Monday, July 7, 2014

Түүвэр зохиол

           Монгол ард улсын ууган зохиолч Дашдоржийн Нацагдоржийн зохиолоос орсон дөрвөн зүйлсийг эмхэтгэж тусгай бяцхан дэвтэр болгон хэвлэжээ.  Мөн дэвтэрт зохиолч Нацагдоржийн бичсэн зарим шүлэг, өгүүллэг орсон нь үнэхээрт уншигчдын сонирхлыг татаж чадмуй.

         Зохиолч Нацагдорж зохиолын талаар авъяастай хүн байснаас гадна Монголын хэл бичиг, түүх, улс төр зэргийг сайтар судалж, биеэн эрдмээр чимэглэсэн нь түүний зохиосон зүйлсээс илэрхий мэдэгдмүй.

         Ер нь зохиолч Нацагдорж бол бичих зүйлээ хүний сэтгэл хөдөлмөөр уран найруулдаг бөгөөд юмыг ихээхэн суурьтайгаар судалж чадаж байсныг одоо бид түүний зохиосон зүйлсээс бас олж үзэх боллоо. Тэр нь манай зохиолчдод жишээ болж олны сэтгэлийг биедээн татаж чадсан явдал бол гагцхүү түүний зохиолын чадлаас болж хэмээн тэмдэглэх хэрэгтэй байна.

       Д.Нацагдоржийн зохиолын түүврийг ингэж эмхэтгэн хэвлэсэн нь их л сайшаалтай хэрэг гэж миний нэгэн адил манай уншигчид мөн зохиолын түүврийг олж үзмэгц үнэлж ахмад зохиолч Нацагдоржийн бичсэн өөр зүйлсээс хэлээсэй гэж хүсэх нь лав. Манай уншигчид нас нөхцсөн зохиолч Нацагдоржоо үгүйлэн дурсан санацгааж, түүний зохиолыг сонирхон уншсаар байдаг юм.

       Зохиолч Нацагдорж богинохон хугацааны дотор нилээд олон зүйлийг бичсэн бөгөөд эдүгээ тэр бүрийг бид олж аваагүй байна.Жишээлбэл зохиолч Нацагдорж бол зохиолоо хоёр хар дэвтэр дээр бичиж явдаг байв. Энэ хоёр хар дэвтэр дээр түүний гарааг бичсэнийг Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн хэл бичгийн кабинет одоо хүртэл эрэхэд олдоогүй, сураг тавин буй. Эдгээр хоёр дэвтрийг авчирч өгсөн хүн нь маш их сайшаагдаж, тус улсын урлагын санд онц тусыг үзүүлэх болно.

    Бас зохиолч Нацагдорж бол танил нөхөддөө хааяа сайхан зохиолыг бичдэг байв. Иймд эдүгээ түүний бичсэн яруу сайхан зохиолыг мөн Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн хэл бичгийн кабинет олж авахыг хичээж буй.

   Зохиолч Нацагдоржийн бичсэн ямар нэгэн юмыг уншихад Монголын эрт эдүгээгийн аль нэгэн явдал дурайж харагдаж, хялбархан ойлгогдохоор барахгүй харин хүний сэтгэлд хоногшин тогтмуй.

       Үүгээр барахгүй, харин Нацагдоржийн зохиолоос түүний мөн чанарыг судалж болно. Зохиолч Нацагдоржийн энэ зохиолын түүвэр нөгөөтэйгүүр сонирхогдон уншигдах, бас нөгөөтэйгүүр манай улсын зохиол бичих авъяастанд гарын авлага буюу дуурайл болж чадах нь дамжихгүй. Ийм учраас зохиолч Нацагдоржийн зохиолын бүрэн цуглуулгыг дахин хийх явдал чухал шаардагдаж байгаа юмаа.

Б.Содном "Цог" сэтгүүл 1945.No#7.   

