Monday, May 23, 2016

Монгол улсын хүний гавъяат эмч, ардын эмч Р.Нямаа багш

Монголын анагаах ухаан, 2013, 4(166)
Хэлмэгдэгсэд
( Түүх )
Анагаах ухааны доктор Л.Энхбаатар

 
Абстракт

Монголын улсын анхны нүдний мэргэжилтэн, сүрьеэгийн анхны эмч, эрдэмтэн, анагаах ухааны их сургуулийн хүндэт профессор, Монгол улсын хүний гавъяат эмч, ардын эмч Р.Нямаа багш амьд сэрүүн байсан бол 90 нас хүрэх байлаа. Миний үеийнхэн бидний багш нарын багш болох Р.Нямаа, Б.Рагчаа, В.Ичинхорлоо, Равдандорж, Гүрдорж, Цогнэмэх, Очир, Чулуунбаатар, Санжмятав,  П.Долгор гээд амьд домог болсон эмч, багш нарын лекц сонсож хичээл заалгаж байсан азтай хүмүүс билээ. Нямаа багш манай  цэргийн эмчилгээний ангид нүдний хичээлийн дадлага, лекц орж байсан бөгөөд эмчилгээний факультетийн декан байв. Багш минь  өндөр боловсролтой амьдралын асар их туршлагатай шулуун шудрага зантай, их сайхан хувцасладаг. Эмэгтэй хүний хувьд нүдэнд туссан их сайхан багш байв. 90 насны ой тохиож буйг тохион миний мэдэх товч намтрыг өгүүлбэл.
Профессор Р. Нямаа нь 1923 оны 6-р сарын 15- нд Москва хотод төржээ. 1936 онд Улаанбаатар хотод одоогийн багшийн их сургуулийн зүүн талд байрлаж байсан үлгэр жишээ дунд сургуулийг сайн дүнтэй төгсжээ. Тэр үеийн хүүхдүүд багш нартайгаа авахуулсан зураг гэрт нь одоо хүртэл хадгалагдаж байгаа бөгөөд 1964 оны улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн нам төрийн нэрт зүтгэлтэн, академич Д.Төмөр-очир мөн нэрт найруулагч Л.Ванган чинь энэ шүү дээ гэж зурганд зааж байсан нь санаанд үлджээ.  1938-1941 он хүртэл худалдааны техникум, 1-р 10 жилийн сургуульд орчуулагч багшаар ажиллаж байгаад, 1942 онд тус улсад шинээр байгуулагдсан МУИС-д элсэн орж 1947 онд МУИС-ийн хүн эмнэлгийн факультетийг онцсайн дүнтэй, улаан дипломтой төгссөн нь МУИС-ийн ректор Б.Ширэндэв, ЭХЯ-ны сайд Г.Туваан нар шалгалт авч байгаа МУИС-ын тухай баримтат кинонд үлджээ.
Р.Нямаа багш МУИС төгсөөд 1947-1948 онд Зайсангийн аманд хуучин халдвартын эмнэлгийн зүүн хэсэгт байрлах цөөн ортой ясны сүрьеэгийн эмчээр ажиллаж эхэлжээ. Амьд мэнд байхдаа тэрээр надад ярьж байсан яриа санагдаж байна. Нэг залуу орос эмчтэй хоёулхнаа, монгол эмч байгаагүй юм. Гипс тавиулсан олон өвчтнүүд байдаг байсан. Ажлын ачаалал маш их байлаа ингээд үзэхлээр би ясны сүрьеэгийн анхны эмч байсан байгаа юм гэж билээ. 1948 онд Одесс хотооос Ц.Ю.Каменецская ирж Эрүүлийг хамгаалах яаманд хүсэлт тавьсан байна. Үүнд үндэсний нүдний эмч байхгүй байгааг харгалзан нүдний эмч бэлтгэе гэж. 1948 онд Төв эмнэлгийн  нүдний тасагт эмчээр шилжиж хамт ажиллаж эхэлсэн билээ. Тэр хүн нэг жилийн дараа нутаг буцахад тасгаа авч ажилласан байна [1]. Тэрээр сүрьеэгийн анхны эмч байсан гэдэгт нэг их ач холбогдол өгдөггүй байлаа. Харин халдвартын эмч миний хувьд энэ нь сонин байсан юм. Хожим сүрьеэгийн алба байгуулагдсаны 80 жилийн ойд зориулж “Сүрьеэтэй тэмцсэн нь ” ном бичихэд үүнийг оруулсан билээ [2]. Тэрээр Улсын Нэгдсэн Төв эмнэлэгт нүдний эмчээр 1948 оноос 1961 он хүртэл ажилласан. 1963  оноос 1995 он хүртэл АУДэС-д багш, зөвлөх эмч, тэнхмийн эрхлэгч, декан, ЭХЯ-ны ёрөнхий мэргэжилтэн, Монголын нүдний эмч нарын нийгэмлэгийн тэргүүлэгчээр  ажилласан. 1995 оноос тэтгэвэрт сууж, улмаар УКТЭ-ийн нүдний тасгийн зөвлөх эмчээр ажилласан.
Р.Нямаа нь 1955-1956 онд Москва хотод ординатурт, 1961-1963 онд аспирантурт суралцаж Москва хотын Сеченевийн нэрэмжит 2-р институтийн нүдний кафедерт “Мицерин в борьбе с конъюнктивитом” сэдвээр дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. Р.Нямаа нь нүдний тэнхим байгуулагдахаас өмнө 1956 оноос нүдний хичээлийг цагаар зааж эхэлсэн. АУДэС–ийн эмчилгээний факультетийн деканыг  10 жил, нүдний тэнхимийн эрхлэгч 1963-1991 он хүртэл ойролцоогоор 28 жил хийсэн. 40 гаруй жил багшлахдаа олон зуун оюутанд мэргэжлийн хичээл зааж сурган гаргасны дээр 60 гаруй эмч нарыг курсээр нүдний эмчийн нарийн мэргэжилд дагалдуулан сургаж, ординатурын сургалтаар 20 гаруй эмчийг, нэг ба хоёрдугаар зэрэгтэй 10 гаруй эмчийг бэлтгэн сургасан. Мөн Э.Санжаа, П.Цэенпил, С.Манлай зэрэг 3 хүний эрдэм шинжилгээний ажлыг удирдан дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалуулсан байна. Шавь нар нь одоо 88 МОНГОЛЫН АНАГААХ УХААН, 2013, 4 (166) ардын болон гавъяат эмч, доктор профессорууд болсон байна. Р.Нямаа нь шинжилгээ судалгааны илтгэл өгүүлэл 60 гаруйг хэвлэн нийтлүүлэн оюутан болон эмч нарт зориулсан гарын авлага, ном сурах бичиг 4 нийтлүүлж, мэргэжлийн 5 номыг хянан тохиолдуулсан бөгөөд эдгээр зөвхөн “Нүдний өвчин ” ном нь 4 дэх удаагаа дахин хэвлэгдээд байна.
Р.Нямаа нь сургалт болон эмчилгээнд олон  зүйлийг шинээр санаачлан нүдний практикт нэвтрүүлсэн бөгөөд хагас дамжуулагчаар бүтээсэн хөргөгч аппаратыг болрын мэс заслын практикт анхлан нэвтрүүлсний учир 1978 онд ШУТ-н Улсын хороо, МХЗЭ-ийн Төв хороо, Монголын шинийг санаачлагчдын нийгэмлэгийн зөвлөлөөс тус тус шагнуулж байсан. Нүдний даралт ихсэх өвчний үед хийгддэг мэс ажилбарын нэр төрлийг олшруулж иридоциклоретракци, иридонуклейзис, гүн склерэктоми, синусотрабекулэктоми зэрэг мэс заслын аргуудыг нүдний практикт амжилттай нэвтрүүлэн шавь нараа сургасан. Мөн торлог бүрхүүлийн сөнөрлийн үед нүдний алимны  шулуун булчингаас хэсэгчлэн салаалж суулгах арга, торлог бүрхүүлийн хууралтын үед хэрэглэх аргуудыг шинээр нэвтрүүлсэн. 1955 онд Одесс хотод Филатовын курст эвэрлэг нүүлгэн шилжүүлэх мэс засалд суралцан ирж Монголд анх удаа эвэрлэг нөхөн суулгах хагалгааг 1956 онд амжилттай хийж, цаашид олон шавь нартаа сурган өвлүүлсэн юм [1].
Нямаа багшийн төрсөн эцэг Даш Сампилон Буриадын томоохон сэхээтэн төдийгүй Монгол улсын Эдийн засаг, худалдааны яамны сайд байсан бөгөөд 1937 онд хэлмэгджээ. Сампилон Даши Сампилович Буриадын Агын буриад үндэсний тойргийн Аршаант гэдэг газар 1891 онд малчин Сампил Санжаевын 2 дахь хүүхэд болон төрсөн байна. Дээрээ Жамбал гэдэг ахтай Чойдог, Сандан гэдэг 2 дүүтэй байжээ. Чойдог Оросын дотоодыг хамгаалах ардын комиссиартын хэлмэгдүүлэлтээр буудан  алуулсан бол Сандан хэлмэгдүүлэлтээс Хятадын Хайларт дүрвэн гарчээ. Одоо Жамбал,
Сампилон, Чойдог, Сандан нарын үр хүүхэд Орос, Монгол, Хятад гурван улсад аж төрж байна. 1908 онд Москвагийн газар тариалангийн сургуулийг хугацаанаас нь өмнө шалгалтаа өгч төгсөөд 1913 онд Тимирязевын академид суралцахын зэрэгцээ хоёр жил хичээлийн бус цагаар Москвагийн А гүн ухаан, түүх, улс төр, нийгмийн ухаан, угсаатны зүй, археологи, хүн судлалын хичээлээр лекц сонссон байна [3-5]1917 онд хорин зургаан насандаа Бүх оросын тариачны их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдож Бүх оросын тариачны их хурлын тэргүүлэгчдийн зөвлөлд сонгогдсон байна. 1918 оны 1 дүгээр сард Эрхүү хот дахь “Буриадын үндэсний хороо”- ны тэргүүлэгч үүнээс өмнө 1917 онд Петербург хотод Буриад-Халимагийн хорооны гишүүнээр сонгогджээ. Тэрээр агрономич мэргэжилтэй Буриад–Монголын думын тэргүүлэгч байв [5]. Д.Сампилон 1921-1926 онд Бүгд Найрамдах Монгол Улсаас Москва дахь элчин төлөөлөгч, 1925 онд Баруун Европ дахь Монголын худалдааны төлөөлөгчдийн тэргүүнээр ажиллаж байжээ. Тэрбээр Берлин, Парис,  Лондон, Брюссель, Прага, Вена хотуудаар орж сонин хэвлэлд Монголын тухай ярилцлага өгч, тусгаар тогтносон шинэ Монгол Улсыг дэлхий дахинд сурталчилж байсны зэрэгцээ Европын хөгжилтэй орнуудаас машин, тоног төхөөрөмж, өргөн хэрэгцээний бараа худалдан авч байсан гэдэг.
Чухам энэ үед Германы тусламжаар Монголд тоосгон завод, анхны жижиг цахилгаан станц, төмрийн завод зэрэг үйлдвэр байгуулан герман мэргэжилтэн урилгаар ирж ажиллах болсноос гадна Германы геологийн экспедици ирж хайгуул шинжилгээ хийх боллоо.
Германы AEG пүүсээс худалдаж авсан 500 квт чадалтай цахилгаан станц нь Монголдоо анхных байлаа. Москва дахь Германы элчин сайд Брокдорф-Ранцау гүнгийн санаачлагаар 1925 онд Монголын худалдааны төлөөлөгч Германд ирлээ. Тэднийг Монголын Засгийн газрын ажилтан Сампилон толгойлж байлаа. Бүр цаашлаад Берлинд Монголын консулын газар байгуулах талаар хэлэлцээ эхэлсэн байтал төлөөлөгчид гэнэт гэдрэг татагджээ. Монголын засгийн газрын урилгаар ажиллаж байсан герман инженер Фриц Вискэ 1928 онд Гадаад Монголын эдийн засгийн нөхцлийн талаар их өндөр үнэлэгдсэн өгүүлэл бичиж хэвлүүлснийг Германы ГЯЯ ихэд сонирхож байжээ [6].
1926 онд анхны 25 хүүхдийг Германд сургуульд явуулсан ба тэд Лайпциг, Берлин гэх мэт таван хотод таран сууж, айлаар амьдран, дунд сургууль, лицей, мэргэжлийн ажилчин бэлтгэх сургуульд сурах боллоо. Төлбөрийг нь Монголын засгийн газар хийж байсан ба түүгээр үл барам Франц, Германд суралцаж буй сурагчийн монгол захиргаа байгуулж даргаар нь Ишдорж ажиллаж байв. Герман Францад монгол оюутан сургах, удирдах гол үүргийг 1926-1929 онд Монгол улсын Эдийн засаг, худалдааны яамны сайд байсан Сампилон, гэгээрлийн сайд Эрдэнэбатхаан нар гүйцэтгэсэн байна [7].

