хийх явдал тус тусын хөрөнгө чинээтэй холбогдож байсан нь мэдээжийн хэрэг боловч, их төлөв зуны дэлгэр сайхан цагт хийж, айл бүр хэр чинээгээрээ хөдөлж байсан гэнэ. Шинэ гэр төөрч өгөхийг голдуу л хүүгийн тал хийж, дотор хогшил дээр хүүхний тал хэлэлцсэн журмаар оролцож байсан үзэгдэнэ. Хүүхэн дав дээр хэдэн жил өмсөх хувцас хунартайгаа очдог заншил ч байжээ. Санал харгалзахгүй эр эм болгох явдал дээд анги ихээхэн зонхилж байсан гэж хэлэхэд болно. Ялангуяа ард түмний дотор сүүлийн үед санал харгалзахгүйгээр эр эм болгох явдал аяндаа эвдэрч ирсэн байх юм. Гэхдээ хурим хийдэггүй гэсэн хэрэг огт биш ээ. Ямар нэг айлын хүү эрийн цээнд хүрээд битүүхэн нэгэн хүүхэнтэй найзалж байгаад гэнэт тэр хүүхнийг босгож, гэртээ авчрахад эцэг эх нь талархаж улмаар хүүдэ энэ хүүхнийг гуйж хадаг тавих, хурим хийх өдрийг товлоод хүүгийн гэрт гол хурмыг хийдэг болсон байна.
         1921 онд Монгол ардын төр мандсан даруй, БНМАЮ-ын үндсэн хуулиар аливаа эрэгтэй, эмэгтэй хүний эрх чөлөө, тэгш эн чацуу болгосон явдлаас худ ураг бололцож, хурим хийх ёслолд ихээхэн өөрчлөлт гарчээ. Хүүгийн эцэг эх болох худ, хүүхний эцэг эх, худгуй нарын мэдэлд буюу санал шинэ гэр бүлийг зохиоход гол биш болж, харин эр эм бололцох хүү, хүүхэн хоёрын сэтгэл санааг гол хүчин зүйл болохыг хууль ёсоор баталжээ.
       Ер манай төрөөс худ ураг бололцох хэрэг дээр гойд их анхаарал тавьж, орон нутаг бүрт гэр бүлийн товчоо байгуулж, эр эм бололцох хүмүүсийг хуулиар баталж өгдөг сайхан уламжлал заншил тогтоосон юм. Энэ бол шинэ өрх гэрийн цаашдын батжил бэжхилд их ач холбогдолтой зүйл болж байгаа бөгөөд шинэхэн дурлалцсан хоёр залуу маань гол төлөв орон нутгийн гэр бүлийн товчоонд бүртгүүлж батлуулан, хурим найраа хийна. Зарим нь урьдаат хуриаа хийгээд, хожим нь гэр бүлийн товчоонд очиж батлуулах явдал ч бий.
     Одоо хааяа орон нутагт нэг айлын хүү ямар нэг айлын хүүхэнтэй найзлаад, ер тэр хоёр амьдралаараа таарч тохирохгүй болбол даруй хуучин худ ургийн шс уламжлалаар хүүгийн талаас ёс дагуу бэр гуйх ажлыг хийх нь бий. Хэдийгээр ингэж бэр гуйх ажлыг гүйцэтгэдэг боловч, худаас худгуйн талынханд бэлэх сүйн хэлэлцээ хийхээ бүрмөсөн больж, гагцхүү хайр дурлалт хоёр залуугийн сэтгэлийг нээдэг байна. Орчин үеийн хурим дээр эцэг эх, төрөл садан, танил талын хүмүүс цугларч, гэр бүл болж байгаа хоёр залууд өнөр сайхан айл гэр болох ерөөл сургамжийн үгийг хэлцгээж, гэр оронд нь хэрэг болох бэлэг дурсгалын зүйлсээ гардуулж өгдөг болов оо.
      Монгол ардын төрийн эрмэлзэл ясоор хурим найрын дундуур эцэг эх, төрөл төрөгсөд, ахмад хүмүүс болон хань нөхөд нь эх орондоо үнэнч шударга хөдөлмөрлөж, эв найрамдалтайгаар аж амьдралаа сайжруулах, нягт нямбай, аж ахуйч болох, хүмүүжил боловсролоо улам дээшлүүйэх, яс журмыг дагаж ах захаа хүндэтгэн явах зэрэг төлөв даруу зантай байхыг хэн хэнд нь сануулж өгдөг байна. Хурим дээр өлзилтэй, түвшин урт, богино дууг дуулцгааж, завсар зацсарт нь дээр дурдсан зүйлсийг дэс дараагаар гүйцэтгэж байгаа үзэгдэнэ. Өөрсдийн сайн дурын саналаараа нийлсэн залуус бол хөгжил, батхилтай боловсон айл гэр болон өрнөсөөр байна.

Б.Содном 1965 он.

Wednesday, April 16, 2014

БҮҮВЭЙН ДУУ

                                                                    БҮҮВЭЙН ДУУ



      Монголчууд эрт дээр үеэс одоо хүртэл нялх хүүхдээ саатуулан унтуулахдаа яруу сайхан хоолойгоор бүүвэйлж, эхийн зөөлөн цагаан гараар алгуурхан хөдөлгөж саатуулдаг билээ.
     Монгол эх хүүхдээ өлгийдөж хөхүүлэн цатгасны дараа "бүүвэй, бүүвэй" буюу хэрэв чангахан аялах бол "бүүвэйн, бүүвэйн " эсвэл "бааван, бааван" гэдэг юм. 
Нялх хүүхдийг нэг ойгоос өнгөрснөөс хойш бүүвэйлэхэд үг нь олон болдог. Үүнийг "бүүбэйн үг буюу дуу" гэж хэлэлцдэг байна. Ийм "бүүвэйн дуу" бол бичгээр эсвэл ардын аман зохиолоор зохиогдсон үзэгдэнэ. Бичгээр зохиосон "бүүвэйн дуу" амаар зохиосноос цөөн юм аа. Монгол ардын аман зохиолоор бий болсон "бүүвэйн дуу" монголын орон нутагт янз бүр байсныг цуглуулсан хүн бас цөөн.
   Одоо үед ардын аман зохиолоор бий босон "бүүвэйн дууны" зарим нь мартагдаж байна. Олонхи "бүүвэйн дуунд" монголын өвөрмөц байдалтай холбогдсон хүүхдийн хүмүүжлийн зүйлс орсон цөөхөн бадаг шүлэгтэй дууны үг байх үзэгдэнэ. Бас заримдаа ямар нэг домогтой уялдсан "бүүбэйн дуу" байх юм. Иймэрхүү "бүүвэйн дууны" үг бусдаасаа төвөгтэй мэт зарим үгийн утга тодорхойгүй байдаг. Харин ямар нэг домогтой холбогдогдолгүй бусад "бүүвэйн дууны" үг, утгыг ойлгон мэдэхэд хялбархан байдаг. Үүнийг өөр үгээр хэлвэл уг дуу их л амархан зохиомжтой бөгөөд энгийн ярианы хөнгөхөн ойлгомтой үгээр шүлэглэсэн байдаг билээ. Бүүвэйн дууны үг хэдийгээр монголын орон нутгийн дотор янз бүр байдаг боловч, харин уг дууны ая төдий л олон янзтай биш, тухайлбал ардын аман зохиолын "бүүвэйн дууны" ая гурав, дөрвөн янзаас хэтрэхгүй шиг сонсогдоно.
      Ямар нэг домгийн үндэстэй "бүүвэйн дууны" уг үг түүний утга санаанаас үзэхэд нилээд дээр үеийн уламжлалтай юм шиг харагддагийг ажиглавал, юу ч гэсэн монголчуудын дунд феодалын нийгэм үүсэхээс өмнө л "бүүвэйн дуу" үүссэн юм уу гэх сэтгэгдэл төрүүлнэ.
     Домгийн холбогдолтой   "бүүвэйн дуунд"  бурхан шашны нөлөө байхгүй харин бөөгийн мөргөлийн амьсгал төдий зүйл үзэгдэхээс биш, ямар нэг сүшиг бишрэлийн тодорхой илрэл байхгүй юм аа.
        Ардын аман зохиолоор бий болсон "бүүвэйн дуу" анх үүсэх үедээ тун цөөхөн мөр буюу нэг хоёрын төдий бадаг байжээ. Нэг бадагт нь 3, 4, 5 мөр шүлэг орсноос илүү байх нь тун ховор.  "Бүүвэйн дууны" нэг мөрөнд биеэ даасан хоёроос гурав байдаг нь олон дайралдах юм. Гурав, дөрөв бадаг шүлгээр бүтсэн "бүүвэйн дуу" голдуу байна. Үүнээс нэг бадаг буюу хэдэн мөр шүлэг дээр нэмэгдээд, гурван бадгаас хэтрэх нь маш ховорхон.
      Монголын ардын аман зохиолор бий болсон "бүүвэйн дуунд" ямар нэг ганцхан домгийн холбогдол байдаг. Гэтэл бас хааяа хоёр янзын домгийн холбогдолтой  "бүүвэйн дуу" байх нь их сонирхолтойюмаа. Энд нийтэлж байгаа  "бүүвэйн дуунд" хоёр домог холбогдож байх нь бүр их сонин үзэгдэнэ. Энэ бүүвэйн дуу анх домгоос бүтсэн хоярхон бадаг байснаа хожим гурав дахь бадаг нэмэгдсэн шинж байна. Ийм учраас мөн дуу нь хоёр домгоос бүтжээ. Бүүвэйн энэ дуу одоо хэрэглэсээр байна. Мөн дууны шүлэг түүний хэмжээг хойно тодорхойлсноор үзвэл, шүлгийн нэг, гурдугаар бадгийн мөр бүрд биеэ даасан хоёр үгтэй гурав гурван үгтэй байна. Үүнчлэн энэ дууны хоёрдугаар бадгийн мөр бүрд биеэ даасан гурван үг орсон бөгөөд ер мөр хоорондын хэмжээ харилцан тохирчээ.
     Мөнөөхөн гурван бадгийн хэмжээ хоорондоо тохироогүй мэт байгаа нь түүний (хөг) аятай холбогдсон учраас ийм болсон шиг байх юм. Уг бүүвэйн дууны үг болоод үүний шүлгийн бүдүүвчийг хийж, сонирхуулвал: 