Tuesday, May 20, 2014

УРАН ЗОХИОЛЫН ОРЧУУЛГЫН АЖЛЫН ТУХАЙ

УРАН ЗОХИОЛЫН ОРЧУУЛГЫН АЖЛЫН ТУХАЙ

        Түүхийн бичиг зохиолоос үзвэл, уйгар, хятад, пэрс, энэтхэг, төвд, манж зэрэг харь хэлнээс монгол хэл дээр элдэв ном, судрыг орчуулах явдал ХШ зууны үед эхэлсэн байна.
        Орчуулсан зүйлсийг тэр үед бичмэл буюу модон бараар хэвлэн нийтэлж байжээ. ХШ зууны орчуулгаас тэр хэвээрээ бидний үеийг хүрч ирсэн нь бараг байхгүй. Зарим нэг зүйл байвч тухайн үеийн монгол хэлний авианы хөгжил, бичгийн өөрчлөлтийн дагуу засагдсаар ирсэн байна. Өгөөдэй хаан (1235-1242) монголч эрдэмтэн Ифтихарь Эддинь Мухаммэдь гэдгийг Пэрсээс (одоогийн Иранаас) Монголийн нийслэл "Хар хорин"-д дуудаж ирүүлжээ.
   Тэр эрдэмтнийг ирмэгц, Өгөөдэй, Тулай их хүү Мөнхийг хүмүүхүүлэх багшаар томилсон байна. Мөнхөд уншуулах бичиг бэлтгэхийн төлөө Энэтхэгээс Түвд, Персээр дамжиж явсан Энэтхэгийн алдарт үлгэрийн эмхэтгэл "Панчатантра" (таван шашдир)-ийн нэг хэсэг нь болох "Ардыг сэргээгч алтан дусал" буюу "Ардыг тээхүй дусал" нэрт шаштирын тайлбар "Чандманийн чимэг хэмээгдэх оршив" гэж монголоор нэрлэдэг 20 шахам жижиг үлгэрийг персээс монгол хэл дээр орчуулсан байх юм. Энэ орчуулсан үлгэрүүд нь тэр үед бичгээс ардын аман зохиолд нилээд дэлгэрч байжээ.
      "Ардыг сэргээгч алтан дусал" гэдэг "Панчантра"-гийн хэсэг үлгэр хуучин үсгийн гар бичмэл XVIII зууны эхэн орчмын модон барын дармалаар одоо хүртэл Монголд олдсоор байгаа юм. Юан улсын судар буюу өөрөөр хэлбэл Юан улсын түүхийн он дараалсан бичиг, А.Н.Позднеевийн "Монгол утга зохиолын тухай лекц" Б.Лауферийн бичсэн  "Монголын утга зохиолын төлөв", Вальтер Хайсигийн бичсэн: "Монгол хэл дээр Бээжинд хэвлэгдсэн ном, судрын тухай" гэх зэрэг зохиолуудад эртний үеэс монголоор орчуулсан тухай утга зохиолын тухай мэдээ олон байдаг юм. Харь хэлнээс монгол хэл дээр орчуулах явдлыг монголчууд их л дээр үеэс чухал болгож үзсээр байжээ. Жишээлбэл: 1264 онд хятадын цонгодог зохиолыг орчуулж, түүх зохиох хороог монголчууд байгуулж байсан баримт бй. ХШ зууны үеэс 1921 он хүртэл зөвхөн хётад, манж хэлнээс монгол хэл дээр уран зохиол ба уран зохиолд холбогдолтой зохиолууд нийтдээ хорин найм, есөн нэр төрлийн 700 гаруй дэвтэр буюу нэг зуун мянга гаруй тал хуудас зүйлийг орчуулсан байна. Жишээ болгож заримыг хэлбэл: "Жин Фин Мэй бичиг" 40 дэвтэр 2600 тал хуудас, "Тансам лам" 8 дэвтэр 1954 тал хуудас, "Гурван улсын түүх" 48 дэвтэр 2600-гаад тал хуудас, "Сүй Хуй Жуан" гэдэг Сүн улсын "Хүйтэн уулын бичиг" 15 дэвтэр 2228 тал хуудас, "Хун Лү Мин" 10 дэвтэр 375 тал хуудас, Сүн Лины "Лиү Жай Жи И бичиг" 12 дэвтэр 1073 тал хуудас, "Жин Гү Чи Гүан" 3 боть 1986 тал хуудас номуудыг орчуулсан ба түүний гар бичмэл дэвтрүүд одоо ч байна. "Гурван улсын түүх" Сү Лины "Лиү Жай Жи И бичиг" мэтийн зарим гар бичмэлийг хуучин үсгээр хэвлэсэн ч бий. Эдгээр орчуулсан зохиолуудын гар бичмэл хэвээрээ Улсын номын санд хадаглагдаж байна. Дорно дахины хэлнээс монго хэл дээр орчуулсан уран зохиолын дотор ялангуяа автомит засгийн үед хятад, манж хэлнээс нэлээд зохиолыг орчуулжээ. Жишээлбэл: Сүн улсын "Хүйтэн уулын бичиг"-ийн 15 дэвтрийг 1909 онд Өлзийт, Балданцэрэн, Цогбадрах нар, "Жин Фин Мей" бичгийн 10 дэвтрийг 1914 онд Цэрэндорж, Балданцэрэн, Цэдэвсүрэн, Ядмаа, Дава нар тус тус орчуулж дуусгасан байх юм.
     Иймд тэр үеийн орчуулагчид нь Юмав, Бат-Очир, Цэрэндорж, Балданцэрэн, Цэдэвсүрэн, Ядмаа, Даваа, Шагдаржав, Өлзийт, Цогбадрах, Элбэгбат, Лувсанцэрэн, Буян-Арвижих, Цэнд, Дашням, Авирмэд, Магсаржав, тэргүүн Авирмэд нар байжээ.