1926 онд 35 балчир хүүхдүүд (14 насны голдуу) хөрөнгөтний нийгэм хэмээгдсэн баруун Европт боловсрол соёлыг эзэмшихээр Герман, Францыг зорьжээ. Голын ард Д.Сампилон, зүүн талын захад түүний гэргий Раднаа, урд эгнээнд Эрдэнэбатхаан 
Даш Сампилон нь Холбоот Оростой хийх худалдааг эсэргүүцэн тэмцсэн хэргээр буруутгагдан 1929 онд Нямаа багшийг 6 настай, Индрааг 1 настай байхад Улаанбаатар хот дахь гэрээсээ баривчлагдсан бөгөөд 10 жилийн хорих ялаар шийтгэгдэн Соловенцийн хорих газарт ял эдэлжээ. Баривчлагдах үедээ тэднийд амьдарч байсан хамтран зүтгэгч, шавь Бямбын Ринчинд гэр бүл хоёр хүүхдээ захиж хамт амьдрахыг захьсан гэдэг. Тэрээр энэхүү баривчилгаа нь ахиж эргэж ирэх боломжгүй сүүлийн удаа гэр бүл үр хүүхдээ харж байгааг мэдэрч байсан байна [5]. Тэрбээр хоригдох хугацаандаа Цагаан далайн суваг дахь туслах аж ахуйн даргаар ажиллаж мөн Ленинградад амьдарч байсан болно. 1937 оны 1 дүгээр сарын 8-нд дахин баригдаж 1938 оны 1 дүгээр сарын 20-нд Архангельск мужид буудуулжээ [8]. 1989 оны 4 дүгээр сарын 12-нд цагаадсан байна. Охин Нямаа 1923 онд Москвад мэндэлсэн. Индра 1928 онд төрсөн. Эхнэр Раднаа хожим их эрдэмтэн Б.Ринчен гуайн эхнэр болсон билээ [9]. Залуухан судлаач Б.Ринчен нөхөр хамтран зүтгэгч Сампилоны сүүлчийн хүсэлтийг биелүүлж 2 охиныг өөрийн нэр дээр үрчлэн том эрдэмтэн судлаач нар болтол өсгөн хүмүүжүүлж өөрөө мөн хэлмэгдүүлэлтийн хүнд хэцүүг даван туулж нэрт эрдэмтэн, зохиолч, академич болсон байна.
Даш Сампилон нь Петроград дахь “Буриадын үндэсний хороо”-ны бүрэн эрхэт төлөөлөгч байсан бөгөөд Буриадын казак, атаман Семенов, больщевикуудын дунд уян хатан бодлого явуулж байжээ. АНУ-ын монгол судлаач Роберт Рупен “Хорьдугаар зууны монголчууд” номонд 1917 оны хавар зуны “хаант засгийг халсан” үйл явдлын нааштай нөлөөгөөр буриадын байдал нэлээд уясан чөлөөтэй болж иржээ. Гуравдугаар сард байгуулагдсан “Буриадын үндэсний хороо” (Бурнацком) буриадын улс төрийн үзэл бодлоо илэрхийлэх гол хэрэгсэл болж түүнд Цэвээн, Ринчино, Богданов, Барадин, Цыбиков, Сампилон зэрэг тэргүүний сэхээтнүүд орж байв. Читад төв байртай, Эрхүүд салбартай (Петроградад төлөөлөгчийн газартай) байсан “Буриадын үндэсний хороо” нь “үндэсний өөртөө засах эрх”-ийг олох, оросуудын халдлагаас газар нутгаа хамгаалахын төлөө тэмцэлдээ Эрхүү болон Өвөр Байгалийн буриадуудыг нэгтгэж байв. 1917 оны аравдугаар сард Эрхүүд байгуулагдсан Сибирийн зөвлөлүүдийн Төвийн Гүйцэтгэх Хороо (Центросибирь) нэртэй большевик байгууллага мөн оны наймдугаар сард байгуулагдсан большевикийн эсрэг Семеновын хөдөлгөөн хоёр сөргөлдөж байв. Буриадын газар нутаг дээр ноёрхлоо тогтоож авахын төлөө большевикууд Семенов нарын хоорондоо хийсэн тулалдааны үеэр “Буриадын үндэсний хороо” энэ хоёрын нэгийг сонгохоос аргагүй болж, чингэхдээ Семеновыг большевикуудаас илүүтэйд үзжээ [10].
1917 оны гуравдугаар сард Дээд Үд хотод болсон уулзалтаар “Автономит Буриадыг байгуулах Төв хороо”-г байгуулж, дөрөвдүгээр сарын 23- 25-нд Читад болсон их хурлаас “Үндэсний түр хороо”-г үндэслэж, буриад монголчууд Өвөр Байгалын хошуу, Эрхүү мужийн хамниган нарын “Үндэсний ба соёлын асуудал эрхэлсэн газрын түр байгууллагын талаархи хууль”- ийг боловсруулжээ. Петроград дахь “Буриадын үндэсний хороо”-ны төлөөлөгч Даш Сампилон тус их хуралд мэдээлэхдээ, өрсөлдөгч “Буриад, халимагийн хороо” нь “Буриадын үндэсний хороо”-ны эрх ашгийг төлөөлөөгүй төлөөлөгчийг дэмжиж байна гэжээ. “Буриад халимагийн хороо” нь өөрсдийг нь төлөөлж чадахгүй “Буриадын үндэсний хороо”-ны өмнөөс гагцхүү Даш Сампилон л үг хэлэх эрхтэйг баталгаажуулсан хэмээн Даш Сампилоны түүхэн дэх үүрэг ролийг Роберт Рупен “Хорьдугаар зууны монголчууд” номонд тодорхойлон бичсэн байдаг [10].


Д.Сампилон, гэргий Раднаа охин Индра, Нямаагийн хамт
1976 онд Монгол-Английн нийгэмлэгийн орлогч дарга байсан ноён Серже Волфф Монгол боловсролын баруун европ дахь сорилт, 1926- 1929 (Mongolian Educational Venture in Western Europe, 1928-1929) гэдэг ном бичсэн байна. Тэр үед 30 эрэгтэй, 5 эмэгтэй суралцаж байсан тухай, тэд 1926 оны 5 сард ирсэн тухай хуучилжээ. Тэрбээр уг дурсамждаа "Миний бие 1925-1929 онд Герман, Францад айлчилсан Монголын худалдааны төлөөлөгчид, боловсролын баг хүмүүст хэлмэрч, нарийн бичгийн үүргийг гүйцэтгэсэн. Тэр хүмүүст герман, орос, англи хэлтэй хүн хэрэгтэй байжээ.
Миний шинэ дарга надад нэрээ Сампилон гэж хэлсэн ба Орост байх хугацаандаа Иван Иванович гэж дуудуулан сурсан байжээ (хожуу миний мэдсэнээр түүний жинхэнэ монгол нэр Даш) Хөдөө аж ахуйн академи төгссөн түүний нүднээс сонор сэрэмжтэй, гярхай, боловсон хүн болохыг хэн ч харж чадна. Тэрээр маш сайхан яриатай. Өргөн  шанаатай, арьсны өнгө нь азийн шар арьстан гэхээсээ илүү хойд Европын, эсвэл наранд шарсан уу гэмээр бор өнгөтэй. Тэр мөчид би Сампилоны эхнэр Раднаа, 2 нас гарантай, зүүний орны хүүхэлдэйтэй адилхан, германаар бага зэрэг ярьдаг жаахан охин Нямаатай танилцсан" хэмээн тэмдэглэжээ. Тэгэхлээр Сампилон нь 1926-1929 онд Монгол улсын Эдийн засаг, худалдааны яамны сайд байх хугацаандаа гэгээрлийн сайд Эрдэнэбатхаан нарын хамт Герман, Францад монгол оюутан сургах, удирдах  гол үүргийг гүйцэтгэсэн байна. Европт боловсрол соёлыг эзэмшихээр Герман, Францыг зорьсон хүүхдүүд нь хожим нь манай алдарт зохиолч, эрдэмтэн, геологич болсон билээ. Тухайлбал: Н.Наваан-Юндэн, Б.Содном, герман Б.Доржсүрэн, зохиолч Д.Намдаг, Ж.Дүгэрсүрэн, Л.Уртнасан, Т.Аюурзана, их зохиолч Нацагдорж, гэргий байсан Пагмадулам нар болно [11;12]. Судар бичгийн хүрээлэнд уригдан ирж, ажиллаж байсан сургагч нэрт монголч эрдэмтэн Цыбиков "Би 1927 онд Монголд ажиллаж байхдаа Даш Сампилийнд очиж байлаа. Их соёлтой айл байсан. Таван настай охин нь германаар ярьж байлаа. Даш хэлэхдээ бид охиныхоо герман хэлийг зүгшрүүлэхийн тулд гэртээ германаар ярьдаг гэж байлаа" хэмээн бичсэн байдаг юм [12]. Хэдийгээр их зохиолч Б.Ринчин Нямаа багшийн төрсөн эцэг биш боловч Ринчин гуайг төрсөн ааваа мэт үзэж маш их хүндэлдэг байсныг би мэдэх юм.
Р.Нямаа багшийн том охин Э.Амина япон хэлний багш, Т.Цолмон төгөлдөр хуурч, ардын жүжигчин, зээ охин Т.Булган дэд профессор, анагаах ухааны доктор “Нүдний өвчин судлалын монголын сэтгүүлийн” хариуцлагтай нарийн бичгийн дарга, “Монголын нүдний эмч нарын нийгэмлэгийн” тэргүүн юм. Хань нь эрүүлийг хамгаалахын нэрт зохион байгуулагч, “Эрүүлийг хамгаалахын гавъяат ажилтан” 1947-1963 он хүртэл ЭХЯ-ны дэд болон жинхэнэ сайдын албыг 21 жил хашсан Г.Туваан билээ.
Р.Нямаа багш нь 1958 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 1960, 1971 онуудад Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон, 1961,1971 онд Ардын хувьсгалын 40, 50 жилийн ойн медаль, 1974 онд эмнэлгийн сайчуул, 1978 онд МХЗЭ-ийн Төв хорооноос залуу үеийг сурган хүмүүжүүлэх тэргүүний ажилтан, 1980 онд Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан тэмдгээр тус тус шагнуулж, 1973 онд доцент, 1995 онд Анагаах ухааны их сургуулийн хүндэт профессор, 2002 онд профессор, 1983 онд Хүний гавъяат эмч цол, 2007 онд ардын эмч цол тус тус хүртсэн байна.
Ном зүй

1. Т.Булган “Нүдний Нямаа” 2000 он Улаанбаатар хот
2. Л.Энхбаатар, Н.Наранбат, Ж.Чулуун “Сүрьеэтэй тэмцсэн нь” Улаанбаатар хот 2004 он
3. http://www.buryatia.org/modules.php?op=modload&name=My_eGallery&file=index&do=showpic&pid=8092&orderby=dated
4. http://www.vse-adresa.org/book-of-memory/bukva-17/name-14/surname-108/repression-0
5. Цыдендамба Бадмацыренов “Даши Сампилон. 60 лет забвения” “Агинская правда” - газета Агинского Бурятского округа http://www.aginsk-pravda.ru/news/dashi_sampilon_60_let_zabvenija/2012-11-27-701
6. “Гадаадын капиталыг шахан зайлуулсан монгол туршлага” baabar.niitlelch.mn
7. “О”http://horidoimergen.blog.gogo.mn/?date=2007-09
8. http://nekropole.info/ru/Dashi-Sampilon
9. http://www.mongolinternet.com/famous/DashSampilon.htm
10. Роберт Рупен “Хорьдугаар зууны монголчууд” Буриадын хэрэг явдал 152-155. Улаанбаатар хот 2000 он.
11. http://horidoimergen.blog.gogo.mn/?date=2007-09,
12. Ч.Болдын урлан “Баруун Европт илгээсэн Монгол Улсын цэцэг” http://photo.inet.mn/ main/id=10030&vcategory=&vpage=77&t=new&t2=all 
 