                                                                       

(Улаанбаатарын Төмөр замын хорооны 7 дугаар хорины 79 настай Ламжавын Сүрэнхорлоогоос 1959 онд Б.Содном тэмдэглэж авав.)
   

       Энэ бүүвэйн хоёр жижигхэн домгоос бүтсэн бололтой. Эхний мөрт хэдийгээр энд хүний нэр байгаа боловч,"Шаалай" гэж аман зохиолд бас хэлэлцэнэ.  "Шаалай" гэсэн үг хэдийгээр энд хүний нэр байгаа боловч, Энэтхэгийн үг "Шалу" гэдэгтэй холбогдолтой байна. Үүнийг бас "Шалуу буюу Шаалуу" эсвэл "Шаалай" ч гэсэн газар бий. Харин "Шаашилдай " гэсэн нь мөнөөхөн Шаалай гэдэг үгээ өхөөрдсөн чанартай үг шиг байх юм.
            Одоо ардын аман зохиолд хэлэлцдэг энэ дууны домгийг авч үзье. "Эрт урьд цагт нэг баян айлд, өнчин охин зарагдаж, голдуу хонь хариулаж явдаг байж гэнэ. Тэр охин өсч, хүүхний зэрэгт хүрсэн боловч, бас л айх, ичих хоёр түүнээс хагацаж чадсангүй, зовж элсээр явжээ. Гэтэл тэр хүүхэн жирэмсэн болоод, бүр ч их гунихарч явсаар нэг зуны эхэн сард хээр хонь хариулж явахдаа аргагүй төрөөд, эзэн айлд хүүхдээ авчрахаас айж, тэнд нь борогт хучаад хаях хэрэг болжээ. Ингээд л эх нь маргаш өглөө эрт хүүхэд дээрээ иртэл, хүүхэд нь алга гэнэ. Ямар нэг амьтан асрамжлан аваад явсан янзтай, үхэж үрэгдсэн юм уу гэтэл ер цус нөж гарсан ямар нэг сэжиглэмээр муу тэмдэг байсангүйд, тэр хүүхэн гайхаж, "Яамай даа хүү минь нэг амьдрах замаа олж дээ" гэж бодод өнгөрчээ. Энэ завсар тэр хүүхэн нэг ядуу гөрөөчинтэй айл гэр болж, нөгөө баян айлын мэдлээс мултарч гэнээ. Гурван жил болсоны дараа, тэр хүүхэн мөнөөхөн урьд хонь хариулж явсан модтой уулын зүүн бэлээр гараад иртэл, нэг довны өвөрт хүрэн улаан болчихсон сэгсгэр хүү унтаж байхыг морь нь хараад үргэсхийн зогтусав гэнэ. Үүнийг хүүхэн хараад, гэнэт санаанд нь орж ажиглавал, өөртэйн нь тун адилхан хүү байсанд, даруй баярлаж, хүүгээ барьж аван сэрээжээ. Тэгтэл хүү нөгөө довыг заан, тэр зүг рүү тэмүүлээд байв гэнэ. Тэнд нь чононы нэг том нүхнээс өөр юм байсангүй. Хүүг авчирсан тэр оройноос эхлэн нэг чоно их ульдаг болжээ. Хүү ч хүний хэлийг бага сага мэддэг болсон гэнэ. Нэг орой чоно улихад "чоно юу гэж ульж байна вэ? гэж эцэг, эх хоёроо асуухад, хүү - Шаалай хүү!, Шаараа ид" (сарьсан мөөмөө хөх!) гэж байна гэжээ. Энэ үеэс эхэлж, чоно хонийг бариад, гзээг хагалдаггүй, бүтэн орхих буюу хэрэглэдэг юм гэнэ билээ. Тэр чоно анх нөгөө хүүг олоод, хонины гүзээнд хийж, нүхэндээ авчраад гурван нас хүргэсэн гэдэг. Нялх амьтан бүрд араатан хүртэл өрөвдөх нинжин сэтгэлтэй байдаг гэлээ гэсэн домог энэ байжээ."
     Монгол ардын аман зохиолд бийболсон энэ бүүвэйн дууны эхний хоёр бадагт байгаа домог бол энэтхэг гаралтай 32 модон хүний үлгэрийн дотор гуравдугаар модон хүний өгүүлсэн бүлэгт гардаг. 32 модон хүний үлгэрт уг домгийн гол утга санаа нь адил боловч, бүүвэйн дуу энэ хоёрын хооронд бас л нарийн зөрөө бий. 32 модон хүний үлгэрт: Таван зууны худалдаачин далайгаас эрдэнэ авахаар одоод ирэхдээ замын захад чонгн зулзагатай нэг хүү наадаж байв. Түүнийг худалдаачин нар барьж аваад явжээ. Тэдгээр худалдаачин  нар хоногийн газар буугаад, айван тайван байцгаав. Гэтэл тэр шөнө хоёр чоно ойролцоо ирж ульсан нь: Шаалуу чамайг тэжээж өсгөсөн, юунд биднийг орхив! Эднээсээ салж ирэхийг бод! Өнөө шөнө их бороо орж, энэ гол үерлэнэ. Та нар өөд хулгайч гэтэж явна гэжээ. Худалдаачин уг учрыг Шалю хүүгээс сонсч мэдээд дөрөлж дээр гарч буугаад үерт мэнд гарчээ. Маргаашийн шөнө нь бас хоёр чоно улив. Шалю хүү мултарч ирэхийг бод! Энэ голоор нэг .хсэн хүний хүүр урч ирнэ. Түүний баруун гуянд эрдэнэ бий гэжээ. Гэтэл тэр хулгайч гэдэг нь Мигармижид хаан нар байсан тул хоёр чононы Шалу хүүг хэлсэн үгийг сонсч мэдээд нөгөө эрдэнийг хүний хүүрнээс авсан тул, худалдаачин нар хоосон хочорчээ. Хожим нь тэдгээр худалдаачин нар хулгайн хэрэгт холбогдоод Бигармижидэд алуулах ял олсон учир, амины золиосонд нөгөө Шалю хүүгээ Бигирмижидэд өгч, амь мэнд гарцгаав гээд төгсдөг билээ. Ингээд үзэхэд энэ хоёр домог хоорондоо холбоотойгоор барахгүй 32 модон хүний үлгэрээс хойш мөн бүүбэйн дуу үүссэн нь дамжиггүй.
       Бүүвэйн 3-р бадгийн эхний мөрт "жиргэлдэй мэргэн", 3-р мөрний эхэнд: "Зэгсэн гуа" гэдэг хоёр үг тус тус байна. Энэ хояр үг бас домогтой юм. Эрт урьд цагт зэгсэн гуа гэдэг эхтэй ах, дүү хоёр байжээ. Ах нь насанд хүрсэн, Жиргэлдэй мэргэн гэдэг алдартай хүн байв гэнэ. Дүү нь бүр нялх байхад эх нь нас баржээ. Жиргэлдэй мэргэн өнчин дүүгийн хамт хоёулхан нэг ой модтой газар амраг эхээсээ хагацан хоцроод байв аа. Гэтэл нэг өдөр алтан хайрцаг хүзүүндээ зүүсэн арван салаа эвэртэй нэг буга тэдний гадаа ирээд зогсжээ. Тэгэхээр нь Жиргэлдэй мэргэн дүүгээ тэр буганы алтан хайрцагт хийгээд явуулчихжээ. Буга явсаар байгаад үр хүүхдийн мөрөөдөл болсон нэг айлын эмгэний дэргэд очоод нөгөө алтан хайрцгаа буулгаж орхиод явж гэнэ. Эмгэн алтан хайрцгийг нээж, хүүхдийг авч баярлан, бөн бөн бүүвэйлж байв гэнэ. Энэ завсар ах нь дүүгээ эрж, ёмар айлын үр болсныг мэдэхээр айл айлын үүдээр орой бүр явж байтал, нэг орой нэг айлд "Жирэлдэй мэргэний дүүхэлдэй, бүүвэй, бүүвэй!
                 Зэгсэн гуагийн хүүхэлдэй, бүүвэй, бүүвэй!
                 А, бүүвэй, бүүвэй, хүү!" гэж бүүбэйлэхийг олж сонсоод дүүгээ олж мэдэв гэнэ.
Энэ бүүвэйн дуу хэдийгээр домог боловч, монголчуудын эртнээс нааш хүүхэд үрчилж хүмүүжүүлсээр байсан сайхан заншлыг харуулж нялх амьтан бүрд элэгсэг байх тухай сургамж болсон байна.