       Хятад, манж хэлнээс орчуулсан зохиолын хэл найруулга нь хүнд мэдэгдэх, ойлгогдох талаар энэтхэг, түвд хэлнээс монголчлон орчуулснаас хавьгүй дээр байсан байна. Гэтэл "Данжуур" , "Ганжуур" зэрэг энэтхэг, түвд хэлнээс орчуулсан модон барын 299700-аад тал хуудастай орчуулга байгаагаас гадна "Хангал", "Сан", "Магтаал", "Сургаал", "Хутагт-хувилгаадын намтар" гэх зэрэг орчуулгын өдий төдий олон зохиол бас байх юм.
        Эдгээр зохиолыг олон зуун жилийн турш орчуулж, утга зохиолын утга санааг эвдэхгүй, монгол хэл дээр яг орчуулахыг хичээн хийсэн нь монгол хэл дээр ухаж ойлгоход бэрхтэй болсноор барахгүй харин хэл, найруулгын хувьд зарим нь бүр ч ондоо янзтай болжээ. Ийм хэл найруулгыг судрын хэл гэж нэрлэж байлаа. Судрын хэл монголын ярианы хэлнээс ямар ялгаатай байсныг тодорхойлбол:
1. Монгол хэлний зарим онцгой шинж байдлыг харгалзахгүйгээр шуд харь хэйний найруулга, маягийг яг махчлан дагуулж орчуулдгаас болжээ.
2. Харь хэлний нэр томъёог хэвээр буюу яг махчлан орчуулж хэрэглэсэн тул унших, мэдэхэд улам бэрхшээл учруулж байсан байна.
3. Шинэ нэр томъёо ихээхэн орсон нь тэр үед өргөн дэлгэрч чадаагүй байлаа.
4. Юм бүхнийг шашны онол, бодлого, номлолтой холбож байсан чиглэлээс болж зохиолын утга санаа нь ойлгон мэдэхэд улам хүндэрч байжээ.
     Юм бүхэн дээр сав л хийвэл шашнаас тэгж номлож байхад ингэж гажиж байна гэдэг санааг оруулах гэсэн нь ойлгомжгүй болох нэг шалтгаан бий болжээ.
      Судрын хэлний ойлгомжгүй, хэцүү бөгөөд онцгой болсон явдал нь эдгээр шалтгаанаас бүрэлдсэн янзтай байна.
               1905 онд Чойжи-Одсэр орчуулж, 1748 онд Билигийн Далай хянаж барласан бөгөөд XIXзууны үед (Буриадын) Шаравнямбуу дахин орчуулсан, Энэтхэгийн зохиолч Шантидива (Шаваанлхаа)-гийн зохиол "Бодичария-Авадара" буюу "Бодисадын явдал орохуй" -н 10 дугар ерөөлийн бүлгээс хоёр зүйлийн орчуулгыг жишээ болгож үзье.
         Түлсэн хөрсөн цог хийгээд мэссийн хураар
         Энэ өдрөөс тэргүүлэн цэцгүүдийн хур орох болтугай
         Эсрэг тэсрэг мэссээс цавчлал-дхуунаар
         Энэ өдрөөс надан, цэцгүүд огоролцохуун болтугай...  гэж ХШ зууны үеэс эхэлсэн орчуулга ийм байтал, XIX зууны үед мөн зүйлийг Шаравнямбуугийн орчуулсан нь:
            "...Эмгэнэлт галын цог улайтгасан чулуун мэссийн хурнууд
              Эдүгээгээс эхэлж, цэцгийн хур боох болтугай
              Эсрэг тэсрэг мэссээр цавчилцагч тэр нь
              Эдүгээгээс наадны тул, цэцэг гоёлцсон болох болтугай.." гэж орчуулсан байна. Энэ хоёр орчуулгын алин ч гэсэн судрын хэл гэгчийг баримталжээ. Үүний утга санааг тодорхойлбол:
     "Гал, мэсийн зэрэг гашуун зовлонд орогсод
      Одоогоос эхэлж, цэцгийн хур буух адил жаргалыг олох болтугай"  гэснийг уг судрын хэлний орчуулгаас олж мэдэж, зөв ойлгож авахад нээрэн хэцүү юм. Харин судрын хэлэнд үүнээс бүр дор, хэцүү зүйл олон байдаг билээ. Жишээлбэл:
    " (30) Ертөнц дахь хатад бүгд
      Тэд эр бөгөөд болтугай
      Муус бүхтэн сайд болж бүдүүн
      Дээрэнгүй сэтгэлээр дарах болтугай..." гэснийг мөн Шаравнямбуугаас орчуулсан нь:
      Хамаг ертөнцийн эхнэр хэдий чинээ бөгөөс
      Хамт тэдгээр эр болох болтугай
      Халширсан дор язгууртан өндрийг олж
      Харгис дээрэнгүйомгийг дарах болтугай..." гэж мөн 10 дугаар бүлэг тус тус орчууйсан байна. Чухам энэ юу гээд байгаа юм бэ? гэвэл:
       "Эмэгтэйчүүд бүхэн цөмөөрөө
       Эрчүүдтэй мөр зэрэгцэх болтугай
       Халшран ядарсан ардууд, дээр гарч
       Харгис дээрэнгүйомгийг дарах болтугай" гэж ерөөөн утгатай юм. Өөрийн хэл зүй ёсоор утга санааг нийцүүлэн гаргаж орчуулахын оронд, харин харь хэлний хэлвэрийг тэр хэвээр буулгаж хэрэглэх гэснээс ийм дутагдалд орж байсан байна.