Ч.БОЛД: Сонгон шалгаруулж Герман, Францад сургах гэж явуулчихаад, эргэж огт дурсахгүй байгаа нь харамсалтай

Ч.БОЛД: Сонгон шалгаруулж Герман, Францад сургах гэж явуулчихаад, эргэж огт дурсахгүй байгаа нь харамсалтай

Монгол сурагч, оюутнууд Өрнөд Европт суралцаж эхэлсний 90 жилийн ой энэ онд тохиож байна. Нэгэн зууны тэртээ буюу 1926 онд дунд сургуулийн боловсролтой 40 шахам хүүхэд залуус хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас эрдэм өвөртлөн ирэхээр хөлгүй их далай гаталж, харь гүрнийг зорьсон билээ. Ардын хувьсгал ялсны дараа шинэ тулгар Монгол Улсын удирдагч нар гуравдагч хөршийн эрэлд мордсон түүхтэй. Хэдийгээр Зөвлөлт Орос Улсын шууд нөлөөн дор туслалцаа дэмжлэг авч хувьсгал хийсэн боловч ардын засгийн зүтгэлтнүүд улс гэрээ төвхнүүлэх, гадаад харилцаагаа өргөжүүлэх талаар сэдэж санаачилсан олон алхам хийсэн байдаг юм хэмээн Алс газар сурахаар одогсод хэн бэ нийтлэлдээ Ч.Болд бичиж байжээ.
Манай сонины идэвхтэй нийтлэгч Ч.Болдыг уншигчид эчнээ таних биз ээ. 2008 оноос Өнөөдөр сонинд Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ буланг санаачлан хөтлөхийн зэрэгцээ холын түүхийг эдүгээд тодруулан холбосон олон сонирхолтой дурсамж манай уншигчдад хүргэж байсан юм. Өнгөрсөн жилээс хойш онцгойлон сануулж, энэ оны нэгдүгээр сарын 11-нд манай сонинд анхны дугаараа гаргасан Эрдмийн эрэлчид цувралын эхний нийтлэл нь Алс газар сурахаар одогсод хэн бэ билээ.

Германд суралцаж байсан монгол сурагчид. 1927 он
Ч.Болд нийтлэлээ тасралтгүй үргэлжлүүлж, энэ талаар бичих боломжтой, үүх түүхийг нь сайн мэдэх хүмүүстэй уулзаж, холбогдсоор Алс газар сурахаар одогсод номынхоо тэргүүн дэвтрийг гаргаж, удахгүй дэд дэвтрээ уншигчдад хүргэхэд бэлэн болжээ.
Энэ удаа тэр надтай зочны хувьд ярилцлаа. Холын улсад очиж эрдэм өвөрлөн ирээрэй гээд, сонгож шалгаруулаад Улсын бодлогоор явуулсан залуусаа баруунтан хэмээн буруутгаж, хоёронтоо хэлмэгдүүлж, үлдсэн хэдийнх нь амыг таг хаасан тэр эмгэнэлт өдрүүд ард хоцорсон байхад хуучнаар Гэгээрлийн яам, одоогийн БСШУЯ хайхрахгүй байгааг тэр сануулахыг хүсэж байна. Улсаа хөгжүүлэх алсын зорилготой, өөрийгөө боловсруулах эрхэм үүрэгтэй харийг зорьсон 39 хүүхэд баадагнасан хувцсаа бариад, хилийн дээс алхаснаас хойш 90 жил өнгөрчээ. Эх орноо орхин одсон өдөр нь дөрөвдүгээр сарын 25-27 хэмээн үздэг аж.
-Герман, Францад сурч, баруунд боловсрол эзэмшсэн Монголын анхны сэхээтнүүдийн тухай судлах санаа танд хэрхэн төрсөн бэ. Та түүхч биш. Энэ хүмүүсийн хамаатан садан ахан дүүс биш шүү дээ.
-Энэ зургаас л эхэлсэн юм. 2008 оноос “Өнөөдөр” сонинтой хамтран “Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ” гэдэг булан хөтөлсөн. Хамгийн анх би энэ зургийн түүхийг бичсэн. Санамсаргүй олсон зургийнхаа талаар бичиж нийтэлсний дараа олон хүн янз бүрийн хариу үйлдэл үзүүлсэн. Зарим нь магтсан, нэг хэсэг нь судалгаа дутуудуулжээ гэсэн. Тэр дунд хоёр ч хүн “Энэ нь яг хэн юм бэ, тэр нь яг хэн бэ” гэх мэтээр асуусан. Би тухайн үед ерөнхийд нь баруунд сургасан хүүхдүүдийн талаар бичсэн болохоос биш зураг дээр ирийсэн тэр олон хүний тухай нэг бүрчлэн бичээгүй. Ингээд судалж эхэлсэн дээ.
Герман, Францад томилон илгээсэн 39 залуус бол бүгд сэргэлэн ухаалаг, эрүүл чийрэг, хичээмтгий, мэриймтгий, үндэснийхээ үсэг бичигт чамбай суралцсан байжээ. Тиймээс ч тэд сонгон шалгаруулалтад тэнцсэн.
Тэдний нийгмийн байдлыг өнгөц ажиглахад эгэл жирийн болон амьжиргаа тааруу, ядуу зүдүү, чинээлэг хангалуун гэх зэрэг янз бүрийн айл өрхийн халуун ам бүлийнхэн юм. Бүгд Монгол Улсын харьяат байсан боловч халх, цахар, буриад, барга зэрэг хэд хэдэн ястны төлөөлөл, мөн түвд үндэстэн ч байлаа. Тэдний хэд хэд нь алтан ургийн тайж угсаатны үр ач нар байсан төдийгүй Наваан-Юндэн, хожим Францад нэмэгдэж очсон Мэргэн гүн Гомбожав нар хошуу захирсан Засаг ноёны тушаал хүлээж байсныг цөөнгүй хүн мэдэх боловч зарим хүн ер сонсоогүй байж ч магадгүй.
-Тэдгээр залуусын талаарх түүх 60 гаруй жил буюу 1990-ээд оноос өмнө хаалттай байсан болов уу. Бүгдийнх нь үр хүүхэдтэй холбоо тогтоож чадсан уу?
-Олсон. Үр хүүхэд нь байхгүй бол бид юу хийх билээ. Хоёр дахь номоо хэвлүүлэхэд бэлэн болгочихоод би сая гарч ирлээ. Тэргүүн дэвтэрт Франц улсад сурч байсан дөрвөн хөвгүүн болон тэдэн дээр нэмэгдэн очсон Мэргэн гүн Гомбожав, Ж.Цэвээний гэргий Бадамжав түүнчлэн тэднийг Францад суралцах ажлыг анх санаачлан зохион байгуулсан Ц.Дамбадорж, Эрдэнэбатхан, ажил хэрэг болгон хэрэгжүүлсэн багш Б.Ишдорж, Д.Буддари зэрэг олон хүний амьдрал, хувь заяаны ээдрээт, эмгэнэлт түүхийн тухай бичсэн.
Одоо хэвлүүлэх номондоо Германд сурсан 35 хүүхдийн 15-ыг оруулсан. Үлдсэн 20 хүний талынх нь тухай намар бичиж, ном гаргана. 5-6 хүний тухай мэдээлэл огт байхгүй. Би байтугай манай нэртэй түүхчид олоогүй хүмүүс бий.
      