Б.Содном 1963 он
   

Thursday, April 10, 2014

ЗАРИМ НЭР ТОМЪЁОНЫ УГТВАР, ЯЗГУУР ДАГАБРЫГ МОНГОЛ ХЭЛЭЭР ХЭРХЭН БОЛОВСРУУЛАХ ТУХАЙ

ЗАРИМ НЭР ТОМЪЁОНЫ  УГТВАР, ЯЗГУУР ДАГАБРЫГ
МОНГОЛ ХЭЛЭЭР ХЭРХЭН БОЛОВСРУУЛАХ ТУХАЙ
    Орчин үеийн шинэжлэх ухаан харь хэлний нэр томъёоны буюу үгийн угтвар, язгуур, дагаврыг Монгол хэлэнд хэрхэн онож тааруулах талаар одоо бодох цаг болсон байна.
      Урьд монгол хэлний нэр томъёог үгийг самгарди, түвд, хятад, манж зэрэг дорно дахины хэлтэй нь яг тааруулан оноосон 3 хэлний янз бүрийн толь бичиг хийсэн үзэгдэнэ. Эдгээр толь бичигт нэр томъёоны буюу үгийн салаа утгыг хүртэл нэгд нэгэнгүй гаргаж чадсан байх юм. Түүнчлэн латин-грек зэрэг европ төрөл буюу ойролцоо хэлнүүд хоорондоо үг буюу нэр томъёонг бараг төлөв дүйлгэн онож хийсээр байна. Гэвч сүүлийн үед үүнийг улам нарийвчлан судлах болжээ. Баримтыг хэлбэл, 1970 оны 10-р сарын 12-19-ний өдрүүдэд Москвахотод 9 соцуалист орны толь бичгийн хэвлэлийн газрын 7-р бага хурал дээр "Орчуулагчийн осолтой нөхөд" гэсэн нэг илтгэлийг Зөвлөлт Холбоот Улсын нэвтэрхий толь бичгийн хэвлэлийн газрын ерөнхий редалтор нөхөр Лазова хийлээ. Тэр илтгэлд "колонка" гэх мэт орос-герман-англи-латин зэрэг төрөл буюу ойролцоо, хэлэнд дуудлага, гарал нэгтэй иймэрхүү олон нэр томъёо юм уу үгийг тус тус хэрэглэж байдаг боловч, одоо тус бүрийн хэлэнд өөр өөр утга санаатай болсныг харгалзахгүйгээр, энэ үг европын хэл бүрт адил хэрэглэдэг юм гээд, орчуулагч нарын шүүрэн авч байдаг явдал их алдаа болж байна," гэжээ.Тиймд хэдийгэр латин-грек зэрэг европын ямар нэг хэлэнд хэрэглэж байгаа нэр томъёог буюу үгийн уг үгийн угтвар, язгуур, дагаврыг одоогийн утга санаатай нь холбон судлахгүйгээр санааны зорилгоор авч болохгүй нээ!
       Ер нь латин-грек хэлнээс гаралтай, европын хэл бүрт нэгэн адил дуудлагатай хэрэглэдэг юм гээд, зөвхөн нэг хэлийг баримтлаж авбал, багагүй алдаанд орно гэж сургаад, тус тиусын орны хэлэнд дуудлага нэгтэй нэр томъёо, түүнчлэн сэцэн үгс мэтийн тусгай хэллэгийг ямар утга санаагаар хэрэглэж байгаа тухай толь бичгийг Зөвлөлт Холбоот Улс тэргүүтэй социалист орны зарим нь хийж, судалж байна.
       Ийм ажлыг нэг, хоёрхон жилийн дотор хийж амжихгүй, харин орон, орныхоо дотор нарийн судалгаа хийсний үр дүнд л сая үнэн зөв гарч ирнэ гэж байна. Ийм учраас бид латин-грек зэрэг европ хэлний нэр томъёоны үгийн угтвар, язгуур, дагварыг тус тус уг гарлаар нь хөөж үзэхээс гадна, одоогийн уга санаатай нь холбож судлаад, монгол хэлний үгийн ямар язгуур, дагавартай таарахыг олж, оноож өгөх нь чухлаас чухал байна. Энд нэг жишээг орос хэлнээс авч үзье; "авитамнез" гэвэл "a" гэдэг нь үгийн угтвар "витамин" үгийн язгуур "oз" гэж нэр үгийн нэг дагавар байна. Орчин үеийн монгол хэлэнд үгийн угтваргүй боловч, энэ нэр томъёо  тусгай үг буюу дагавараар уг утга санааг илэрхийлэн чаддаг байна. "Витамин үгүй болох" эсвэл болохыг төлөөлж чадаг дахь, дэх гэдгийг хэрэглэхээр; "Хүнгүйдэх, мөнгөгүйдэх" гэхийн адил; "витамингүйдэх" гэсэн үйлт нэр болоход л сая утга санаа нь гарч ирлээ. Мөн үйлт нэрэнд орж байгаа; "-гүйдэх" гэдэг маань үг бүтээх давхар дагавраар орсон үзэгдэнэ.
       Латин-грек хэлнээс гаралтай олонхи нэр томъёо бол бусад хэлний адил голду үгийн угтвар, язгуур, дагавраас бүрэлдэж, хамт бичдэг байх юм. Жишээлбэл; "анаэроб" эсэн нь "агааргүйтэн", "анатоксин" гэсэн "хоргүйсүүр" гэж болмоор байна. "А... а..., ана..." гэж эртий грек хэлээр "үгүй, ...гүй" гэсэн үгийн угтвар байгаа тул, саяын хоёр нэр томъёо тус бүр үгийн угтвар, язгуур хоёроос бий болсон нь монгол хэлэнд үгийн язгуур дээр давхар дагавраар утга илтгэж байна. "Археография" гэвэл "эртний зүй", хэрэв " археология" гэхэд "эртний судлал" гэж оноож ялгаж болохуйц юмаа. Ийм болоход: "археограф=эртний зүйч (бичиг баримтыг олдож оролдогч юм). "Археологи - эртний судлагч", (хүн төрөлхтний хөдөлмөрийн багаж хэрэгсэл, хогшил, орон сууц, орон нутаг тэргүүтнийг шинжлэгч ээ) гэж ялгагдах болно. Өөр уртхан нэр томъёог авч үзье. "гастроилеоанастомоз" гэж эртний грек хэлээр "гастро..., гастер..., гастр...-ходоод, гэдэс, ...илео - өлөн гэдэс, анастомоз - холбох, залгах" гэсэн үгс юм. Энэ гурав нийлээд, монгол хэлээр "Ходоодыг өлөн гэдэстэй залгах" гэж болох байна. Ингээд үзэхэд европ хэлэнд хэдэн үгийн язгуур ч нийлж, нэг нэр томъёо болох ёс үзэгдэж байна.
      Одоо нэр томъёоны зарим дагавар буюу сүүлийг авч үзье. "Цистология - давсаар өвдөх", артальгия - үеэр өвдөх" гэх мэт эртний грек хэлний үгийн язгуурт" ...ал (ь) гия (диния)" гэж залгахыг нь монгол хэлээр өвдөх гэдэгтэй таарч байна. "Гэноррогия - цус гоожих", "пиноррогия - хамраас цус садрах" гэх мэтчилэн нэр томъёоны "...(p) рагия" дааврыг гоожих, садрах (алдах, задрах, харвах) гэсэн монгол үгийг оноожх өгөх нь зүйтэй санагдана. Ер ингэж тааруулах угтвар, дагавар бол европ хэлэнд тийм олон биш байвч, монгол хэлтэй дүйлгэх  явдал амаргүйгээр барахгүй, олон олон юмыг нягт нямбай үзэж судлах хэрэгтэй байна.
      Эдгээрээс гадна, бас монгол нэр томъёог европын ямар нэг хэлтэй дүйлгэх өгөх  явдал шаардагдаж байна. Ер нэр томъёог боловсруулахад монгол нэр томъёог одооноос нарийвчлан үзэж эхлээд аль болох байгаа бүхнийг ашиглахаар оролдож байна. Юуны урд монгол хэлний 36 дэвтэр товч тайлбар толь бичгийн толгой үгийг орос хэлээр болгохоор манай хүрээлэнгийн Го. Мижигдорж махран оролдож байгааг зохих мэргэжлийн хүмүүсийн сайшааж байгааг харгалзахад лав амжилтай болох шинжтэй. Монгол нэр томъёо их л нарийн байна.
    Малын эр эм хүйс, нас тодорхойлсон монгол нэр томъёо их сонин юм. Малын эр эм хүйс, нас тодорхойлсон монгол нэр томъёо их сонин юм. Монгол хүн малын насыг жилийн тоогоор, эсвэл зөвхөн шүдний ургах цаг үеэр нь тоолж мэддэг нь их өвөрмөц шинжтэй. Энэ тухай үхрийн нэр томъёог орос хэлтэй дүйлгэж үзвэл; "Тугал, бяруу (боолторго), гуна, гунж (ин), дөнө, дөнж (ин), тавлан, нас гүйцсэн (шар, үнээ, бух), жагссан (шар, үнээ, бух) гэцгээнэ. Эдгээрийг орос хэлээр оноохоор одоо оролдоод үзье, тугал - телёнок, бяруу - годобальный телёнок, шүдлэн - бол или бычок (бык) трёчеток, корова трёчлэтка, хязаалан - бол или бычок четыречлеток, корова четыречлетка, соёолон - вол ии бык пятиеток, корова пятилетка, нас гүйцсэн (шар, үнээ, бух ) - бол или бык- производитель - шестилеток, корова шестилетка, жагссан (шар, үнээ, бух) - или бык (свыше) семилеток, корова семиле гэхчлэн дүйлгэж болох авч, монгол хэлний мал аж ахуйн нарийн нэр томъёог европын ямар нэг хэлтэй дүйлгэж өгөх явдал тийм амар биш  учир, үүнийг бас их анхаарах хэрэгтэй юм. Үүнчилэн монгол үгийн буюу нэр томъёоны дагавар, түүний утга санааг бид өөрсдөө нарийнвчлан  судалж, улмаар харь хэлнийхтэй харьцуулж байвал их л тусгай ажил болохыг та бүхэнд толилуулав.
Б. Содном    "