     Ер монгол хэл дээр 1921 он хүртэл өмнө дурдсанаар дорно дахины зөвхөн зургаа, долоохон хэлнээс голдон орчуулж байжээ. Өөрөөр хэлвэл Европын зэрэг бусад орны хэлнээс бараг орчуулж байсангүй. Харин 1921 онд Монгол ард түмний хувьсгал мандаад жинхэнэ ард олны үйл хэргийн төлөө хамаг хүчийг чиглүүлжэн дайчилсаар ирсэн нь хэний ч нүдний өмнө ив илхэн билээ.
      1924 онд "Монгол ардын нам" гэдэг сэтгүүлийн 3, 4 дүгээрийн 1 дүгээр хуудсанд үл мэдэгдэх зохиолчийн "Усны уурхай" гэсэн үлгэрийг Ишдорж орос хэлнээс монгол хэл дээр орчуулсан байна. Энэ үлгэрт: "Ус ховор нэг газарт хэдэн хүн устай газар эрсээр байгаад санаанд орохгүй нэг газраас ус гаргажээ. Түүнийгээ өөрсдийн өмч болгож  хагартлаа баяжаад харин олныг тун гачигдуулсан тул ардуудын бослого болж дийлсэн тухай явдлыг бичсэн байна."
   Хэдийгээр мөн үлгэрийн зохиолч нь тодорхой мэдэгдэхгүй боловч баяд, ноёдын хэрэг явдлыг эсэргүүцэж байсан монголын ард түмний хувьсгалын зорилгод таарсан зүйлсийг тэр үедээ олж орчуулахын тул "Усны уурхай" гэдэг үлгэрийг орчуулсан байна. Иймд ард түмэнд зориулах уран зохиолын орчуулгыг эхлэх тухай бодлогыг тавьж, зарим зохих хүмүүстэй харилцан, санал, онолыг авч байсан юм.
     1925 онд Максим Горькийгоос: Европын хэдэн дээрх уран зохиолын ямар чиглэлтэйгий нь монгол хэл дэр орчуулбал, маньд тустай болно гэж бодож байгаагаа хэлнэ үү гэж монголын зохиолчид захилдлаар асуужээ. Мөн тэр онд нь Максим Горький "...Монголын  ард түмнийг Европын байдал түүний одоо цагийн хүсэлтэй танилцуулахын тул идэвхитэй зарим, шаргуу санааг хамгийн тодорхой үзүүлсэн бөгөөд ноомой эрх чөлөөг хүсэх биш, харин жинхэнэ эрх чөлөөг хүссэн зүйлээс оруулбал зохих болов уу гэж санаж байна" гэжээ.
   Монгоын ард түмний санаа сэтгэлийг сэргэлэн цовоо болгон сэргээж феодалын нийгмийн дорой үлдэгдлээс бушуу түргэн ангижруулахыг эрмэлзэх нь чухал гэж Максим Горький сануулсан явдал туйлын зүйтэй байжээ. Ингээд уран зохиол орчуулах бэлтгэл ажлыг хийж эхлээд 1928 онд Дани улсын зохиолч Г. Ч. Андерсон нийт (1805-1875он) бичсэн "Новая одэжда короля" гэдэг үлгэрийг "Гэнэхэн харанхуй мухар сүсгийг устгагч зэвсэг" гэж нэр өгөөд орчуулжээ. Энэ үлгэрийг орчуулсан Хаянхирваа тэр үеийн бичгийн хэлээр орчуулсан нь орчуулга гэж бараг мэдэхдэхгүй болтол монголчилсон байх юм. Нэлээд жил орчуулж бэлтгэснийүрээр 1939 онд Итали улсын зохиолч Дж. Боккачиогийн "Декамерин"-ыг Ж. Цэвээн сайн жишээ болохуйц орчуулан тусгайдэвтрээр хэвлэсэн юм. Бас мөн онд Английн зохиолч Д.Дефо-гийн (1659-1731) "Робизон Круза"-г Оюун зүгээр орчуулж хэвлүүлсэн билээ. 1935 онд Арабын (1001 шөнийн үлгэр)-ээс, Франц улсын зохиолч Монассан-ны (1850-1893) "Өвгөн" , "Гар", А. Додэ-гийн "Алтан тархитай хүний домог" гэх зэрэг зохиолыг Б. Ринчин бичгийн хэлээр сайн орчуулж хэвлүүлсэн юм. Бас энэ онд Мопассан-ны "Ахлагч"-ийг Д.Нацагдорж чадамгай орчуулж тусгай дэвтрээр хэвлүүлжээ. Ингээд үзэхэд 1934-1935 оноос эхэлж дэлхийн олон улсын уран зохиолыг голдуу орос хэл дээр орчуулагдсанаас нь авч монгол хэл дээр орчуулж байсан байна. Баримтыг хэлбэл;  Англи улсын зохиолын зохиоч Дж. Свифт-ын
(1667-1745) "Гулливерийн аялан явсан түүх"-ийг 1939 онд, Сетон Томпсоны "Бор баавгай" 1937 онд, Уэллс-ын "Үе хоёрын түүх"-ийг 1937 онд, Б.Шакспир -ийн (1564-1616) "Отелло" -г 1938-1953 онд тус тус орчуулжээ.