Ц.Бадарч
Д.Цэрэнханд
-Сэтгэл шимширмээр түүхийн ээдрээт замаар та аялж, үр хүүхдийнх яриаг сонсож байгаа байх. Гэхдээ энэ замыг олж орохын тулд эхлээд хэн нэгний гаргасан мөр, жимийг дагасан байгаа. Герман, Францад сурсан хүүхдүүдийн талаар хэн анх судалж байв?
-Энэ судалгааг хамгийн анх эхлүүлсэн хүн бол Түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор С.Идшинноров. Энэ хүнийг зайлшгүй дурдах ёстой. Тэрбээр Түүхийн музейн захирал байхдаа үр хүүхдүүдтэй нь холбогдож, мэргэжлийн судалгаа эхлүүлж, 1994 онд Энхтайван найрамдлын ордонд гэрэл зургийн үзэсгэлэн гаргасан байгаа юм. Судлаачийн хувьд хамгийн анхны шанг энэ хүн татсан. Харамсалтай нь, ном бүтээж, эрдэм шинжилгээний хурал хийж чадаагүй. Одоо энэ хүн байхгүй. 1997 онд бас Германы Элчин сайдын яаман дээр үзэсгэлэн гаргасан байдаг. Үүнээс хойш бараг 30 жил энэ чиглэлийн судалгаа зогссон.
С.Идшинноров гуайг өөд болсноос хойш дунд нь хоёр хүн судалсан байна. ШУА-ийн Олон улс судлалын хүрээлэнгийн судлаач Төрдалай гэж залуу бий. Маш сайн судалгаа хийсэн боловч, бакалаврын зэрэг хамгаалаад л орхичихсон, 12 жилийн өмнө. Тэр нь МУИС-ийн архивт ороод л таг. Ингээд араас нь би гарч ирсэн. Монголын түүхчдийн орхисон цагаан зайг л би олж харсан хэрэг.
-Гэхдээ тантай хамтарч, нийтлэл бичиж илгээж байгаа олон хүн бий гэсэн. Тэгэхээр сонирхдог, анзаардаг хүн цөөнгүй байх шиг ээ.
-Энэ сэдвийг маш олон хүн сонирхдог юм билээ. Өдий хүртэл тэдний дунд холболт хийх хүн л байгаагүй юм байна. Би бол зүгээр л дамжуулагч. Энэ судалгаа руу орсноор би маш олон хүн мэддэг болсон. Хаана, хэнтэй очиж уулзаад юу асууж болохыг мэдэж авлаа. Өнгөрсөн долоо хоногт нийтлэл нь “Зууны мэдээ” сонинд гарсан, надтай адилхан Болд гэдэг нэртэй хүн байна. Одоо Исландад амьдарч байгаа. Түүний аав нь түүхийн шинжлэх ухааны доктор Лхамсүрэнгийн Бат-Очир. Монголын алдартай түүхч.
Өөрөө бол асар их судалгаа хийгээд л яваад байгаа хэрнээ ном гаргаагүй. Энэ хүнээс маш даацтай бүтээл гарна байх гэж бодож байна. Тайзан дээр би байгаа ч миний ард зогсож байгаа олон хүн бий. Түүхийн ухааны доктор, профессор З.Лонжид гуай байна. Миний номын редактор. Номын минь өмнөтгөлд “Энэхүү дэвтэрт Ч.Болдын бичсэн зүйл бол судлаачдын бүтээлд дурдах төдийгөөс ер хэтрээгүй байсан том сэдвийг тусгайлан авч үзжээ.
Монголын төр улс орноо дэлхийн жишигт дүйцэхүйц эдийн засаг, боловсрол, соёлтой болгохыг тэргүүлэх зорилт болгон хэрэгжүүлж байсныг энэхүү номоос мэдэх боломжтой” гэж бичсэн байгаа.
Г.Хаалаа, Ц.Баатарсэнгэ, Д.Сурмаажав, Д.Содном нар
-Түүхчид ч орхигдуулж, төр засаг нь ч мартжээ. Үнэн хэрэгтээ, өнөөдөр бидний дунд боловсролоороо ялгарч байгаа сэхээтнүүд Европ болон АНУ-д сурсан тухайгаа онцолдог. Тэдний эхлэл нь болж анх сураад, улсынхаа хөгжилд хувь нэмэр оруулсан ба хэлмэгдэж, хорвоогоос буцсан тэднийг эргэж дурсахгүй байгаа нь харамсалтай.
-Энэ хүмүүс Өрнөдөд сургуульд сурахаар яваад 90 жил болжээ. 12 хоногийн дараа ой нь тохиох гэж байна. Өнөө болтол эрдэм шинжилгээний хурал огт хийгээгүй юм байна. Үүнийг залруулъя. Магадгүй, хүлээж байгаад 100 жилийнх нь ойгоор нэг мөр юм хийе гэж бодвол дэндүү оройтно. Эдгээр хүмүүсээс амьд сэрүүн нэг ч хүн байхгүй. Одоо үр хүүхдүүд нь 70-80 хүрчихсэн тэтгэврийн хөгшчүүд. 10 жилийн дараа юу болохыг бид мэдэхгүй.
Амьд гэрчүүд байхгүй болсон цагт бид худлаа түүх зөвхөн ярина. Эрдэм шинжилгээний суурь судалгааны ном ч алга. Судлаач, эрдэмтдээр илтгэл бичүүлэхээр захьчихсан, тэд бичсэн байгаа. БСШУЯ үүнийг анхааралдаа авч, жаахан зардал гаргаад өгчихвөл хэзээ л бол хэзээ эрдэм шинжилгээний хурлыг хийхэд бэлэн байна. Их юм биш шүү дээ, 1.5-2 сая төгрөгт л багтана.
Энэ хоёр номоо хэвлүүлэх гэж би ганц ч хүнээс мөнгө төгрөг аваагүй. эрдэм шинжилгээний хурал хийх боллоо гэхэд ч би үр хүүхдүүдээс нь мөнгө авахгүй гэж бодож байгаа.
Улсын бодлогоор гуравдагч хөршөө эрэлхийлсэн алс хэтийн зорилготойгоор тэр хүүхдүүдийг сонгон шалгаруулж авч явуулчихаад одоо яагаад үр хүүхдээс нь мөнгө гаргуулах гэж. Тухайн үеийн Гэгээрлийн яам шийдэж, тэднийг сонгож явуулсан. Одоо БСШУЯ анхаарах ёстой. Хүүхдүүд нь яам, тамгын газраар очсон л байх. Гэхдээ тэгээд гуйлгаад байхаар айхтар зүйл биш шүү дээ, уг нь.
-Тэгвэл энэ хүмүүс Монгол Улсын хөгжилд ийм хувь нэмэр оруулсан юм аа гээд та товчхон хэлж өгөөч. Маш их зүйл ярих боломжтойг тань ойлгож байна л даа.
-Тэднийг сургууль төгсөөгүй байхад нь эргүүлж татсан. Яагаад татах болсон тухай нь архивын нууц материал миний номд бий. ЗХУ-ын зүгээс шахалт дарамт үзүүлсний улмаас Герман, Франц улсад суралцаж байсан хүүхдүүдийг эргүүлэн татсан төдийгүй тэднийг суралцуулах ажлыг анх сэдэж зохион байгуулсан, ажил хэрэг болгон хэрэгжүүлсэн бараг бүх хүн хэлмэгдэж, шорон гяндангийн хаалга татсан. Ихэнх хүний хувь заяа эмгэнэлтэйгээр төгссөн.
Их зохиолч Д.Нацагдорж, Монголын киноны анхны найруулагч Т.Нацагдорж, алдарт зохиолч Д.Намдаг, ардын зураач Л.Намхайцэрэн, Ардын багш Г.Батсүх, малзүйн ухааны доктор, “Орхон” үүлдрийн хонины автор Т.Аюурзана, геологийн ухааны анхны доктор Ж.Дүгэрсүрэн гээд бүгд л ажилласан салбартаа алдраа дуурсгасан хүмүүс байгаа.
Тэднийг эргэж ирсний дараа багш нарыг нь цөлж, хэлмэгдүүлээд, өөрсдийг нь болохоор таг дуугүй болгох гээд хоёр ч удаагийн “хэрэг” бий болгосон. Шинэ жилийн баяр тэмдэглэсэн залуусаас “Тайж Нацагдоржийн банкет” гэсэн хэргээр дөрвийг нь баривчилж, дараа нь тагнуулын түүхэнд алдартай “Герман тагнуулын хэрэг” гээчээр 12 хүн шийтгэсэн.
Бага нь 13, том нь 25-тай залуус л Өрнөд рүү сурахаар явсан байхад тэднийг Германы гестапотой морзоор харилцаж, мэдээлэл дамжуулдаг хэмээн шийтгэсэн байгаа юм. “Цогт тайж” киноны нэг найруулагч Б.Гомбыг яагаад дурсдаггүй юм бэ? гэвэл ард нь энэ л учир шалтгаан бий. Байсхийгээд “эсэргүү” гэж баригддаг тэдний хийсэн бүтээснийг нь заримдаа баллуурддаг байжээ.
1990-ээд он хүртэл тэдний тухай дурсаагүй. Харин дараа нь мэдэх хүн цөөрсөн. Сүүлийн үед үр хүүхдүүд нь бас бурхны оронд одож байна. Мэргэн гүн Гомбожавын охин, Ц.Бадарчийн охин, Б.Гомбын охин өнгөрсөн жил нас барлаа, Х.Юмбүүгийн нэг хүү саяхан бас өөд боллоо.
Манай сэтгүүлч, судлаач нарын дунд байгаа нийтлэг дутагдал нь тэд олдоход амар болохоор тэгдэг юм уу, алдар нэртэй хүмүүсийн тухай л “мөлжөөд” байдаг. Нэр алдар нь тодроогүй хүмүүсийг нь орхигдуулсан.
-Энэ бүхнийг судалж, бичээд явж байхад танд өөрт тань ямар бодол төрж байв. Сод хүмүүсээ сонгож байгаад хэлмэгдүүлсэн аймшигтай дурсамж бодогдов уу, алс хэтийн хараатай тэр үеийн Төр засгийн удирдлагуудыг дурсав уу?
-Ерөнхийдөө бол 1926-1930 онд баруунд боловсрол эзэмшүүлэхээр хэдэн хүүхэд явуулжээ гээд үл тоомсорлон орхичихож болно. Гэтэл тэдний түүхийн цаана Монгол Улсын тухайн үеийн түүх яригдана. Намын VII их хурал, баруунтан хэмээх хэлмэгдүүлэлт, эднийг Герман, Франц руу явуулсан хүмүүсийг хэлмэгдүүлж, цөлсөн тухай, Шинэ эргэлтийн бодлого гээч юу байв гээд ярих болно. Хүн хүнээр нь татаж, сугалаад ярьсан ч утга зохиолын салбар, урлаг, соёл, мал аж ахуй, геологи гээд олон судалгаа руу хөтөлнө.
Тэр үед төрийн эрхэнд байсан хүмүүс яагаад заавал баруун руу хүүхдүүд сургахаар явуулсан бэ гээд бодоход л геополитикийн чухал сэдэв хөндөгдөнө. Хоёр их гүрний дунд оршин байдаг манайх шиг орон гуравдагч хөршийг эрэлхийлж байжээ. Түүнийгээ биелүүлэх гэхэд нь ЗХУ шахалт үзүүлсэн байна. Парист боловсрол эзэмших, Эрхүүд сурах ялгаатай.
Эцэст нь, улс орныхоо хөгжлийн төлөө сонгогдож Европ руу яваад эргэж ирсэн хойноо ихийг бүтээсэн энэ хүмүүсийг заавал дурсах хэрэгтэй юм шүү. Одоо л дурсахгүй бол оройтох нь ээ. Ялангуяа БСШУЯ энэ талаар анхаараасай гэж хүсье.

Wednesday, April 13, 2016

Мартаж болохгүй Д.Пагмадулам...

                                       Мартаж болохгүй Д.Пагмадулам ..