Thursday, April 3, 2014

ТУНГАЛАГ ТАМИР

     ТУНГАЛАГ ТАМИР


          Монголын орчин үеийн уран зохиол үргэжлэн хөгжсөөр одоо ихээхэн амжлтыг олжээ. Гэвч энэ уран зохиол хөгжихдөө өөрийн дэс дараатай, нэр төрөл нь нөгөөгөөс урдаар өрнөсөн түүхэн үзэгдэл харагдах юмаа. Үүнд зарим нэг баримтыг хэлбэл; 1948 онд болсон Монголын зохиолчдын анхдугаар их хурлын үед роман, тууж зэрэг том хэмжээний үргэжилсэн үгийн зохиол дээр гойд анхаарч хөгжүүлэх зорилго тавьж байсан явдал өнөөдөр биелэгдэж байна.
     Орчин үед бичсэн олон монгол романы дотроос Ч.Лодойдамбын зохиосон "Тунгалаг тамир" гэдэг романы тэргүүн дэвтэр 1962 онд, дэд дэвтэр 1967 онд тус тус хэвлэгдэн гарсан тухай хэдэн үг хэлэх гэсэн юм. Ер романыг хэрхэн бичиж байх талаар газар газрын онол өөр бөгөөд нилээд олон янзын онол ч бий. Тэгэхдээ роман бичих тодорхой жор хаа ч байхгүй нь мэдээжийн хэргээр барахгүй орон бүрийн өвөрмөгц байдалтай уялдах буюу янз бүрийн сэдвээс болж, роман хоорондоо харилцан адилгүй, ийм учраас зохиолч Лодойдамбын энэ роман бол Монгол орны өвөрмөц байдал түүний түүхэн үзэгдэлтэй салшгүй холбоотой болжээ.
        Мөн романы тэргүүн дэвтрийг анх хэвлэгдэн гарснаас хойш дэд дэвтрийг түргэн гараасай гэж манай уншигчид хүлээн ядаж, уул зохиогчид удаа дараагаар хүсэл, мөрөөдлөө илэрхийлсээр байсан мэдээ мундэхгүй олон. Эдгээрээс авч үзэхэд мөн зохиол ямар нэг талаар уншиж үзэх хүнийдур сонирхлыг татсан явдал тодорхой мэдэгдэж байна. Ингэж сэтгэл татсан явдал мөн романы чухам юунд нь байб аа гэдгийг судлах хэрэгтэй юм. Мэдсээр хэрэг, энэ нь тэр романы ганцхан тийм зүйл дээр нь байгаа юм гэж хэлэхийн аргагүй боловц, гол гол зүйлтэй нь холбон үзэж болохуйц санагдана. Юуны урд "Тунгалаг Тамир" гэдэг романы дотор орсон бодит үйл явдлын зохиомжийг уг зохиолч зөв зохион байгуулж, аль сонирхолтой талаас нь эхэлж чадсан байна. Түүнчлэн чухал сэдвийг анхнаасаа сонгон авч чаджээ. Уул романы зохиомжийг одоо авч үзвэл, тэргүүн дэвтэр нь хоёр бүлэгтэй, нэгдүгээр бүлэг 24 жижиг зүйлтэй, хоёрдугаар бүлэгт 21 жижиг зүйл орсон байна. Дэд дэвтэр нь 2 хэсэгтэй гэснийг ажиглавал 2 бүлэг болох юм. Нэгдүгээр хэсэгт 27, хоёрдугаар хэсэгт 16 жижиг зүйл тус тус орсон үзэгдэнэ.
      Зохиолч Ч.Лодойдамба романыхаа бүлэг бүрийг бие даасан зохиол шиг болгож чадсанаар барахгүй, бүлгийн дотор гарах зүйл бүр дээр ёмар нэг шинэ сонихон үйл явдлыг гаргасан утга санаагаа хэвтрүүлжэ. Гэхдээ одоо цааш нь юу болох бол гэсэн сонирхол төрүүлсэн зангилааг романыхаа турш хадгалж чадсан юмаа. Хэдийгээр бүлэг бүр нь бие даасан янзтай байвч, мөнөөхөн романы дотор авцалдаагүй буюу салангад болсонгүй, ямагт нэгэн зүй үргэлжилж яваа юм шүү гэсэн утга санааг хадгалан байсаар эцэстээ гол утгаа гаргасан байх юм.
       Зохиолч Ч.Лодойдамба уг романаа эхлэхдээ эерэг талын баатар Эрдэнэ гэдэг хүнээр аятайхан суурь тавьж, тувт түүнтэй тохиолдсон тэр үеийн нийгэм, улс төрийн байдал, хүмүүсийн ажиллагаа зэрэг зүйл бүрийн үйл явдлыг өрнүүлж гаргасан байна. Эхлээд Эрдэнийн дүрийг зохиолч гаргаж, намтрын чухал хэсгээс танилцуулаад даруй түүний анхны үйл явдлыг өрнүүлж гаргасан байна. Эхлээд Эрдэнэийн дүрийг зохиолч гаргаж, намтын чухал хэсгээс танилцуулаад даруй түүний анхны үйл явдлыг жинхэнэ амьдрал дээр нь харуулсан байна. Романы дотор дурдсан нь: "...Тэрэгнийхээ сүүдэрт тавтай забилан суугаад өврөөсөө мод толгой гаргаж, тамхи татаж, утаагий нь алгуурхан үлээн гаргах зуур ногооны үзүүр имрэн оролдоно. Энэ хүнийг Эрдэнэ гэдэг. Засагт хааны хошууны Олгонууд отгийн хүн. Уулаас эцгээс ах дүү хоёул бөгөөд багадаа өнчрөн айл дамжин зарагдаж, бор хоног өнгөрүүлэн явжээ. Дүү нь Төмөр гэгч хүн бий. Арван зургаан насандаа шилийн сайн эрчүүдтэй нийлж, удлгүй эрмэг зориг, эр чадал, ухаан санаагаар гайхагдан "Засагт хааны Цахиур Төмөр" гэж алдаршин, халх дөрвөн аймаг шавь тавд домог мэт яригддаг болжээ. Өнөөгөөс гурван жилийн өмнө Төмөр, ахындаа гүн шөнө үл таних хоёр хүний хамт ирж уулзсаад, үүр шөнө салахын үед явжээ. Тэгэхдээ цоохор өмбүү, оросын цагаан хааны цөлхөөв гучаадын хамт өгчээ. Түүнээс хойш ах дүү хоёр нүүр учраагүй. Зөвхөн сургаар амьд мэндээ мэдэлцэж байжээ. Харин сүүлийн жил гаруй дотор Эрдэнэ, дүүгийнхээ тухай ямар ч сураг сонссонгүй. Эрдэнийн өөрий нь хувьд гэвэл багадаа Доной тайжийн хонь хариулж, хурдан морий нь унаж байхдаа хүү Чулууны нь бичиг заалгахын далимаар бичиг сурч уулаас ухаан сэргэлэн болохоор "Оюунтүлхүүр, Цаасан шувуу, Гурбан улсын бичиг, Алтан товч"-оос эхлэн олдсон ном бүхнийг уншин гуйсан хүнд өргөдөл, захиа бичиж удалгүй "бичээч Эрдэнэ" гэж алдаршжээ. Арван найман насандаа нутгийн Долгор гэдэг бүсгүйтэй дэр нийлүүлэн гэр барьж амьдрав...,  Эрдэнэ бусад хүн шиг зовохдоо зовж, өлсөхдөө өлсөж, баярлахдаа баярлаад, хорсохдоо хорсоод амьдарч болох байжээ. Гэтэл шинэ суусан засаг хаан Гомбожавын зан авир ширүүн, ард олныг зовоох нь хэр хэмжээнээс хэтрэхэд нь чуулган дарга, монгол, манж зургааныг дамжин заргалдав. Гэвч ноёнтой өшөөтэй бол хонгогүй, нохойтой өшөөтэй бол хормойгүй гэдэг дэмий үг биш болохоор Гомбожав хошууны хөрөнгөөр хөлөө хүрэх газар болгон хээл хахуул цутгаж байгаад эзэн ноёнтойгоо заргалдсан тэрсүүд албатыг Улиастайн бат гүнд хорив. Тэнд үс, бөөсөндөө баригдан, жил гаруй болж байтал Монгол, Манжаас тусгаарлан Богд Жавзандамба хутагт Төр шашныг хослуулан баригч наран гэрэлт, түмэн наст эзэн болоод өршөөл түгээж, Эрдэнэ гяндангаас гарчээ." гэж бичсэн юм. Энэ саяын иш татсан сурвас бол уг романы дотор хамаг юмны зангилаа болж байгаагийн дээр, бас багагүй зүйлийг үзэх, унших хүнд толилуулж байна. Эрдэнэ заргын бичиг хийж, заргалдсаар байгаад, хээл хахуулийн хүч хүрэлгүй шоронд оров. Түүний дүү Төмөр арван зургаан наснааса эхэн шилийн сайн эрчүүдтэй нийлсэн тухай тодорхой мэдээг зохиолчоос маньд танилцуулж байгаа явдал бас учиртай юм. Ингээд тэр үеийн Монголын феодолизмын засаг төрд үнэн шудрага ёсгүйгээр үл барам, харин ард олныг ямар байдал, хүмүүжилд хүргэж байсан нь тодорхой.
            Эрдэнэтэй уялдаж, түүний эхнэр Долгор, хүү Бат, түүний найз Жаргал, Эрдэнийн дүү Цахиур Төмөр, мөн түүний эхнэр Дулмаа, алиа Петр зэрэг эерэг талын олон баатрын уран дүр үйл явдал нь удаа дараагаар тус тусдаа гарч, нэг нь нөгөөтэйгөө холбогдон өрнөх нь тун сонихон болжээ.