      Америкийн зохиолч Джэк Лондоны (1876ш1916) "Орчлонгийн жамыг" 1947 онд, Г.Б. Стоугийн (1811-1896), "Том авгайн овоохойг" 1935 онд, Эдгар По-гийн (1809-1849) "Алтан цох", 1835 онд, Герман улсын зохиолч В. Гриммын (1707-1793) "Туулай, зараа хоёр", "Чоно ба долоон ишиг", "Бермен хотын хөгжимчид", "Зургуулаа дэлхийг тойрох", "Шар шувуу", "Ах дүү гурав" гэх зэргийг 1937-1938 онуудад орчуулж хэвлэжээ. Паслегийн "Мянгуужингийн явдал түүх"-ийг 1935 онд хэвлэжээ. Дани улсын зохиолч Г.Ч. Андерсоны (1805-1875) үлгэрүүдийг 1835 онд Итали улсын зохиолч К. Гольдонийн (1707-1793) "Хоёр эзэний нэг зарц", 1938 онд, "Дэн буудлын эзэгтэй", 1939 онд, Лопе Де Бера-гийн (1562-1635) "Хонины булаг", Франц улсын зохиолч Бормарше-гийн(1732-1799) "Ухаангүй өдөр буюу Фигаро-гийн гэрлэсэн нь" 1944 онд "Гэмт эхийг" 1947 онд, А.Додэгийн (1848-1897) Алтан тархитай хүний домог"-ийг 1935 онд, "Манайтээрмээс ирсэн бичиг"-ийг 1835 онд Жюль Верны (1828-1905) "Арван таван наст капитан"-ыг 1937 онд, Мольерийн (1633-1673) "Скапнен - ийн маяглалт" бас Мопассаны (1850-1893) "Буатал" 1945 онд, "Мадмуазил фифи", "Хоёр нөхөр" гэдгийг 1943 онд "Хүзүүний чимэг"-ийг 1944 онд, Р.Роланы "Жан Кристоф"-ыг 1937 онд орчуулан хэвлэсэн зэрэг Европын орны 30 гаруй зохиолчийн их бага хэмжээний 40 гаруйзохиолыг орчуулж нийтэлсэн байна. Эдгээр давшилттай зохиолчдын сонгодог зохиолоос нийгмийн ажил, хөдөлмөртидэвхитэй оролцож феодалын бэрх байдалд гуньсан сэтгэлийг сэргээн босгох зэргээр хүмүүсийг хүмүүжүүлэн боловсруулах чиглалтэйгий нь голдуу урьдчиллж орчуулж байх юм.
      Үүнчлэн орос хэлнээс Оросын давшилтат зохиолчдын сонгодог зохиол, социалист агуулгатай шинэ үеийн уран зохиолын бараг төрөл бүрээс орчуулж нийтэлсэн нь гойд олон байна. Мөн 1934 - өөс 1946 оныг дуустал оросын 14-15 зохиолчийн 60 гаруй зохиолыг орчуулж, тусгай дэвтрээр буюу сэтгүүл, сурах бичгүүдэд хэвлүүлжээ. Жишээг хэлбэл; Н.Б.Гоголийн (1806-1852)  "Хамар" гэдгийг 1941 онд, "Байцаагч түшмэл", ийг 1942 онд, "Сорочны ярмарк" -ийг 1935 онд, И.А.Крыловын (1768-1844) "Чоно хурга хоёр" -ыг 1941 онд, "Арслангийн шунахай сэтгэл" -ийг 1938 онд, "Хун, хавчаахай, цурхай гурав"-ыг 1941 онд, "Сармагчин ба нүдний шил"-ийг 1939 онд, "Хулганын зөвлөлгөөн" -ийг 1939 онд, М.Ю. Лермонтовын (1814-1841) "Шүлэгчийн үхэл"-ийг 1939 онд, "Далбаа"-г 1939 онд, А.С.Пушкиний (1799-1837) уран зохиолоос удаа дараагаар нас нөхчсөний 100 жил, төрсний 150 жилийн ойг тус тус тохиолдуулан, шүлэг, шүлэглэл 30 гаруй, үргэлжилсэн зохиолоос нь 122-ыг орчуулж тусгай дэвтэр болгон нийтэлсэн байна. Зөвлөлт Холбоот Улсын зохиолч М.Горький (1868-1936) "Зарцлагдсан нь" гэдгийг 1940 онд, "Шонхор шувууны дуу" - г 1936 онд, "Салхинч шувууны дуу"-г 1937 онд, "Хаан ба хаан хүү" 1936 онд, Джамбулын (1846-1945) "Өлгийн дуулал"-ыг 1938 онд, Долматовскийн "Хайр минь" гэдгийг 1946 онд, Лебедев Кумачийн (1998-1949) "Өлгийн дуулал"-ыг 1940 онд, "Эх орны тухай дуу"-г 1938 онд, "Хувьсгалт Испаийн дуу"-г 1938 онд, "Ардын хүүхэд" гэдгийг 1938 онд, В. В. Маяковский (1893-1930) "Зөвлөлтийн паспортын тухай шүлгийг" 1946 онд "Намд" гэдгийг 1947 онд, Н.А. Островскийн (1904-1936) "Болд хэрхэн хатаагдсан нь" романыг 1939 онд, А.Фадеевын "Ниргэлт", "Тагнуулч Метелиц" гэдгийг 1941 онд, Д. А. Фурмановын (1891-1926) "Чапаев" гэдэг туужийг 1835 онд, К.И.Чуковский (1889) "Ай ёо ёо" гэдгийг 1937 онд, Б.Яны "Чингис хаан", "Бат хаан" гэдэг романыг 1942-1944 онд тус тус орчуулж хэвлэсэн зэрэг Зөвлөлтийн 40 гаруй зохиолчдын 100 гаруйуран зохиолыг орчуулан хэвлэжээ.
     Монголын ард түмнийг эрх чөлөөгөө улам баталгаж эх орныхоо тусгаар тогтномыг улмаар бэхжүүлэн, хамгаалах анх тайвнаар аж төрөн амьдрахын тул, ажил, хөдөлмөрт идэвхи зүтгэлтэй оролцох зэрэг давшилтат үзэл сурталд сэргээн дуудахуйц чиглэлтэй ийм зохиолуудыгголдож орчуулсан явдал өмнөх зохиолуудаас тодорхой үзэгдэж байна.