.
Сүүлийн нэг хоёр жилд Д.Нацагдорж, Д.Пагмадулам нарыг хамгийн ойроос мэдэх Б.Содномын гурван боть зохиолын эмхэтгэл, Д.Намдагийн түүвэр зохиолын дөрөвдүгээр дэвтэр, Е.Доржсүрэнгийн зохиолын түүвэр зэрэг баримт, мэдээллийн хэд хэдэн эх сурвалжууд гарч ирсэн нь намайг энэ сэдэв рүү дахин хандахад хүргэснийг юуны өмнө хэлэлтэй. Манай үеийн ахмад сэтгүүлч, төмөр замчин Ж.Нямдаш 2006 онд Германы Дрезден хотод тэндхийн оршин суугч, багш, Монголыг судлаач Клаус Ойлеихэн гэдэг хүнтэй уулзсанаа ярьж, энэ тухай сонинд бичсэнээ надад бас харууллаа.Д.Нацагдорж 1928 онд "Майн нэгнийг хөрөнгөтний газар үзээсэй" гэдэг зохиолоо бичих үед Лейпциг хотын төвөөс захдуухан Конвиц хороонд сууж байсан гэж тэр үед Германд хамт суралцаж байсан Лувсаннамжил гуай ярьсан байдаг юм. Тэгвэл Клаус Ойлеихэн абугай, зохиолд гарч байгаа дүр байдлаас санаа авч Лейпциг хотын Байргиз Конневиц дүүргийн Виндэбах талбайн ойролцоо нэгэн байшинд сууж байсан бололтой гэсэн нь сонирхол татах баримтажээ. Ямар ч гэсэн тэр үеийн хороо дүүргийн нэр нь ойртох шинжтэй байна. Герман хэмээх Б.Доржсүрэнгийн (2010) номд 1926, 1927 оны үеийн олон сонирхолтой гэрэл зургууд хавсралт болж гарсны дотор Герман, Францад суралцаж байгаа монгол сурагчдыг эргэж шалгахаар Ардын гэгээрүүлэх яамны (Тэр үед Намын Төв Хороонд ажиллаж байсан байж магадгүй. Д.Н) Түшмэл Өөлдийн Чимид гуайг очих үед бүгдээрээ цугларч авахуулсан (1927) нэг зураг анхаарал татлаа. Зураг дээр байгаа гуч гаруй хүний дунд Ө.Чимид, багш Д.Буддарь, Бат­Очир нарын хамт бидний сайн мэдэх Д.Нацагдорж, Т.Нацагдорж, Д Намдаг, С.Наваан­Юндэн, Б.Содном, Б.Доржсүрэн, Д.Пагмадулам нарын зураг нэр устайгаа байгааг анх олж үзлээ Түүхийн ховор сонин баримтыг хямгатай сайн хадгалж авч явахын ойрын нэг жишээ гэвэл энэ юм даа хэмээн бодогдлоо.    (index.html#sidr­main) 4/13/2016 Мартаж болохгүй Д.Пагмадулам ... » Үндэстэн.МН http://undesten.mn/index.php?newsid=6410 2/9 Д.Нацагдорж, Д.Пагмадулам нартай Германд хамт явсан, нас намба ойролцоогийн хувьд нөхөрлөж байсан Д.Эрэгзэнгийн нэгэнтээ дуурссанаар "1928 оны зун Нацагдорж Пагмадулам бид гурав далайд жижиг мотортой завиар зугаалж явлаа. Гэтэл Нацагдорж завинаас үсэрч буугаад усанд сэлж гарлаа. Тэгэхэд л би Нацагдоржийг сайн усчин юм гэж анх мэдэж билээ" гэсэн нь зохиолчийн намтарт төдий л дуурсагддаггүй бас нэг галыг сөхөж байх шиг санагдана. Ойр зуурын эх сурвалжаас үзэхэд Нацагдорж, Пагмадулам хоёр 1929 оны цагаан сараас хойш, шарагчин могой жилийн хаврын дунд юм уу, сүүл сарын орчим эх орондоо буцаж ирсэн байх шиг санагддаг. Их Д.Нацагдоржийн охин Д.Цэрэндулам "Аав ээж хоёр Германаас буцаж ирээд Зарц нарын сургуулийн баруун талын хамар хашааг худалдан авчээ. Тэр нь Нинжбадгарын аавын хашаа байж. Тэнд Аав ээж хоёр сайхан айл болсон байсан. Хашаан дотор орос хийцийн аятайхан байшин байсан... Тэгж байгаад аав ээж хоёр салж сарнисан” хэмээн өгүүлсэн нь миний бичиж хэвлүүлсэн (2009) номд тэмдэглээстэй бий. Энэ нь арай сүүлд миний олж үзсэн, нэрт одон оронч Санжмятавын Нинжбадгарын "Түшсэн Заяа" номын баримттай бас тохирч байна. Тухайлбал, "Баттөмөр гуайнд байхад нэг тохиолдол гарсныг дурдвал их зохиолч Д.Нацагдорж гэргий Пагмадуламын хамт манай байшинд ирж суув аа. Тэдний охин болох Цэрэндулам Амгалангаас ирдэг, би 4/13/2016 Мартаж болохгүй Д.Пагмадулам ... » Үндэстэн.МН http://undesten.mn/index.php?newsid=6410 3/9 тоглох найзтай, манай ээж Пагмадулам гуай хоёр үерхдэг байсан. Нэг өдөр чемодан дүүрэн хувцас аваад зурагчинд очиж зургаа янз бүрээр авахуулж билээ Манай хятад тогооч тэдний хоолыг хийж уур савсуулан цагаан давуугаар бүтээж оруулдаг, тэр хоёр дэлгээтэй цаас ном судраа хумьж авна, надад хоол өгөхөд нь би иддэггүй гүйж гарна. Би ер нь айлаас юм авдаггүй зантай. Тэгээд Нацагдорж гуай Судар бичгийн хүрээлэнд түүхийн тасагт ажиллаж байхдаа нугалааны үед "Зургаан зүйлийн компани” гэгч ажлаар хөдөөявлаа. Түүний эзгүй хооронднь Пагмадулам гуай хятадуудтай нийлж хуурамч мөнгө хийсэн хэргээр баривчлагдан шоронд орсон. Нацагдорж гуай хөдөөнөөс ирээд манай баруун талын орон дээр их гунигтай суугаад байсан дүр сэтгэлд явдаг юм" гэжээ. Энэ нь тэдний ямар байшинд аж төрж байсан, Пагмадулам хэзээ ямар хэл аманд өртсөн, юунаас болж тэдний гэр бүлийн амьдрал сарнисан, Пагмадулам ямар охинтой байсан гэх зэрэг хэд хэдэн баримтыг бататгаж байх шиг санагдана. Харин тэгэхдээ С.Нинжбадгарын ээж, 1903 онд төрсөн, туулай жилтэй Гонгорын Долгоржав гэдэг хүн Нинжбадгарын 5, 6 настай байх үед Баттөмөр гэдэг хүнтэй суугаад охинтойгоо тэдний байшин хашаанд очиж хэдэн жил аж төрсөн байдалтай юм билээ. Баттөмөр гэгч нь Хүрээний тэр үеийн хөрөнгө чинээтэй айлын нэг бололтой. Тийм болохоор "Ээж минь Баттөмөр гуайн нөлөөгөөр энэ үеийн (1928, 1929, 1930 оны үгийг хэлжээ Д.Н) нийгмийн дээд зиндаанд орж зах сэжүүрийг нь үзсэн юм" гэж С.Нинжбадгар гуай дурсчээ. Боломжийн хөрөнгө чинээ бүхий айл байсны баримт нь "Баттөмөр гуай... Баруун хороонд 9 цонхны урт ягаан байшин барьж, түүнийгээ зараад 5­р хороонд Чойжин ламын баруунтай хашаа хатгаж мөн орос байшин, гал тогоо, бурхны байшин бариулжээ" гэсэнээс мэдэгдэнэ. Тэгвэл Дамдин мужааны хашаанд гүр сууж байсан Өмнөговийн Манлай сумын харьяат Э.Банзрагч агсан"Чойжин ламын сүм музейн баруухан талд, дотроос нь шавардсан багавтар дүнзэн байшин байсан бөгөөд... би хотод хурал, яриад суугаад оройтохоороо тэднийд очиж хонодог байсан юм" (1973) гэж бичсэн нь дээрхтэй таарч байна. Үүнээс үзвэл Нинжбадгарын аавын байшин, Чойжин ламын сүмийн баруун талын байшин гэдэг нь Баттөмөр гуайн байшин болж тараад байх шиг. Тэгэхдээ Д.Цэрэндуламын дурсамжид "Зарц нарын сургуулийн баруун талын хамар хашаа..." гэсэн үг гараад байгаа, тийм учир Зарц нарын сургууль гэж чухам хаана байсныг мэдэх шаардлага бас гараад байгаа юм. 1929, 1930 оны үед Нинжбадгарын ээж Долгоржавтай ханилан сууж байсан Баттөмөр гэдэг хүн урьд өмнө нь Намын Төв Хороонд алба хашиж байсан гэдэг бол Нацагдорж Пагмадулам нартай хуучин танил байхын уг үндэстэй. Түүний улмаас тэр хоёрыг байшиндаа 4/13/2016 Мартаж болохгүй Д.Пагмадулам ... » Үндэстэн.МН http://undesten.mn/index.php?newsid=6410 4/9 суулгахаас татгалзаагүй биз. Хожим С.Нинжбадгар гуайн дүрсэлж бичсэнээр "Баттөмөр гуай халзан толгойтой, монхордуу хамартай, өндөр хөх хар хүн, маш их хартай, ээжийг зоддог харгис хүн байв" гэжээ. Баттөмөр Долгоржав хоёр нас зөрөөтэй байсан бололтой. Яагаад гэвэл Д.Нацагдоржийн 1930 онд бичсэн, "Хар малгайтай залуу эхнэрийн Үзэсгэлэнг би ихэд магтана Халзан толгойтой түүний нөхрийн Аргыг би бас сайшаана... гэсэн дөрвөн мөр шүлгийг надад зориулсан юм шүү дээ гэж Ээж нь охиндоо буюу Нинжбадгарт хэлдэг байжээ. Тэгвэл Д.Намдаг гуай "Хар малгайтай залуу эхнэр гэдгийг нь би мэднэ. Үнэхээр сайхан авгай байлаа. Хар хүнтэй нь бүр ч танил. Өөрийн бие, амин аж ахуй, ханилсан амраг, үүрэгт албан ажил цөмийг дан ариун шударга хөдөлмөрөөр тэргүүн зэрэг гял цал авч явж чаддаг эр байлаа" гэж (1966) бичсэн нь Нацагдоржоор дамжаад тэр хоёрыг мэддэг болсон ч байх юун магад хэмээн бодогдохоор. Харин Пагмадуламын тухайд Д.Намдаг гуайн ярьсан дурссан нь ер тааралдаж байгаагүй юм. Ч.Билэгсайхан зэрэг зарим судлаачдын ярианаас үзвэл "Олигтой юм хэлж өгөхгүй байсан" гэдэг билээ. Гэтэл өөрийнхөө садангийн хүн багш, англи хэлний орчуулагч Н.Доржготовт ярьж байсан ярианы тэмдэглэлээс үзвэл Д.Намдаг гуайн Пагмадупамын талаар сэтгэл дундуурхан явдаг нэгэн байсан бололтой. "Пагмадулам гуайг гоё авхай байсан гэж хүмүүс ярих юм” гэж дурсаад лавлаж асуусанд, Д.Намдаг: ­Пагмадуламыг гоё гээд байгаа хүмүүс Нацагдоржийн нүдээр хар сан юм уу даа. Германд хамт суралцсан бид Пагмадуламыг гоёхүүхэн гэж хэн нь ч бичээгүй. Бид бичвэл "Буянтай, ухаантай аав ээжийн эрдэм сургасан гавьяаг хадны ангалд шидсэн, адгийн зантай аашны тулам л гэх байх даа. ­Пагмадулам бол Хүрээ охин. Аав ээж нь монгол болон гадаад хэлний мэдлэг сайн олгосон. Гэвч аав ээжийн хүслийн эсрэг ажилласан араншингүй хүүхэн гэж би хэлнэ...” хэмээн хариулжээ. (Д.Намдаг. IV боть). Үүнээс Пагмадуламын тухай нааштай дуугардаггүй байсан Намдаг гуайн санаа мэдэгдлээ гэж ойлгоё. Намдаг гуайн энэ үгэнд хачирхах зүйл алга. Хот хөдөөгийн өөр өөр орчинд өссөн хүмүүсийн бодол төлөвшил нийлэх ч бас албагүй билээ. Гагцхүү "Цаг төрийн үймээн” романы нэг гол баатар Оюундарийн дүрийг бүтээхдээ Пагмадуламыг бодон бодон бичсэн гэдэг нь хаашаа билээ гэж бодоход хүргэнэ. Утга зохиолын ахмад шинжээч Г.Жамсранжав гуайн "Д.Намдагийн "Цаг төрийн үймээн” романд Оюундарь гэж боловсролтой, соёлтой, авъяаслаг сайхан бүсгүйн дүр бий" гэж тэмдэглээд Намдаг энэ дүрийн тухай ярихдаа "Пагмадулам хэмээх бүсгүйг дурсан өгүүлдэг юм... 4/13/2016 Мартаж болохгүй Д.Пагмадулам ... » Үндэстэн.МН http://undesten.mn/index.php?newsid=6410 5/9 Хуучин цагийн сэхээтнээс гаралтай хятад, манж, орос, герман хэлтэй, дуу хуурт авьяастай, наалинхаа зантай, уян зөөлөн өрөвчхөн сэтгэлтэй бүсгүй байжээ гэснийг нь тэмдэглээд Намдаг түүний нилээд зан чанар шинж төрхийг Оюундарьд шингээжээ гэсэн байгаа юм. Уг нь романы хайртай баатрын нэг нь Оюундарь хэмээх бүсгүйг гэж ойлговол зохиолч нь түүнийг "Ааш­ ны тулам” гээд хэлчихэд амархан баймааргүй. Зохиолч С.Дашдооровын нэг дурсамжид "Миний мэдэхээр Оюундарийн шанз тоглон буй хэсгийг найм дахин бичсэн юм даг. Урьд бичсэнээ, шинэ хувилбараа уншина. Аль нь дээр болж вэ гэж асууна” ("Утга зохиол" 1996 N2 23) гэсэнээс үзвэл Намдаг зохиолч Оюундарийн дүрийг сайн гаргах гэж үнэхээр хичээсэн бололтой байдаг. Хорьдугаар зууны Монголын шилдэг бүтээл, түүний нэг дүрийн тухай яриа,энд үүдсэнээс санаа аваад хэлэхэд "Хөрөнгөтний газар майн нэгнийг үзэж" явсан Пагмадуламын тэр үеийн зургийг Германд ил захидлын. хуудаснаа буулгаж реклам сурталчилгаанд хэрэглэж байсныг бидний хэн нь ч сонсоогүй явсан гэдэгт итгэхээсаргагүй. Лейпциг хотын нэг том талбай, 1886 онд нээгдсэн гэх Верштейн хэмээх дэлгүүрийн нэр бүхий ил захидлын тэр хуудсыг Сангийн яамны ахмад ажилтан, төр нийгмийн зүтгэлтэн Доржийн Баасанжав гуай олон жилийн турш хямгатай сайн хадгалж яваад 2012 оны хоёрдугаар сарын 7­ны өдөр миний гар дээр тавьсныг хэлэхийн ялдамд тэрхүү соёлж эрхэмд би хүндэтгэл ипэрхийлж байна. Паг мадулмын зураг яаж яваад түүний гар дээр ирсэнийг Д.Баасанжав гуай надад ярихдаа: ­Буриадаас Жамбалдорж гэдэг шиг санагдах юм, нэгэн лам буцаж нүүж ирэхдээ Дугармаа гэдэг эхнэр дагуулж иржээ. Түүнийг хүмүүс гол төлөв Маань гэж дууддаг байсан. Тэр хоёрын өргөмөл охин Хардаев Цэцгээ нь миний хадам ээж юм. Нас ойролцоо учир Пагмадуламтай үерхдэг байсан юм билээ. Манай хадам ярихдаа "Пагмадулам бол Цэрэндуламын жинхэнэ ээж шүү дээ" гэж дандаа хэлдэг байсан. Энэ зургийг Пагмадулам өөрөө түүнд дурсгаж өгсөн юм билээ. Хадам эх маань 1912 онд төрсөн хүн, 1992 онд бурхан болсон. Тэгэхдээ энэ зургийг надад, хүргэн хүүдээ өгч хадгалуулсныг би танд уламжилж байгаа юм гэсэн билээ. Энэ яриаг сонсоод бодож байвал, Өрнөдөд олон хувиар хэвлэгдсэн Пагмадуламын зураг 1930 ­аад оноос хойш 80 гаруй жилийн турш хадгалагдаж явсаар хэвлэлийн хуудаснаа сая гарч ирж байгаа түүхэн чухал баримт мөн болох нь. Зураг түүх өгүүлнэ гэгч энэ буюу. Бас Германы нэг хувийн үйлдвэр тэдэнтэй хамт суралцаж байсан эмэгтэй Гүжидийн Хаалайн нэр зураг бүхий шоколад үйлдвэрлэсэн мэдээтэй. "Германд хамт суралцсан бид Пагмадуламыг гоё хүүхэн гэж хэн нь ч бичээгүй" гэж Д.Намдаг гуайн түйссэнийг дээр би иш татсан. Гэтэл Б.Содном гуайн нэг дурсамжид "1930 оны зун Пагмадулам бид хоёр Улаанбаатар хотод уулзахад тэр бүүр Европы боловсон хүүхнүүд шиг намбатай мэдлэг сайтай, ёстой л "юм үзэж нүд тайлсан хүн" шиг байж билээ. Ер нь Пагмадуламтай ярилцахад сэргэлэн цовоо төдийгүй үе үе овжин байдал нь мэдэгдэж байсан. Тэр бас цөөхөн дуугарах боловч төвшин зөв яриатай, олон аашгүй, төв шулуун зантай нь юм бүхэнд мэдэгдэж байдагсан. 4/13/2016 Мартаж болохгүй Д.Пагмадулам ... » Үндэстэн.МН http://undesten.mn/index.php?newsid=6410 6/9 Tweet Пагмадулам утга зохиолын тухай ярих их дуртай. Монголын уран зохиол, орчуулгыг монгол, манж дээр их уншсан хүн..." гэхчилэн (1967) бичсэн нь Германд хамт суралцаж байх үеийн үзэл бодол, үнэлгээтэй нь давхцаж таарна бололтой Зөвхөн зургаар төдийгүй уран зохиол, ном бичигт үгээр дүр нь тод бүдэг янз бүрээр тусгагдаад явдаг тэр үеийн хүн Пагмадуламаас өөр бий гэж үү, та минь. 