       Эрдэнэ Засагт хааны хошунаас Богдын хүрээ орохоор эхнэр, хүүхдийн хамт ганц морин тэрэгтэй явсаар, Луу гүний хошуунд ирж явгарав аа. Ингэж Эрдэнэ хүний газар, гүнгийн нутагт мэл гайхаж, цал хөхрөн байтал Цахиур Төмөрийг эрж явсан Тамгын тахар Бадарчтай анх уулзаж, дүүгийхээ сургийг там тумхан олж сонссоноор барахгүй, тахар Бадарчийн зан авирын зах үзүүрийг Эрдэнэ ажиглажээ. Ийм сугийг Эрдэнэ сонсоод:...Хүүгийнхээ толгойг энхрийлэн илээд, Долгорт хандаж "Явуулын хүний ганцыг авсныг бодоход дүү минь ядарч дээ. Морины учир ч ийм байжээ" гэсэн байна. Тэгээд Эрдэнэ тэнд харагдаж байсан гурван гэр Итгэлтийн хотод очиж танилцаад, тэдний зарц болжээ. Эрдэнэ энэ нутагт олн хүнтэй танилцаж мэдэх болсны дотор Итгэлт, Бадарч, Жамбал, Түгжил, Цамба нар бол уг зохиолын эсрэг талын баатар болох бөгөөд тус бүрийн дүр тодорч, улмаар тэдний үйл ажиллагаа нь илэрдэг байна. Энэ бүхий байдлаас үзэхэд "Тунгалаг Тамир" романы зохиомж нь нилээд нарийн чамбай төдийгүй, үйл явдлын өрнөл сайтай, нэг нь нөгөөтэйгөө үнэхээр уялдаж чадсан байна.
      Мөн романы нэгэн онцлог зүйл бол уран дүр юм. Зохиолч, романы дотор гарах хүмүүсийн дүрийг уншигчдад зугуу зугуухан гаргаж өгснөөс биш харин нэг мөсөн дэлгэрэнгүй тоочсонгүй, тус тусын нөхцөл байдал дээр зөвхөн хэрэгцээтэй чухал талыг харуулснаар ийм болжээ. Энэ бол амьдралын өргөн дэлгэр утгатай байдаг нь мэдээжийн хэрэг боловч түүнийг жинхэнэ зохиолын дотроо хийж чадна гэдэг бас ярвигтай. Ялангуяа хүний дотоод сэтгэл бол түүний амьралын доторхи ажил хэргээс байна байсаар илрэн гарахаас биш, гэнэт нэгмөсөн илэрч өгдөггүй.
       Учир иймд романы дотор үзэгдэж байгаа эсрэг талын баатруудын үзэл суртал тэдгээрийн үйл ажиллагаанаас яваа яваанда тодорсон явдал зүйтэй бөгөөд байгалийн хамтай холбоотой юм. 
      Зихиолч ийм жамыг үнэхээр сайн судалж, Монгол оронд Ардын төрийн эхний жилүүдэд шинэ, хуучин хоёрын зөрчил, тэмцэл байсныг мөн заохиолч тодорхой харуулж чадсан байна.
        Эрдэнээг эхнэр, хүүхдээ Луу гүний хошуунд орхиод, зайлан явснаас хойш Бат, Заяын хүрээн дээрээс Богдын хүрээ рүү, эцэгтэйгээ учрахаар оргон явжээ. Жинчин Балдангийн хүчээр Бат хүү, анги Ринчин гэгч ламд шавь ороод, овоо байж байтал, түүний багш нас барав. Багшаа нас барсны дараа үнсэнд хаягдсан шалз шиг Бат, Богдын хүрээнд арчаагүй байдалд орж, Жаргал гэгч ядуу хүүтэй нөхөрлөн, өдөр шөнийг өнгөрөөж байтал, ардын журамт цэрэг Богдын хүрээг эзэлнэ. Үүнийг Бат найз Жаргалынхаа хамт үзээд зогссонгүй, хуучин танил "Алиа Петр гуай" гэгчтэйгээ уулзаж, амьдралын мөрөө олох юм. Түүгээр ч барахгүй, холхноос бараа харсан Сүхбаатар жанжинтай санамсаргүй айлд дайралдаж, сэтгэлд нь итгэл найдварын гэрэл цацрав" гэж зохиолч тодорхой бичиж, улмаар тэр 2 хүүгийн ирээдүйн амьдрал, хүмүүжлийг их удурдагч Сүхбаатар энгийн товчхон үгээр зааж өгсөн байх юм. Бат эцэг Эрдэнэ, ах Цахиур Төмөр, түүний эхнэр Дулмаа нартай Их хүрээнд уулзаж, элэг дэвтсэн боловч, эхийн тухай санаашрах нь зүйн доторхи хэрэг. Батыг ингэж учрахад эцэг Эрдэнэ, ах Төмөр, эгч Дулмаа, алиа Петр нар нь цөм өөр хүмүүс болж ардын төрийн хэрэгт амь биеийг хайрлалгүй зүтгэж байгаа эр цэргүүд болсноос гадна, мөн төрийн зорилго, үзэл суртлыг шингээсэн тал нь Батад ил харагдаж, тэр Бат, Жаргал хоёрыг эрдэм, ном сурахад нь багагүй нөлөө болсон үзэгдэнэ. Бас эх Долгорын тухай санаашриран байдаг нь зүйн хэрэг. Эрдэнэ ч гэсэн энэ талаар үргэлж сэтгэл зовнин явж, ардын журамт цэрэгт зав чөлөөгүй зүтгэх юм.
         Харин Эрдэнийн эхнэр Долгорыг тэнрүүлсэн Баяр өвгөн, эмгэн Дэжид хоёр бол ариун цагаан хөдөлмөрөөрөө амьдарч байсан энгийн шудрага ардын дүр мөн бөгөөд Долгорыг үнэхээр өөрийн төрсөн үрийн нэгэн адил үзэж, түүнд аль болохоор тусалж байсан явдал хүний ясаар сайн хүмүүс тус оронд дүүрэн бийг зохиолч жирийн хялбархан байдлаар харуулж чадсан байна. Баяр, Дэжид хоёр гайн дэмжлэгт Долгор урамшиж, амьдралаа үргэжлүүлэх сонирхолтой болоод (амьд явбал алтан аяганаас ус ууна), гэдэг ардын зүйр сэцэн үгийг баримталж явсаар Бат, Эрдэнэ хоёртоь Долгор тус тус учраад, сэтгэл нь бага зэрэг тайвширсан бизээ. Эх үр, нөхөр гурвын учрах юмсан гэсэн нэгэн чигийн санаашрал нь радиод баригдахгүй долгионы адил эрэл сурлын янзтай байсан нь онц явдал бож, улмаар цааш цаашаа юу болдог болов уу гэсэн  шохоорхлыг уншигчдад төрүүлж өгөх нөхцөл болжээ. Ингэсэн явдал нь харин уг романы зохиомжинд өрнөлийн зангилаа болсон байна.
     Эрдэнийн хүү Батыг эсэргүү нарт баригдаад байхад түүний амийг аварсан Итгэлийн хүү Хонгор эсэргүү хөдөлгөөний нэг толгойлогч Түгжилд баригдаагүй амь зулбаж гарсан Хонгорыг Бат болоод түүний нөхөд ч гэсэн мэдсэнгүйбуудсан явдал Батад тун их харамсалтай байлаа. Энэ бол зовох цагт нөхрийн чанар танигдсан учраас ийм болжээ. Хонгор ер учраа оллолгүй уймарсан хүний дүр мөн бөгөөд угтаа Хонгор монгол ардын төрд бүрмөсөн хар буруу санаагүй хүний шинжтэй байх юмаа. Үнэндээ тэр үед иймэрхүү уймарсан хүн байсан буюу хүчинд автагдаж, эсэргүү нарт аялдан дагаад, ёмар нэгэн завшаа тохиолдмогц, оргож зайлсан хүмүүс нилээд байсан түүхтэй. Тийм түүхэн үзэгдлээс зохиолч авч роман дотроо толилуулсан байна. Романы эцэст Цахиур Төмөрийн эхнэр Дулмаа нэгэнт хүч тамираа алдаж доройтсон эсэргүү Түгжил, Цамба хояроос нөхрийнхөө өшөөг авснаар уул романыг төгсгөсөн явдал бас л Долгорын адил эмэгтэй хүний хатан зоригийг зохиолч илтгэж өгсөн байна.
         "Тунгалаг тамир" романы үйл явдлын зохиомжийг нэн сонирхолтой хийхэд хүмүүсийн уран дүр, тэдний үйл ажиллагаа, мөргөлдөөн ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн нь мэдээжийн хэрэг. Гэхдээ уул романы дотор орох үйл явдлаас алиныг нь хэрхэн эхэлж, ямрыг нь дараалан оруулах мэтээр тэдгээр үйл явдлын дэс дарааг олж, зангилааг хийхэд л хамаг учир бий. Үүн дээр зохиолч үлэмж хүч гаргасан нь илэрхий.
         Эр нь уран зохиолын зохиомжинд зөвхөн үйл явдлын дэс дарааг сайн хийх явдал их үүрэгтэй боловч, үүгээр зогсч болохгүй. Түүнээс гадна урлагийн олон нарийн нандин зүйлс хамаарагдаж, тэдгээр нь барилдаж баймааж нь сая бүрэн бүтэн зохиомж болдогт хамаг хүч нь оршдог билээ. Юу гэвэл, уран зураг нь дүрс, будаг шунх зэрэг бүх зүйлээрээ холбогдож байгаад, хүний сэтгэлийг хөдөлгөж, дурыг татдаг бузээ. Үүнчлэн юмны үйл явдал, зохиомж, уран дүр зэрэг урлагийн зүйлсийг бие биетэй нь сайн авцалдуулж чадсаны үрээр тэр зохиол сонирхолтой болдог нь үнэн. "Тунгалаг Тамир" романыг нарийвчлан үзэхэд нилээд өвөрмөгц зохиомжтойн дээр ялангуяа зангилаа мь онц сайн болсон учраас олны дурыг татаж их амжилтыг олсон байна.