          Харин 1947 оноос хойш одоо хүртэл монголынорчуулгын ажил их л өөр болж, өргөн их далайцтайгаар олон орны зохиолчдын зохиолоос орчуулах явдал гойд их нэмэгджээ. Жишээлбэл: 40 шахам орны 608 зохиолчдын 1270 орчим зохиолыг монгол хэл дээр голдуу орос хэлээр дамжуулан орчуулсан байна. Жич: 16 орны 138 аман зохиолыг орчуулан нийтэлжээ. Гэвч Орос, Хятад, Чех, Герман, Англи, Польшийн зохиолчдын нэлээд олон зохиолыг уг төрөлх хэлнээс нь орчуулж хэвлэсэн юм.
        Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хой энх тайван, ардчилал, социализмын үйл хэргийг эрхэмлэгч улс орны зохиолчдын зохиолыг их анхаардаг болжээ. Ардын ардчилсан орнууд ба Энэтхэг, Пакистан, Арав, Испани, Дани зэрэг бусад орны давшилт зохиолчдын зохиолуудыг их хэмжээгээр орчуулсны дотроос Зөвлөлтийн 335 зохиолчдын 823 зохиолыг, Ардчилсан Хятадын 58 зохиолчдын 93 зохиолыг тус тус оруулж хэвлэжээ. Ингэж Монгол оронтой хил нийлсэн хоёр агуу их хөрш гүрний уран зохиолыг их хэмжээгээр орчуулсан нь зүй ёсны хэрэг учраас ихэнх хувийг эзэлж байна. Сүүлийн арван жилийн дотор гадаадын хэлнээс монгол хэл дэр орчуулдаг хүний тоо эрс нэмэгдэж, уншигчдын эрэлт, хүсэлт их болсны үрээр орчуулгын ажил улам их өрнөх боллоо.
       Нөхөр Ц.Дамдинсүрэн, Б. Ринчин, Э.Оюун, Х.Пэрэнлэй, Ч.Чимэд, Б.Содном, М.Гаадамба, Б.Энэбиш, Э.Түмэнжаргал, Б.Бааст, Н.Жамбалсүрэн, С.Бадраа, Ц.Цэрэнжав, Д. Сэнгээ, Ж.Намсрай, Ц.Хасбаатар, Ш.Нацагдорж, Л.Тойв, С.Хавшай, А.Минисм, Л.Банган, Н.Наваан-Юндэн, П. Хорлоо зэрэг орчуулагч нар орос хэлнээс буюу бусад хэлнээс зохиолуудыг орчуулсаар байна. Эдгээр орчуулагч нарын орчуулсан орчуулгын чанарыг үзвэл янз бүр бөгөөд зарим зохиол дээр монгол хэлний  зүйн онцгой шинжийг харгалзахгүйгээр тэр зохиолын чухам үг, үгсийг яг орчуулах гэсэн чиглал ихээхэн байсан нь зариморчуулгаас гэрчлэгдэж байна. Энэ учраас уг зохиолыг утга санааг бүтэн гаргаж чадаагүй дутагдал бий. Үүнчлэн харь хэлний үгийн салбар утга буюу нэр томъёог буруу хазгай хэрэглэх, харь хэлний үгийг тэр хэвээр нь авч бичдэг гэм бас байна. Константин Симоновын бичсэн "Зэвсэг нэгтэй нөхөд" гэдэг романыг Д. Жамсран, Жодов нар орчуулж 1954 онд хэвлүүлжээ.
      Энэ романы гуравдугаар бүлгийн эхний өгүүлбэрт "Поднявшись по пэстницэ к сэвэ на бторой этэж, Артэмьев сначала увидел лежавший у дберей квартиры разбухший портыель из тех, что вместо чемодана берут в дорогу на недальние расстояния, и только потом долговязого чэловека, котоый стоял на плошадке под лампочкой и читалл перегнутую пополам книжку, бысоко подняв ее над головой" гэснийг "Артамьев шатаар хоёдугаар давхарт гарахад чемдоны оронд ойр зуур газар авч явдаг дүүрэн юм чихээтэй цүнх байшингийнх нь үүдэндхэвтэж байлаа. Хонгилын чийдэнгийн дор өндөр нуруутай хүн зогсож хагас нугалсан номыг их л дээр барьж уншиж байыг Артемьев бүр сүүлд нь анзаарчээ" гэж оруулсан байх юм. Гэтэл өгүүлбэрийн санаа нь "Артемьев, хоёрдугаар давхар дах өрөөндөө орохоор шат өөд гарч явахдаа чемоданы оронд ойр зуурын замд авч явдаг юм түнтийтэл чихсэн бичгийн сав байрны нь үүдэнд хэвтэж байхыг эхэлж хараад дараа нь шатны тавцан дээр чийдэнгийн дор зогсож, тал дундуур нь гэдрэг бөгтөргөсөн номыг толгойноосоо дээш өргөж, уншиж байсан гуйвгар өндөр хүнийг харлаа" гэсэн уг санааг гаргах нь чухал байсан юм аа. Мөн өгүүлбэрт байгаа зарим нэр томъёог хайхрамжгүйорчуулж, уран дүрийн байдлыг анзаарсангүй юм шиг болжээ. Үүний дараах өгүүлбэр дээр "Сэтгүүлчдийн институт" гэхийг "Сэтгүүлийн", "гараа түүнд өгөв", "гараа түүн тийшээ сарвайв" гэхийг "гар барилцав" гэх зэргээр утга гажуудсан дутагдалтай зүйл энэ орчуулгад олон байна.
      Ер иймэрхүү орчуулга бол ганц энэ роман дээр байгаа хэрэг биш харин цааш нь бас нэлээд хэд бий. Иймд орчуулгын цаашдын ажил дээр анхаарч байвал зохих хэдэн зүйл үзэгдэж байгааг тодорхойлбол:

1. Орчуулгын нэр томъёог нарийн чанд боловсруулж олон янзаар буюу хүн хүн дураараа нэр өгч орчуулдгийг нэг мөр болгох явдал ъаардагдал байгаа юм.
2. Монгол хэлний зүйн онцгой шинжйг харгалзан ялангуяа өгүүлбэрийн зохион байгуулалтыг зөвөөр хийж монгол хэлний аялгуу түүний цэцэн хэллэгийг ашиглаж байх хэрэгтэй юм. 
3. Орчуулж байгаа уран зохиолын утга санаа, уран дүрийг маш сайн анхааран хийж баймаар байна. Жишээлбэл, арван үгээр бүтсэн харь хэлний нэг өгүүлбэрийн утга санааг монгол хүн энэ арван үгийг хэрэглэж хэлэх бол яаж хэлдэг билээ гэж санаж судлах нь ажилд багагүйтус болно.
Харь хэлнээс өөрийн хэл дээр орчуулна гэдэг бол тэр харь хэлний толгой үг буюу өгүүлбэрээр бүтсэн утга санааг өөрийн хэлээр зохиох гэсэн хэрэг гэдгийг сайн ойлгох хэрэгтэй юм. Орчуулгын ажил дээр уул санаагий нь алдагдуулахгүйн хамт түүний уран чадварыг гаргах явдал мөн чухал байдаг. Гэхдээ тэр зохиолыг үг үсэг, өгүүлбэрийг хэтэрхий задгайруулан орчуулбал уг зохиолын урлаг алдагдах гэм хэзээд гардаг юм. 
4. Орчуулга хийж сурах хүн уран зохиолын чухам ямар төрөл дээр нь голлож мэргэшихийг эрмэлзэх хэрэгтэй билээ. Үргэжилсэн зохиол, шүлэг, жүжиг зэрэг цөмийг оруулж чаддаг ерөнхий орчуулагч болох гэдэг заншлыг орхимоор байна. 
5. Орчуулга хийх хүн тэр харь хэлийг сайн мэдэхээс гадна ялангуяа өөрийн хэл, утга зохиол, ардын аман зохиол, утга зохиолын онол зэрэг холбогдох олон зүйлийг буурьтай сайн судалж эзэмших явдал туйлын чухал байна. 