Монгол Улсын Төрийн шагналт яруу найрагч Долгорын Нямаа 4.13.2016

Saturday, April 9, 2016

Германыг зорьсон сурагчдын аян замын тухайд

Германыг зорьсон сурагчдын аян замын тухайд

Зууны мэдээ

Уржигдар
Одоогоос 90 жилийн тэртээ, 1926 оны дөрөвдүгээр сарын эцсээр нийслэл Улаанбаатараас мордсон 35 сурагч зүүдэндээ ч үзээгүй гайхам сонин газар орныг дамжин уйдах чөлөөгүй улаалан явсаар Герман улсын нийслэл Берлин хотноо хүрсэн урт аян бол тэдний зорьсон их хэргийн сонирхолтой нэгэн хэсэг түүх юм.
Харамсалтай нь 35 сурагчаас хэн нь ч тэр аялалын тухайд бүрэн тэмдэглэл үйлдэж үлдээсэнгүй. Гэвч тэдний зарим нь хожим эргэн санаж, дурсан ярьсан хийгээд тэр их ажил хэргийн тухайд илтгэсэн, мэдээлсэн албан захидал сэлтэд эл асуудлаар хэсэг бусаг мэдээ багагүй байдаг билээ.
Түүнээс гадна, тэдний араас мордсон таван сурагчийн нэг болох их зохиолч Д.Нацагдорж бичгийн хүний буйр зааж нийслэлээс хөдөлсөн 1926 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрөөс Берлин хотын умард захын Фронау тосгон хүртэл хэрхэн аялсан замын тэмдэглэлийг товч боловч тодорхой эргэн боловсруулж шүлэглэн найруулж “Улаанбаатараас Берлин хүртэл” гэж гарчиглан үлдээсэн байдаг.
Эдгээр мэдээг эвлүүлэн зүйхийн зэрэгцээ тэр цагийн түүхийн холбогдолтой ном хэвлэлийн зарим баримтаар нөхөрлөвөл эл түүхийг бас ч бага сага сэргээн дэлгэрүүлж болохоор байна.
Мөнөөхөн 35-ын нэг болох Н.Наваан-Юндэнгийн гэргий Н.Лхамсүрэнгээс мөн тэдний дунд Германд суралцаж явсан гавьяат багш С.Бавуу гуайн дурсан ярьснаас тэмдэглэж авсан мөрүүдийг ном зохиолуудад бага зэрэг зөрүүтэйгээр эшилсэн байдаг. Энэ тэмдэглэлээс бидний сонирхож буй мэдээг хэсэглэн харвал,
“...Бид Герман явахдаа эхлээд “доож” [Dodge] машины кузовыг дэлгээд нуруу нуруугаа налан суугаад хөдөлж билээ. Шар хөв гэдэг газраас Алтанбулаг руу хоёр хоног морь, морин өртөөгөөр яваад Алтанбулагт хүрээд буриад айлын байшинд хоёр гурав хоноод морин тэрэгтэй Оросын хил ороод Сэлэнгээс Улаан-Үд [Дээд-Үд] хүртэл усан онгоцоор явав. ...Москва хүртэл тав хоног хатуу вагонд монгол эсгий гудсаа дэвсээд явдаг байлаа. ...Москвад буугаад гурав хоноод, дараа нь галт тэргээр Ленинградад очиж, тэнд усан онгоц хүлээж долоо хоносон” гэсэн байдаг.
Тэгэхлээр, Улаанбаатараас тэд ачааны тэргээр “Шар хөв” гэдэг газар хүртэлх замын хэсгийг явж аль нэгэн өртөө хүргүүлээд цааш мориор Алтанбулаг орсон тухай энд өгүүлэн буй асуудлыг тодруулахыг оролдъё.
Тэр цагт Улаанбаатараас Зөвлөлт Орос руу нэвтрэх 350 км замыг туулдаг ямар боломж байв гэвэл Хүрээ-Хиагтын Өртөө болон түүний хоёр гар талаар уруудсан зэрэгцээ замууд байжээ. Өртөөний шугамын баруугаар Орхон хаяалж явдгийг Баруун зам, зүүгээр нь Хүй, Ерөө голуудыг хөвөөлж явдгийг Зүүн зам гэдэг байв.
Харин Өртөөний зам бол эртнээс нааш худалдааны тээвэр, албан хэрэгцээнд хамгийн өргөн хэрэглэгдэж ирсэн, 30 орчим км тутамд өртөөний буудалтай, байнгын улаачид, сэлгээний уналга ачлагын адуу, шүүсний мал, бэлчээрийн нутаг бүхий цэгцэрсэн шугам байв. Хүрээ-Хиагтын хоорондох өртөөний буудлууд бол: Хүрээ-Хүй-Бургалтай-Хунцал-Хуримт-Хараа-Баянгол-Өрөмтэй (Өрмөгтэй)-Хүйтэн-Ерөө-Ивцэг-Гилаан нуур (Тайлун нуур)-Маймаачин-Хиагт.
Өртөг, зарлага багагүй өртөөний уналга, улааг хэн хүн дураар хэрэглэдэггүй, тусгайлан шийтгэсэн зөвшөөрөл шаардлагатай байв. Харин энд өгүүлэн буй багш, сурагчдын хувьд гэвэл тэд Засгийн газрын онцгой зар өвөртөлж явсан тул өртөөгөөр дамжин саадгүй үйлчлүүлж явсан нь ойлгомжтой.
С.Бавуу гуайн ярьсанд гарч буй “Шар хөв” юмуу “Шар хүв” гэсэн нэр бол ямар ч болов өртөөний нэр бус харин аль нэгэн өртөөний хавилцаах газар усны нэр байж болох юм. Магадгүй тэрбээр эргэж санахдаа, эсвэл ярьсныг нь тэмдэглэж авахад ташаарагдсан байж болзошгүй.
Иймэрхүү ташаарал, самуурал дурсамжуудаар элбэг байдаг. Ямартай ч, хуучин, шинэ газар дүрсийн зургуудад ийм нэр тааралдахгүй байна. Өртөө болон “Шар хөв” гэх газрын нэрийн төсөөр баримжаалж бодвол хоёр газрын байрлал анхааралд өртөгдөж байна: Хараагийн өртөөний ойролцоо Шар хөтөл уул гэж бий. Шар-Хүйтэн голуудын уулзвар тушаа Хүйтэний өртөө байрлаж байсан.
Гол дээгүүр гүүр байгаагүй, их устай үед голыг машинаар гатлахад бэрхшээлтэй тул энэ хоёр өртөөний аль нэгэнд хүүхдүүдийг хүргэж буулгасан байж магадгүй. Тэр үед гагцхүү Хүйтэн голын дараагийн Ерөө гол дээгүүр бирваазын гарамтай байв. Тааварт өртөж буй энэ хоёр газрын аль аль нь Улаанбаатараас улсын хил хүртэлх нийт замын дунд хэрд онолдох юм.
Ер нь машинаар гарсны учир бол хугацаа хожих, зам товчлох, даваа гүвээтэй бартаат хэсгийг тухайлбал, Манхтайн давааг гаталгаж өгөх нөгөөтэйгүүр, тэднийг нийслэлээс машин унаа хэрэглэн ёслол төгөлдөр мордуулах үзэл суртлын өнгө аяс ч байсан л биз.
Гучин таван сурагч, дөрвөн багш чухам хэзээ мордов гэдэг тухайд доорх тайлбар хийж болох юм.
“Үнэн” сонины 1926 оны тавдугаар сарын 21-ний өдрийн дугаар 28-д нийтлэгдсэн “Бас нэгэн алхам урагшлав” гарчигтай өгүүлэлд:
“Энэ дөрөвдүгээр сарын 25-ны өдрөөс эхлэн хоёр өдөр БНМАУ-ын Ардыг гэгээрүүлэх яамнаас эрхлэн Улаанбаатар хотын газраас 25 хөвгүүнийг Герман, Франц зэрэг улсад гадаадын хэл, бичгийн сургууль үйлдүүлэхээр явуулахад зохих газрын төлөөлөгч нар очиж баяр илтгэлийг хүргэн үдэж одуулжээ” гэж байгааг ажиглахул, өөр баримтуудаар “30 хөвгүүн, 5 охин” гэх буюу “35 хөвгүүд, охид” гэж дурдагддагийг яагаад энд “25 хөвгүүн” гэж бичив гэсэн асуулт эрхгүй гарах нь лав алдаатай бичсэнийх бус харин сурагчдыг машинаар зөөхдөө хэдэн өдөр цувуулж гаргасан юмуу даа гэж бодогдуулдаг.
Өөрөөр хэлбэл, эхний 25 эрэгтэй сурагчдыг өгүүлэлд тэмдэглэсэнчилэн “25-ны өдрөөс эхлэн хоёр өдөр” буюу дөрөвдүгээр сарын 25, 26-ны өдрүүдэд хариуцах багш дагалдуулан хөдөлгөөд, үлдсэн таван эмэгтэй, таван эрэгтэй сурагчийг дараа өдөр нь бас нэг хэсэг болгон зөөсөн байж таармаар байна.
Харин яагаад “хоёр өдөр БНМАУ-ын Ардыг гэгээрүүлэх яамнаас эрхлэн... зохих газрын төлөөлөгч нар очиж баяр илтгэлийг хүргэн үдэж одуулжээ” хэмээсний учрыг лавлуулан таамаглавал, сүүлийн хэсэг сурагчийг гаргаж өгөхдөө өмнөх хоёр өдөр шиг албаны олон хүн дахин дахин цугларч үг хэлэх, үдэх ёс хийх мэтээр чирэгдэл болгосонгүй явуулсан юмуу эсвэл дурдсан өгүүллийг бичигч эхний хоёр өдрийн ёслолд өөрөө биеэр байлцаад харин үлдсэн сурагчдыг үдэх гуравдахь өдрийн явдалд оролцоогүй бололтой шиг байна.
Ийнхүү хэд хэд тасалж явуулсны учир бол ачааны машины багтаамж, бололцоотой холбоотой байсан нь лавтай. Тухайн үед манайд Хятадаар оруулж ирсэн ганц нэгхэн ачааны Доож тэрэг байсны тэвш нь хариугүй жижиг учир 35 хүүхэд, 4 багш нийлсэн ачаа бараатай 39 хүнийг нэг байтугай хоёр ээлжээр ч зөөх багтаамжгүй нь үзтэл илэрхий.
Ачлагын зориулалттай Доож маркийн загвар хоёр янз байв, том нь нэг тоннын даацтай “Додже Фултон трак”, бага нь 0.7 тонн орчим даацтай “Додже Пикап”. Фултон тракны тэвш ердөө л 280 см х 178 см (110 инч х 70 инч) хэмжээтэй байсан тул тэвшний хашлагыг дэлгээд ч тэдний 1/3-ийг буюу 13 хүнийг шахцалдуу л багтаах байв.
Энэ хоёр төрлийн ачааны тэргийг 1920-иод онд Монголын говь нутагт АНУ-ын байгаль судлаачЭндрюс Рой Чапманы (1884-1960) удирдан явуулсан Төв Азийн экспедицид олноор хэрэглэж байсан учир эл экспедицийн түүхийн ном зохиолууд дахь зургаас тэдгээрийн хэмжээ, багтаамжийг тодорхой харж болох байна.
Гурван өдөр цувуулж зөөсний учир бол нэг мөсөн гурван тэрэг зэрэг гаргах бололцоогүй байсных биз. Иймээс нэг тэргээр түрүүчийн хэсгийг товлосон өртөөнд хүргэж орхиод оройдоо буцаж ирээд маргааш өглөө нь дараагийн ээлжийг зөөх мэтээр ээлжилсэн бололтой.
С.Бавуу гуайн ярианд “...Алтанбулагт 2-3 хоноод” Оросын хил гарч явсан гэж дурдагдаж буйг бодохул, ачааны тэргээр өртөөнд түрүүлж хүргүүлсэн сурагчид тэндээ ар арынхаа хэсгүүдийг хүлээлгүй цааш аялан явсаар харин Алтанбулаг дээр, хил гарахын наана цугларцгаахаар бие биенээ гүйцэн ирэхийг хүлээж түрүүч нь 2-3 хоноход хүрчээ гэж ухмаар шиг байна.
Бас “...морь, морин өртөөгөөр” явсан гэдэг нь лав морин тэргээр явцгааснаа өгүүлсэн баймаар байна. Ачаатай 39 хүнийг тус бүрд нь ачлага, уналгын мориор хангана гэвэл өртөөний улааны агт хүрэлцэхээргүй нүсэр явдал болох учир 6 морин тэрэг гаргаж хүргэсэн байх. Аравдугаар сард тэдний араас явсан Д.Нацагдорж нарын таван сурагчийг мордоход машин олгоогүй тул бүр Улаанбаатараас морин тэргээр гарч өртөөгөөр дамжин явж Алтанбулаг/Хиагт орсон байдаг билээ.
Хиагтаар нааш цааш хил нэвтэрч явсан худалдаачин, судлаачид, жуулчид, албаны хүмүүсийн замын тэмдэглэл цөөнгүй байдаг тул мөнөөх сурагчид хэрхэн хил гарч унаа, хөсөг улаалан явсаар Дээд-Үдийн (1934 оноос Улан-Удэ гэж нэрлэгдэх болсон) галт тэрэгний их замын буудалд хүрч золгосон аялал харьцангүй тодорхой ойлгогдож байна.
Алтанбулаг бол Ардын хувьсгалаас өмнө Монгол Хиагт, Өвөр Хиагт гэж нэрлэгдэж явсан, Олноогийн өмнөх нэрээр бол Маймаачин юм. Гэвч эл цагийн Алтанбулаг бол урьдын Маймаачин тэр хэвээр биш, Ардын хувьсгалаас хойш ахар хугацаанд нүүр царайгаа өөрчилж, Маймаачны зүүн хажуу дээр өргөжиж буй тосгон болоод байв.
Замбараа муутай, хандсан зүгтээ задгай тарсан хуучин Маймаачнаа бодвол их цэгцтэй, гол төлөв, орос, хятадуудын шинээр барьсан мод, шавар байшин, бас олон тооны монгол гэр зэргийг бүгдийг хашаагаар зааглан өргөн гудамж гарган гортиглон барьж байрлуулж эхэлсэн байжээ. Үүгээр Монголын хил, гааль, байцаан өнгөрүүлэхийг нэвтэрч гараад хэдэн алхамын цаана холгүй Зөвлөлтийн хилийн боомт болох Ар Хиагт буюу Орос Хиагтаар баримт бичиг, эд бараагаа дахин шалгуулж өнгөрөхөд хоёр улсын хил давж буй нь тэр аж.
Энэ үеэр хил нэвтэрч явсан улсын адал явдлаас ажиглахад амин хувиар төдийгүй албаны хэргээр зорчигчдыг ч Монголын гааль их зуурч шалгадаг, Оросын гааль шуурхай өнгөрүүлдэг байсан гэх. Монгол сурагчдын хувьд бол Засгийн сайд биеэр дагалдаж тусгай томилолт авч явсан тул тэр бэрх Монголын гаалиар их чирэгдэлгүй давсан нь лавтай.
Хилийн шалгалт, гаалиар дамжин гарч ирсэн улсыг Орос Хиагтаас хойш гурван км хүрэхгүй зайтай орших Тройцкосавск буюу нутгийн монголчууд Дээд Шивээ гэж нэрлэдэг тосгон руу бага сага хөлсөөр зөөдөг хувийн морин тэрэгтнүүд Оросын гаалийн хашааны гадаа олноор хүлээж байдаг байсан гэж бичдэгээр бол монгол сурагчид ч үүгээр Тройцкосавск орцгоосон нь тодорхой хэрэг. Одоо энэ суурин сунаж өргөжөөд Кяхта (Хиагт) гэж нийтдээ нэрлэгдэх болж Тройцкосавск гэдэг тусгай суурин үгүй болжээ.
Тройцкосавскаас цааш Верхнеудинск буюу Дээд-Үдийн галт тэрэгний буудалд хүрч очих хоёр маршрут байдаг байв. Тройцкосавскаас баруун хойш Элст давааг давж 17 км зам туулаад Сэлэнгэ мөрний хөвөөн дэх Усть-Кяхта (Уст-Хиагт) гэгч зорчигч, ачаа тээврийн боомт ороод тэндээсээ усан онгоцоор 200 км аялж очих, эсвэл Тройцкосавскаас Дээд-Үд ордог 230 км замыг хөсгөөр шувт явах.
Энэ хоёр маршрутад тэр үед үндсэндээ морин тэрэг явдаг боловч үнэ өртгийг дийлэх бэнчинтэй бол машинаар ч хүргүүлдэг боломжтой болсон байв. Усан онгоц ашиглаж явах нь арай товч, ялангуяа ачаа бараатай, олуулаа яваа улсад нэн хямд төсөр, ядаргаа багатай боломж байв.
Өгүүлэн буй үйл явдлын өмнөх жил буюу 1925 оны 5-6 дугаар сард Улаанбаатар хотын дунд сургуулийн захирал Б.Ишдорж, багш Тугалханов нар ахлах хоёр ангийн 40 сурагчийг удирдан Дээд-Үд, Эрхүү хотууд, Черемхов, Алар, Бохан нутгуудаар тойрон аялал хийхдээ үүгээр явсан тул мөнөөх 39 багш, сурагчид маань урьдын туршлагаар түвэггүй аялан явцгаасан байна.
Гэвч 10 дугаар сар гарахын хамт голын ус татарч, зайрмагтаж эхэлмэгц усан онгоцыг хаврын урь ортол зогсоодгоос морин тэргээр зүдэж явдаг байжээ. Хожим тэдний араас одсон Д.Нацагдорж нарын таван сурагч яг энэ үеэр таарсан тул Тройцкосавскаас морин тэрэг хөлслөн шууд Верхнеудинск өөд явцгаасан байдаг юм.