Б.Содном 1970 он



"МОНГОЛЫН УРАН ЗОХИОЛЫН ТОЙМ" ГЭДЭГ НОМЫН ТУХАЙ

"МОНГОЛЫН УРАН ЗОХИОЛЫН ТОЙМ" ГЭДЭГ НОМЫН ТУХАЙ



        Профессор Ц.Дамдинсүрэнгийн бичсэн "Монголын уран зохиолын тойм" гээг номын нэгдүгээр дэвтэр 1957 онд хэвлэгдэж гарсан билээ. Энэ номд Профессор Ц.Дамдинсүрэн Монголын эртний уран зохиолын тоймын тухай бичиж, XVII зууны үе хүргээд уг нэгдүгээр дэвтрээ дуусгажээ. Зохиогч энэ номоо сурах бичгийн янзтай бичсэн тул оршлоос гадна "Уран зохиолын судлалын арга зарзимууд, Монголын уран зохиолыг судалсан түүхээс, Монгол оронд байсан эртний аймгуудын бичиг үсэг, Монголын анхны дурсгалт бичгүүдийн тухай" зэрэг зүйл оруулсан байна. Нөхөр Дамдинсүрэн марксизм-лэнинизмийн үндсэн зарчим дээр Монголын уран зохиолыг хэрхэн үзэх мухай нэлээд сайн үүсгэл босгож өглөө гэж хэлэхэд болно. Харин Монголын уран зохиолын түүх, түүний хөгжилтэй зайлшгүй холбогдох уйгуржин бичиг үсгийн дурсгалаас бага сага оруулж, дөрвөлжин үсгийн дурсгалын тухай дөнгөж дурдах төдийгөөр хязгаарласан нь нэн харамсалтай санагдлаа. "Овоо босоогүй бол шаазгай хаанаас суух вэ" гэгчээр бичиг үсэггүйгээр уран зохиолын түүхийн үндсийг ярьж болохгүй, уг асуудлын эх нь байх ёстой шууд аман зохиолыг авч ярихад хүрнэ.
        Нөхөр Дамдинсүрэн, Монголын уран зохиолын түүхийг XIII зууны үеэс эхлэн бүртгэж, нэг бүрийн тухай ширхэг дараалан бичсээр, XVII зууны үед тулгаад нэгдүгээр дэвтрээ төгсгөснийг үзвэл, нэлээд сайн судлан бүртгэж чадсан байна. Монголын уран зохиолын талаар нөхөр Дамдинсүрэн шиг ингэж сайн бүртгэсэн хүн одоохондоо алга байна.
       Энэ номд Монголын ардын ангийн уран зохиол нь феодал ёзгууртны ангийн уран зохиолоос ямар ялгаатай вэ? Аль ангийн юу юу байдаг юм бэ? гэх зэрэг асуудлыг тодорхой хариулснаас гадна, басилэрхий жшиээг биеэр нь үзүүлж чаджээ. Энэ бол утга зохиолын түүхэнд чухал асуудал болж орно. Уран зохиол чухам яахдаа ардын ангийх болдог, яахдаа феодл язгууртных болдгийг ялгаж мэдэх асуудлыг нөхөр Дамдинсүрэн нилээн тод болгожээ. Томоохон буюу биеэ даасан уран зохиол тус бүр дээр нөхөр Дамдинсүрэн марксист дүгнэлт хийх гэж оролджээ. Үүнд дэвшилтэй, дэвшилтгүй буюу аль ангид хамаарах зохиол вэ? гэдийг олонхи зохиол дээр дүгнэж өгсөн нь уншигчдад их тус дөхөм үзүүлжээ. Бас Монголын уран зохиолын түүхийг судлахад эх зохиол, тэр үед орчуулсан зохиол гэж зохих үе бүр дээр хояр ялгаж бичсэн нь уг номынг үнэхээр ойлгомжтой болгожээ.
           Ер нь Монголын уран зохиолыг судалж, сурах бичиг болгоход хоёр гол арга байгаа юм. Нэгд: зохиол тус бүрийг ганц ганцаар нь судалж үзэх хэрэгтэл байдаг. Ингэж судлавал алдаа бага гардаг байна. Жишээ нь:  нөхөр Дамдинсүрэн "Гэсэрийн тууж"-ийг шинжлэн үзсэний адил нэг зохиолыг нухацтайсудлах нь маш чухал юм.
Хоёрт: Монголын уран зохиолыг нийтэд нь авч үзээд, дүн шинжилгээ хийдэг байна. Үүн дээр самуурах, алдх явдал гарсаар иржээ. Гэтэл нөхөр Дамдинсүрэн ийм ээдрээтэй ажил хийгээд, их л гол нуруутай ёвж байна гэж тэмдэглэх хэрэгтэй. Нөхөр Дамдинсүрэн энэ хоёр аргыг хослуулан хэрэглэсээр бага будилж, их онож байна гэхэд болох байна.
       "Монголын уран зохиолын тойм" гэдэг нэрээр Монголын уран зохиолын түүхийг бичсэн, энэ номд XIII зууны үеэс эхлэн мэдэгдэж байгаа богино хэлбэрийн жижиг уран зохиолын тухай асуудлыг лавшруулан тодорхой болгож, олон баримт бичиг гаргаж ирсэн нь манай уран зохиолын түүхэнд тус нэмэр болох шинэхэн мэдээ юм. Үүний урд Монголын эртнийуран зохиолд жижиг уран зохиол ганц, хоёр үзэгдэх юм гэх төдийгөөр өнгөрч байсан бол одоо олон байсан, үргэжжлэн хөгжсөөр ирсэн гэж хэлэх дүгнэлтийг нөөр Дамдинсүрэн гаргаж өглөө.