Верхнеудинск-Усть-Кяхта хоорондын усан замд энэ хэдэн жилд “Работник” гэдэг зорчигч тээврийн хөлөг онгоц үйлчилгээнд явж байсан тухай ном зохиолоор бичигдсэн байдаг тул Монгол сурагчид чухам үүгээр явсан баймаар байна. “Работник” гурван давхарлагатай, гол төлөв чиргүүл чирч явдаг, замын дунд хэрд Селенгинск-т (Новоселенгинск) зогсоолтой байжээ. Урсгалын уруугаа Усть-Кяхта-Дээд-Үд чиглэл нь арай түргэн буюу орой нар шингэх алдад хөдлөөд маргаашийнх нь 16:00 цаг орчимд Дээд-Үдэд буудаг байсан гэнэ.
Дээд-Үд бол Хиагтаас Транссибирийн төмөр замын их шугамаас Москвагийн чиглэлийн галт тэрэг тосож суух хамгийн ойрын өртөө байв. Үүгээр тухайн үед долоо хоногтоо таван удаа Манжуур/Владивосток/Хабаровск/Амар/Уссур талаас нэгдэж Дээд-Үдээр дайран өнгөрдөг ¹1, ¹3, ¹23, ¹103 дугаарын галт тэрэг явдаг байжээ.
Октябрийн хувьсгалаас өмнө дөрөв хүртэл зэрэглэлтэй байсан суудлын ялгааг “пролетарчилж” хоёр зэрэглэлтэй болгосон байв. Нэгдүгээр зэрэглэлийн вагон нь тэр чигээрээ хаалгаар тусгаарлагдсан 10 тасалгаатай, одоогийнх шиг хоёр ханандаа тус бүр хоёр давхар зөөлөвчилсөн ортой, хоёрдугаар зэргийн вагон нь заагласан тасалгаатай, хаалгагүй, хоёр ханандаа гурав гурван давхар модон наартай.
Гудас, хучлага орос рублээр худалдаж авч хэрэглэнэ. Манайхан зардлын хямдаар хоёрдугаар зэргийн суудлаар гарсан ба гудас хучлага нимгэн тул хүүхдүүд нутгаасаа авч гарсан дээл хувцасаа давхар дэвсч нэмэрлэж явсан гэдэг.
С.Бавуу гуай, Москва ортол тав хоног явсан гэж бичсэн байдаг нь тэр цагийн галт тэрэгний хуваарийг түүхийн утга зохиолуудаас сөхөн лавлахад бага зэрэг зөрүүтэй, Эрхүүгээс 6-7 бүтэн хоног, Дээд-Үдээс бол 8-9 хоног явж Москвад хүрдэг байсан гэнэ.
Замын буудлууд бол одоогийн маршруттай үндсэндээ ижил бөгөөд Д.Нацагдоржийн замын тэмдэглэлд товч тусгагдсан байдаг ба өнөөдөр ч ихээхэн зөрүүтэйгээр тэр л маршрутаар явдаг билээ.
Замын гудасын том жижиг хот суурингаар дайрах урт богино зогсоол болон галт тэрэгний цонхоор жирэлзэн өнгөрөх дүр зурагнаас хуучин цагийн бөглүү буйд өсөж өндийсөн мөнөөх сурагчид маань Оросын ард түмний бүтээн байгуулалт, амьжиргаа, түг түмэн хөлхсөн буудлууд, хотын нүргээн, илчилгүй уудам ой тайга, гол мөрөн, хөдөөгийн хүн ардын аж төрлийг гайхан сонирхож алжаал, нойрыг умартан, уйдах завгүй ажиглан ярилцаж явсан нь ойлгомжтой.
Сурагчдыг дагуулж гарсан манай шилдэг сэхээтнүүдийн төлөөлөгч сайд Э.Батхаан, багш Ж.Авирмэд, Б.Далай, Д.Буддарь нар ч замын зуурт мэдэх чадахаа зааж зурж явсан нь ч тодорхой. Ялангуяа гадаад хэлтэй Б.Далай, Д.Буддарь багш нар сурагчдад латин цагаан толгой сургаад, түүгээр үг үүсгэх, өгүүлбэр бүтээх зарчим зэргээс зааж явсан гэж сурагчдын зарим нь хожим дурссан байдаг юм.
Д.Буддарь (1894-1939) бол дорно, өрнийн олон хэлний сайтар дэвсгэртэй болсон, Б.Далай (1906[?]-1927) англи хэл бичигт чамбай суралцсан багш нар байв. Дээр дурдсан Эндрюс Рой Чапман өөрийн экспедицэд дагалдан ажилласан Б.Далайг гаргуун сайн англи хэлтэй (“He spoke excellent English and was a very nice boy”) гэж дурдатгалдаа тодорхойлж бичсэн байдаг билээ.
Алс Дорнодын чиглэлээс гарсан галт тэрэг Москва хотын “Северный” (1870 он хүртэл Троицкий, 1870-1922 Ярославский, 1922-1955 Северный, 1955 оноос хойш дахин Ярославский гэж нэрлэгдэх болсон) гэдэг галт тэрэгний буудалд ирж буудаг байжээ. Одоо хэр нь үүгээр зорчиж ахин дахин энд буудаг хүнд ч ирэх болгонд нүсэр нүргээнтэй санагддаг энэ буудал анх хөл тавьж буй сурагчдад маань үй олноор шахцалдаж, нүд эрээлжлүүлж, чих дөжрөөсөн нүсэр хот хачин гайхалтай байсан байж таарна.
Дуртгал, дурсамжуудад өгүүлдгээр бол мөнөөх монголчууд Москвад Германы виз олгохыг хүлээж, бас Э.Батхаан сайд Берлинээс Монголыг зорьж яваа Германы найман (нэг нь Шведын иргэн) инженер техникийн мэргэжилтнийг дагуулан гарсан. С.Хурлаат болон мэргэжилтнүүдийн ахлагч Ф.Вейске нартай уулзан хэд хоног саатаад тавдугаар сарын 18-19 орчимд цааш Ленинград (одоогийн Санкт-Петербург) руу хөдөлцгөөсөн байна.
Учир нь Москвагаас галт тэргээр Берлин ордог товч бөгөөд тохилог боломж байсан хэдий ч энэ нь Рига хотоор дамжин төмөр замын европ стандартын нарийн шугам руу шилжин унаа сэлгэж явахын зэрэгцээ үлэмж үнэтэй байв. Харин нөгөө нэг боломж бол Ленинградаас Балтийн далайн усан онгоцоор Таллин боомт дайрч Германы Штеттин боомт орох аялал байсан ба энэ нь удаан боловч хямд учир олуулаа яваа тэдэнд хамгийн зохистой унаа байв.
Москва хотоос хойшоо чиглэлийн галт тэрэг явдаг шугамын төв буудал буюу Октябрьский (1855-1923 онд Николаевский; 1923-1937 онд Октябрьский; 1937 оноос хойш Ленинградский гэж нэрлэгдэх болсон) галт тэрэгний буудлаас Москва-Ленинградын хоорондох 650 км шугамд (өмнө нь Николаевскийн төмөр зам нэртэй байгаад 1923 онд мөн Октябрьский гэж нэрлэгдэх болсон) өдөр тутам зорчдог тохилог галт тэрэг үдэш хөдлөөд өглөө эрт Ленинград хотын Октябрьский буудалд (1923 оноос өмнө Николаевский; 1930 оноос хойш Московский) хүрэлцэн ирдэг байжээ.
Мөнөөх аянчид маань Ленинград хотoд ирээд цааш аялах бас бус бэлтгэл ажлыг амжуулах завсар сурагчид урьд жил нь Ленинградад ирээд суралцаж байсан Б.Ринчен, О.Намнандорж, Д. Гончиг зэрэг оюутнуудаар газарчлуулан хот үзэж долоо хоног хэртэй саатсан байна.
Ийнхүү саатахын цагт тэд Петроград хотын Гүнзэчойнэй хэмээх бурхны шашны хийдийг сонирхон үзээд үүдэнд нь татуулсан дурсгалтай нэгэн зураг байдаг нь хэвлэлээр түгэн тархжээ. Нийслэлээс гарахад нь талбин олгосон саарал өнгийн бүрх малгай нийтээр тавьцгаасан, охидууд нь цэнхэр дээлээ өмсөж, хөвгүүд нь европ хувцасаар гоёсон байдаг аж. Европ хувцасны байдлыг ажиглахул тэр үед моодонд орсон “хомбург” загварын бүрх малгай, пионер цамц, судалтай зангиа, аралтай тэлээ, баруун Европт дэлгэрээд байсан “кникербокерс” хэмээх өвдөг дарсан богино өмд, урт шилбэтэй оймс, шагалбар гутлаа журам ёсоор өмсөцгөөсөн харагдана.
Монгол сурагчид маань цааш хэрхэн аялан явж тухайн үеийн Герман улсын нутаг Штеттин хотын хөлөг онгоцны боомтод хөл тавьсан тухайд Э.Батхаан сайдын зургаадугаар сарын 10-ны захидалд нэлээд тодорхой тэмдэглэгдсэн байдаг:
“Эрдэнэбатаас Холбоот улсын Москва хотноо суугаа элчин сайдад илгээсэн бичиг. 16 [1926] дугаар оны зургаадугаар сарын 10.
Эрдэнэбатаас Холбоот улсын Москва хотноо суугаа Элчин сайд танаа. Толилуулахын учир. Мөнөөх Эрдэнэбат миний бие Ленинградад хүрээд энэ өнгөрсөн таван сарын хорин долооны орой Германы галт онгоцонд багш нар хүүхдийн хамтаар сууж Балтийн далайгаар гурав хоног дөрвөн өдөр болтол явж, салхин долгио тохиолдсонгүй бүгдээр сайнаар мөн сарын гучны оройн долоон цагт Германы Стэдин [Штеттин] хотноо хүрээд түүнээс галт тэргэнээ сууж мөн шөнийн 12 цагт Берлинд ирэв...” гэж мэдээлжээ.
Үүгээр бол тэд 1926 оны тавдугаар сарын 27-ны орой Балтийн далайгаар усан онгоц хөлөглөн Германы Штеттин хотыг чиглэн гарцгаажээ. Гучны оройн 19:00 цагт Штеттин хотын боомтод (Штеттинер Хафен) ирээд, цааш галт тэргээр аялан явсаар шөнө дунд буюу 31-ний үүрээр Берлинд хүрсэн байна. Үүнд холбогдуулан зарим зүйлийг дэлгэрүүлэн тодруулъя.
Ленинград-Штеттины далайн шугамд зорчигч тээврийн хэд хэдэн онгоц нааш цааш хөвдөг байснаас 1920-иод оны дундуур Германы “Пруссиа”, “Трансбалт” онгоцуудын нэр байнга дурдагдаж байх юм. Аль аль нь Ленинградаас Штеттин хүрэх 1310 км замыг графикийн дагуу явбал 2.5-3 хоногт туулдаг байжээ.
Аялагчдын мэдээллээс ажиглахул, Балтийн далайгаар хөвөх онгоцондоо орж байраа эзлэхийн өмнө Ленинград хотын Нева мөрний цутгалангийн боомтод хил, гаалийн үзлэг шалгалтаар ордог байжээ. Октябрийн хувьсгалын дараах 10 гаруй жил Оросын цагаач дүрвэгчид баруун Европ руу олон тоогоор гарахдаа хямдын улмаас энэ шугамаар зорчиж байсан тул ялангуяа олон суудал бөөнөөр олж авахад чирэгдэл хүлээлэг ихтэй, онгоцонд суудаг дээрээ тулахаар хилээр гарах гарахгүй эд агуурс, бараа, мөнгө, түүхийн дурсгалт зүйл, баримт материал, зөвшөөрөл гэх мэт өдий төдий цаг идсэн шалгалт үзлэг, түүний дээр хүнд суртал нэмэгдэж тэвчээр тэсвэрийг барагдуулсан удаашралтай байдаг байжээ.
Ийнхүү Нева мөрний боомтод хил, гаалиар дамжин өнгөрөөд зөөврийн жижиг онгоцонд сууж 30 км орчим зайтай орших улсын торгон хилийн зогсоол болох Кронштадт-д очиж хилийн байцаан өнгөрүүлэхээр дамжин бичиг баримт, билет зөвшөөрөл шалгасан бас нэгэн шат дамжин цааш явах хөлөг онгоц руугаа шилжин суудаг, онгоцны экипаж нь бэлтгэлээ хангаж, боомтоос хөдлөх зөвшөөрлөө авснаар Финляндын булан руу сая хөвөн гарч замдаа ордог журамтай байв.
Ленинградаас хөдөлсөн монголчууд маань бүтэн гурван шөнө явсаар 30-ны үдээс өмнө Штеттин хотын боомтод ирэх байтал графикаас олон цаг хоцорч 19:00 цагийн алдад сая ирж Одер мөрний уужим цутгалангийн (Одерхафф) баруун эргийн хотын төвийн харалдаах зогсоолд зангуу орхин буусан байна.
Штеттин бол одоогийн Польш улсын Өрнөд Померн мужын (Воевод) нийслэл Шчечин (Szczecin) буюу тэр үеийн Германы Ваймарын улсын харъяат Чөлөөт Прусс улсын Поммерн мужийн нийслэл бөгөөд Одер мөрний эргийн сэрүүн дэнжид асаж тэрлэсэн тосгодоос XII зууны эцсээр өргөжиж дэгжсэн хот юм.
Штеттин бол нийслэл Берлинээс далайн гарманд хүрдэг хамгийн ойрын боомт байсан учир Берлин-Штеттины төмөр зам нь эрт тавигдсан гол шугамуудын нэг байв. Энэ шугамын голдриг одоогийнхоос арай өөр байсан нь төмөр замын сүлжээсийн хөгжилтийн явцад нэлээд өөрчлөгджээ.
Монголчуудыг энд хүрэлцэн ирэхэд Берлин дэх Монголын худалдааны төлөөлөгч Даши Сампилоны даалгавраар түүний хэлмэрч С.М.Вольф гагцаар ирж угтаж авсан байна. Мөнөөх усан онгоц боомтод ирж зогсоход хүүхдүүд бүгд Улаанбаатараас авч гарсан цэнхэр дээл, бүрх малгайгаа өмсөцгөөгөөд тавцанд гарч зогссон нь алс газрын гадаадын иргэд төдий их холхидоггүй асан тэр цаг үед мөн ч содон харагдаж боомтоорхөлхөх улс амьтан “эвэртэй туулай” үзсэн мэт гайхан сониучирхаж байсан тухай тэрбээр дуртгалдаа тэмдэглэсэн байдаг билээ.
С.М.Вольф хүүхдүүдийг дагуулан гол хөвөөлсөн явган гудмаар (тэр үеийн Боллверк буюу одоогийн нэр нь Бульвар Пиастовски) урагшаа галт тэрэгний буудал (Штеттин Баанхоф буюу 1945 онд Польшийн нутаг болсноос хойш Шчечин Гловны гэж нэрлэх болжээ) чиглэн хоёр км хэртэй алхсан байж таарна.
Штеттин хотын төмөр замын төв буудал бол одоо ч хэвээр хотынхоо өмнөд дүүрэгт Одер мөрний хөвөөнд байрладаг. Баруун гар талын өндөрлөгт ярайх хотын төрх байдал Зөвлөлтийн нутгаар аялах замд үзэж өнгөрсөн хот суурингаас нэн анги болж ирэхийг хүүхдүүд алхах зуурт ажиглан анзаарч явсан нь гарцаагүй.
Галт тэрэгний буудалд хүрмэгц мөнөөх монголчуудын паспорт баримт бичиг болон Москва дахь Герман улсын элчин сайдын яамнаас авсан виз зэргийг нэг бүрчлэн нарийн шалгаж, ямар нэг бүртгэлтэй нягтлан тулгаж ихэд удсан нь тэр цаг үеийн учир шалтгаантай байв. Юу гэвэл, Октябрийн хувьсгал, Пролетарийн диктатур, иргэний дайнаас дайжсан дүрвэгсдийн цуваа болон дэлхийн I дайны дараагаар зүүн Европт шинэчлэн эмхэлж тогтоосон хил хязгаарын хөдөлгөөнөөс хүн ам, үндэстэн угсаатны нүүдэл суудал татраагүй байсан цаг юм.
Монголчууд гуравдугаар зэргийн хямд нийтийн хатуу суудалд билeт авч хөдөлцгөөжээ. Штеттинээс баруун урагшаа бараг шулуун тавигдсан Штеттин-Берлины 150 км төмөр замын шугамд өдөртөө гурван удаа галт тэрэг зорчдог нь замын хэд хэдэн зогсоол дамжин хоёр цаг 30 минут орчим явж Берлинд хүрэлцэн ирдэг байв.
Ийнхүү алс газраас эрдэм өвөрлөн ирэхээр их хэргийг зорьсон сурагчид маань 35 хоног аялан Герман орны хөрснөө хөл тавьсан түүхтэй.
Б.О.Болд

Wednesday, February 24, 2016

Алс газраас эрдэм өвөрлөсөн сурагчид 1926 он

                                                    1926 on Санкт - путербурег - Ленинград.
Эндээс дарж унши уу.- http://mongolnews.mn/1ruf

Thursday, February 11, 2016

Эрдэмтэн Б. Содномын төрсөн нутаг Гүн Галуутайн дурсгалын хөшөө.

Эрдэмтэн Б. Содномын үр хүүхдүүд эцэгийнхээ төрсөн нутаг Гүн Галуутайн нуурын хөвөөн дөхь дурсгалын хөшөөнд Гал бичин жилийн шинийн гуравны өдөр хүндэтгэн ёслов.
1979 оны 2 дугаар сарын 11 -ны өдөр аав маань бурханы оронд одсоноос хойш 37 жил өнгөрсөн ч үр хүүхэд, ач, зэ, гуч, дөч нь үеийн үед таныгаа дурсан санах болно. Буянтай сайхан буурал аав, ээж, эмээ, өвөө, отгон дүүгээ бид зүрхэндээ үргэлж тээж амьдардаг.




Зургыг Б.Содномын ач Б. Идэр.


Төв аймаг, Баяндэлгэр сум, Гүн Галуутайн 2016.02.11

Tuesday, February 2, 2016

Б. Содном 1926 оны зураг


1926 онд 35 балчир хүүхдүүд (14 насны голдуу) хөрөнгөтний нийгэм хэмээгдсэн баруун Европт боловсрол соёлыг эзэмшихээр Герман, Францыг зорьжээ. Голын ард Д.Сампилон, зүүн талын захад түүний гэргий Раднаа, урд эгнээнд Эрдэнэбатхаан, Зүүн талын 6 дах Б. Содном.

Дарж унших http://www.mongolmed.mn/article/3704