      Үүнчлэн нөхөр Дамдинсүрэн Монголын бээ мөргөлийн яруу найраг бичмэлээр байдгийг тодорхой болгож, олон жишээгээр баталсан байна.  Энэ тухай урд монголч эрдэмтэн нарын дотроос гагцхүү Банзарын Дорж "Монголын бөө мөргөл буюу хар шажин" гэдэг номдоо "Гал тахих судар" зэрэг бөө мөргөлийн бичмэл яруу найраг байна гэсэн дохио өгснөөс өөр гойдын юм байхгүй байжээ.
        Гэтэл нөхөр Дамдинсүрэн Монголын бөө мөргөлтэй холбогдох арвин хэдэн бичмэл зүйлийн нэр дурдаж, заримаас нь иш татан авчээ. Ийм бичмэл бол ардын гар дээр дамжин хадгалагдаж байсан нь одоо хүртэл үзэгдсээр байна. Монголд байсан бөө мөргөлөөс тэр үеийн зан үйл, сэтгэхүйн хөгжил зэрэг үзэл санааны түүхийг судалж болдог байна. Энэ хоёр XVII зууны үеэс эхлэн, хоорондоо ширүүн тэмцэл хийж, ана мана үзэлцэж, байсан нь бөөгийн дуудлаганд "Ирэхдээ ерэн гэлэн хүнстэнгүүд" гэж бөөгийн нэг онгон ирэхдээ л шажны 90 гэлэнг идээд, буцахдаа л буман гэлэнгээр хүнс хийж явдгаар дүрслэн хэлдэг билээ.
      Ер нь бөө мөргөлийн яруу найрагт ардын аман зохиолын цэцэн хэллэг, уран шүлэг зэргийг шавхан оруулсан талаар найруулга сайтай, ойлгомжтойболсон үзэгдэнэ. Иймд бөөгийн дуудлага сайтай, талаар их сонин, судалж үзмээр чухал зүйл байгаа юм. Нөхөр Дамдинсүрэнгийн зохиол нэг бүр дээр хийсэн дүгнэлтийг цөм адилхан ангийн зохиол уу, аль дээд ангийн ашиг тусыг хамгаалсан зохиол уу дээрээ бүтэж өгдөггүй юм. Нөхөр Дамдинсүрэн ч дан ийм дүгнэлтнхийсэнгүй аль болох, зохих дүгнэлтийг тэр зохиолын одоо байгаа агуулга, хэлбэрээр нь гаргаж иржээ. Хишээлбэл: "Нууч товчоо"-г XIII зууны үеийн түүхэн орон, цаг, нөхцөл гурваас нь огтхон ч сагасангү авч судлсаар, "Нууц товчоо бол ерөнхийдөө монголын язгууртан ноёдын талыг баримтласан зохиол юм" гэж Влаимирцовын нэг адил нөхөр Дамдинсүрэн дүгнэжээ. Үүнд: "Нууц товчоо" бол овог төрлийн нийгмээс, феодалын нийгэмд шилжиж байгаа үеийн зохиол бөгөөд монгол овогтныг нэгтгэн нэ улс болгох зорилтыг зөвтгөсөн зохиол юм.
          "Нууц товчоо" Монголын язгууртан нарын талыг баримтласан зохиол мөн, "Нууц товчоо" урлагийн талаар маш чадвартай сайхан зохиол гэж нөхөр Дамдинсүрэн зөв зүгнэн бичсэн байна. Хэдийгээр дээд ангийн сонирхлыг хадгалсан зохиол байвч, тэр цаг үедээ буюу тэр үеийн дэвшилттэй түүхийн бодит байдлыг бичсэнээрээ дэвшилттэй зохиол байж болдог байна. Нөхөр Дамдинсүрэн энэ мэтээр зохиолиудыг судлахад ихээхэн сайн алхам болжээ. Бас нэг жишээг хэлбэл; "Сувашид" бол шажны зохиол биш, иргэний яруу найраг бөгөөд ардын мэргэн цэцэн үгийн цоморлиг шинжтэй зохиол юм. " Сувашид"-ын тайлбар бол ардын үлгэрийн цоморлиг юм гэсэн шинэ дүгнэлт хийсэн нь зүйтэй санагдана. Харин "Гурван зуун тайчуудыг дарсан домог" мэтийн домогт XVIII зууны үеийн хэсэг анчин, малчны нэг зурвас үзэгдлийг үнэхээр харуулсан боловч, харин тэдний хүчийг дутуу үнэлж, дээд ангийн хэдхэн хүний хүчийг дабуугаар магтсан явдалтай холбож үзвэл, ордны нэг зохиолч ардын аман зохиолын үлгэр домгийн шүлэг, үг найруулыг бүрэн ашиглан зохиожээ гэж хэлэхэд бас болохоор байгааг анхаарах хэрэгтэй.
        Нөхөр Дамдинсүрэн их хөдөлмөр гаргаж, аль холбогдох өдий төдийном бичгийг янз бүрийн хэл дээр судлаад, энэ зэргийн тусгай зүйл олон түмэндээ гаргаж өгсөнд олны зүгээс их талархал хүлээж байгаа нь зүйн хэрэг мөн. Энэ бол бага хөдөлмөр биш, эрдэм шинжилгээний том бүтээл учир уран зохиолын сайн сурах бичигтэй болоход бид тун ойрхон очжээ.
       Үүний үргэлжлэл болох хоёрдугаар дэвтэр, энэ номын хавсралгалт болох уг сурвалж зохиолын эмхтгэл дэвтрийг гаргаж нийтлэхэд дэмжиж туслалцах ажил бидэнд шаардагдаж байгааг олон түмний сонорт хүргэх нь чухал гэж үзнэ.

Б. Содном "Үнэн" сонины 44(7178) дугаарын 3-р нүүрт. 1959.2.21
         


Friday, March 28, 2014

ХАРЫН ЗҮГИЙН БӨӨГИЙН ДУУДЛАГУУД

Харын  Зүгийн Бөөгийн Дуудлагууд

      Сэтэр ариун бөөлөх дуудлага (Нэг гартаа молио, нөгөө гартаа арц уухиулж бариад "Салуу, салуу, салуу" (салуу гэдэг нь урин залах) гэж хэлээд дараах шүлгийг дуудах нь;)

                            "За, хайрханууд
                             Цар мөнгөн чимэгтэнгүүд минь
                             Шижир алтан туяатангууд минь
                                     Хонгор сайхан чуулгантанууд минь
                                     Хотгор сайхан хэцтэнгүүд минь
                              Есөн ес, наян нэгэн тамалгыг чинь тамлаж (тамалгыг гэдэг нь зүхэл)
                              Есөн ес наян нэгэн сацлыг чинь өргөж
                                       Хэнд чинь хэнэггүй
                                       Алинд чинь алаггүй
                               Бултын тань өмнө
                               Бүгдийн тань дунд
                                       Даатгалыг хийж байнав
                                       Шог, шог, шог (шог гэдэг нь ир хурай, чөх, чөх)
                               Ар биенд минь алтан хуяг болж
                               Айхад минь зүрх болсон тэнгэр билээ
                                       Шог,шог,шог
                                Сайн өдөр гэж сарын түжинг (түдэх)
                                Саатан хүлээж, аав ээж та нартаа
                                        Амар мэндийн даатгалг өргөж
                                        Алтан сацлыг чинь өргөв
                                              Шог, шог, шог
                                Шимт малын шимээр
                                Сүүн сацлыг чинь өргөв
                                               Шог шог, хайрхнууд
                                         Санасан бүгдийг минь 
                                         Саагүй бүтээж
                                 Бодсон бүгдийг минь
                                 Тасралтгүй гүйцэтгэж хайрлагтун!
                                                Шог, шог, шог
                                        
                                         Өнөөдөр хэлсэн үгэнд минь
                                         Маргааш тусыг хүргэгтүн!
                                 Маргааш хэлэх үгэнд минь
                                 Өнөөдөр тусыг хүргэгтүн!
                                                   Шог, шог, шог
                               Баруун, зүүн зайнцуураар (заанзуур гэдэг нь зах хязгаарыг чинь хүртэл эрж)
                               Багларан заларсан тэнгэр минь!
                                 
                               Зүүн, баруун зайнцуураар
                               Зөөлөн заларсан тэнгэр минь
                                      Уургүй номхон
                                       Узааргүй дөлгөөн залрагтун!
                               Шог, шог, хайрхан минь!
                                       Харь тэнгэрийг хардаг
                                       Өөрийн тэнгэрийг өршөөдөг
                                       Өлзийт домоо хүргэгтүн
                                            Шог, шог, хайрхан минь!" Үүний дараагаар цангинасан аёлгуугаар үг шүлгийн айзам дагуу дуудах нь:
                               Алтай хангайгаас ургасан
                               Ариун сайхан арц үнэртэнг үнэртүүлж
                                      Хөхүй хангайгаас ургасан
                                      Хөх ногоон арц үнэртэнг үнэртүүлж
                               Сангийн утааг
                               Сансрын оройд хүртэл үнэртүүлж
                               Санасан бигдэ даатгал болгож ирлээ би!
                                       Хөвч Тагнууг эзэлсэн
                                       Хөх лусан хөлтөнгүүд минь!
                              Буурал Тагнууг эзэлсэн
                              Улаан лусан хөлтөнгүүд минь!
                                       Сайн гэвэл, та нарын алдар
                                       Саар гэвэл, та нарын туяа
                              Ар биенд минь мөнгөн хуяг болж, 
                              Өвөр биенд минь инээх нүүр болсон тэнгэр билээ
                                      Ямбандаа заларч
                                      Яндартаа өршөөгтүн
                               Хөх тэнгэр хөлөгтөнүүд минь!
                               Хөвөн үүл нөмрөтөнүүд минь!
                                      Тэвийн зах суудалтангууд минь
                                      Тэнгэрийн хаяа чуулгатанууд минь
                               Урдын тань удам гэж хайрхан
                               Хойтын залгамжлал гэж бид ээ!
                                      Сайн зүгийн минь тэнгэр
                                      Саруул зүгийн минь заяа
                                Орохын олзыг нээн буулгаж
                                Гарахын гарзыг хаан боогтун
                                       Хар толгойт үрдээ
                                        Манаа болсон хайрхнууд минь!
                                 Хавтгай цагаан буяндаа
                                 Хашаа болсон хайрхнууд минь!
                                        Мөрт тань мөргөж
                                        Мөнтгөр толгой дохиж
                                  Хавтгай хормой дэвсч
                                  Хар толгойдохиж
                                         Урьдын тань удмыг дагаж
                                          Урьдаас тань угтан бараалхаж
                                  Есөн ес наён нэгэн сацлыг тань өргөж
                                  Захтайг тань жирмэж (Захтай гэдэг нь тэнгэрийн оёдол)
                                  Залбирал мөргөл хийж явнав
                                          Есөн ес наян нэгэн тамлагын тань тамлаж
                                          Энтэй тань эвдэж
                                          Эрэл хүсэл болж явнав
                                   Нарт таны орны үр борчууд (борчууд гэдэг нь хүүхэд багачууд)
                                   Надаар дамжуулан асууж
                                          Аав ээжийн заяат тэнгэр ээ
                                           Алтан зарлигийг дуулахын (сонсох) хүсэл их учир
                                    Урьдаас тань урин дуудаж
                                    Бараалхаж явнав би
                                           Төрсөн үрийнхээ
                                           Түлсэн голомтыг
                                     Түмэн онд хөнөөж
                                     Толгой үс дайвандуу болтол (дайвандуу гэдэг нь буурал)
                                            Харах гэсэн та нарын
                                            Хайр билээ
                                     Сайн зүгийн тэнгэрнүүд минь
                                     Саруул замын заяанууд минь
                                             Уургүй номхон
                                             Уцааргүй дөлгөөн залрагтун!
                                      Өөрийн тэнгэрийг өршөөдөг
                                      Хар тэнгэрийг хардаг
                                              Хаан заяат сахиус минь
                                              Харж үзэхийг даатгал богов
                                     Суусан орны минь эзэд
                                     Огторгуйн минь долоон бурхад
                                             Уул модны минь эзэд
                                             Ус булгийн минь савдагууд
                                      Ургамал, өвс ногооны минь эзэд
                                      Хар цагаан лусын минь хаад
                                      Хорин нэгэн дарь эх ээж минь
                                             Оройн таван өнгийг
                                             Оч тэнгэртээ өргөлөө
                                       Дундуур цагаан өнгийг
                                       Хэнд тань хэнэггүй
                                             Алинд тань алаггүй өгөв
                                             Адилхан хувааж авагтун!
                                        Адгийн гурван өнгийг
                                        Алтай хангай орнууд
                                        Лус савдагнуудад тань өрөлөө
                                              Хаан заяат тэнгэрнүүд минь
                                              Харсан буяндаа эзэн болж
                                        Хар толгойт үрдээ
                                        Заяа болж хайрлагтун!
                                              Хийсэнд минь хэвийг олгож
                                              Явсанд минь ямбыг оршуулагтун
                                         Арц эргүүлсэн газарт минь 
                                         Арга домыг тавигтун
                                                Ус эргүүлсэн газарт минь
                                                Урагш тусыг хүргэгтүн
                                         Сунаж унах нойрын жаргал
                                         Суниаж босох мэндийн жаргалыг тавигтун
                                                 Аргат нартын орны үр борчууд
                                                 аав ээж та нараас арга домоо гуйж ирлээ! гээд ухаан алдах мэт болж, унахад хажууд нь байгсдас түшин авна. Энэ завсар мөн бөөлж байгаа бөө өөрийн өмнө байсан бөөгийн тухай "Тэр тэгж яваад, тэгж үхээд" гэх мэт олон зүйлийг тоочно. Үүний дараа; 
                                          "Таръя, таръя, аав ээж минь
                                            Хийсэнд минь хэвийг
                                            Явсанд минь ямвыг олгож хайрлагтун!
                                                    Буцах нь буцах нь тэнгэр минь
                                                    Хөх тэнгэртээ хүрэгтүн
                                                    Хөрст дэлхийдээ түгэгтүн
                                             Хар гэртээ харинав
                                             Халуун ханзандаа эргэнэв
                                                     Бор гэртээ харинав
                                                     Боржигнасан нөхдөө жирэгнэв
                                             Нартын орондоо эргэнэв
                                             Наадаж тоглон буцъя даа
                                                     Хойт жилийн өдийхүртэл
                                                     Мэнд суухын мэхийг даатгаж
                                                     Амар суухын авралыг даатгав
                                                                  Шог, шог, шог
                                           Айлтган хэлээд 
                                           Адуунд нь горьдов
                                           Өгүүлэн хэлээд
                                            Үхэрт нь горьдов
                                                     Зөвийн дундуур
                                                     Үнэн мөнг хэлж буцаарай
                                                ...тооны үр борчууд минь (...бөөлүүлсэн тэр айлд байсан бүх хүний тоог хэлдэг юм)
                                                   Дор дороо залбиран суугтун
                                            Хойт жилийн өдий хүртэл
                                            Амар мэнд биз дээ" (гээд дуусна)

Б.Содном. 1949 оны 7 дугаар сарын 29 нд Хөвсгөл аймгийн Баянзүрх сумын зайран Дэмчигээс Ойнзонгийн Найдан бичиж авсаныг тэмдэглэжээ.