1921 оноос одоо хүртэл удаа дараагаар уран зохиолыг тус тус судлан үзэхэд өмнө дурдсан таван зүйлийн чиглэл цаашдын ажил дээр байгууштай байна. Жич: харь хэлний өгүүлбэрийн дотор орсон үгсийн дэс дарааг монгол хэлний зүйн ёсоор чухам хаана ордгийг анхаарахаас гадна, харь үгсийн янз бүрийн сүүлийг мингол сүүлтэй дүйчүүлэн оноож өгөх нь чухал юм.
   Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа монгол хэл дээр гойд олон зохиолыг орчуулж хэвлэсэн явдал чухам цаашдаа орчуулах ажлын чиглэлийг улам тодорхой болгож байгааг тэмдэглэх хэрэгтэй. Энэ явдал бол тийм бага амжилт биш. Нэгэнт бий болсон орчуулгыг засахад шинээр орчуулснаас амар болно.
     Олон төрлийн уран зохиолыг орчуулахдаа тус орны хэмжээгээр нэгдсэн төлөвлөгөөтэй бөгөөд зохион байгуулалттай болгож нэг газар эрхлэн ажиллах нь чухал байна.
     Шүлэг, үлгэр мэт зарим зохиолыг өөр өөр хүмүүс ахин дахин орчуулсан явдал мундахгүй олон үзэгдэж байна. Ингэж ахин дахин орчуулсны улмаас уг зохиолын орчуулга сайжирсан нь тун цөөн дэмий л давхардсан янзтай байх юм. Нэг зүйлийг ингэж удаа дараагаар орчуулсан боловч тэр зохиолын утга санааг бүрэн гаргаж чадсангүй орчуулга бүрийн утга санааг янз бүр ойлгосон дутагдал ч илэрч байна. Жишээг хэлбэл; Туркийн зохиолч Назым Хикметийн "Зүрх минь энд биш үү" гэдэг шүлхийг 1951 онд Б.Ринчин орчуулан хэвлэжээ. Гэтэл дараа нь Д. Чимэддорж бас мөн шүлгийг дахин орчуулж хэвлүүлсэн байна. Зарим уран зохиолын утга санаа, уран дүр, найруулгыг сайжруулахын үүднээс дахин орчуулдаг явдал байдаг юм.
    Харин эдгээр сүүлчийн үед давхардуулан орчуулсан 30 шахам зүйлсийг үзэхэд урд нэгэнт орчуулсан зүйлээ харгалзалгүй байснаас ингэж давхардуулсан янзтай үзэгдэнэ.
     Орчуулсан зохиолууд манай үзэх, унших, хүмүүст сайн мэдлэг хүмүүжлийг олгож байгаагаар барахгүй, одоогийн монголын утга зохиолын хөгжилд сайн үлгэр жишээ болж, нөлөөлснөөр байгаа нь дамжиггүй. Жич; мэдэгдэх нь орчуулгын цэсийг хожим тусгай дэвтэр болгон хэвлэж гаргах болно.
   Энэ цэснээс хэний ямар зохиолыг хэн орчуулсан бөгөөд хэвлэсэн буюу гар бичмэлээр байгаа  ба одоо Монголд хаана бий нь үзэгдэнэ.


Б.Содном  


Tuesday, April 29, 2014

МОНГОЛ ЭСГИЙ ГЭРИЙН НЭР ТОМЪЁО

МОНГОЛ ЭСГИЙ ГЭРИЙН НЭР ТОМЪЁО



         Монгол гэр бол хүн төрөлхтний орон сууцыг газрын хөрсөн дээр гаргаж барих болсон түүхтэй холбогдох юм аа. Ер монго гэрийн тухай Сыма-Цянь, "Монголын нууч товчоо", Рашид-ад-Дин, Бильгельм-Рурук, Плано- Карпини, Марка-Поло, Х. Маковецкий, В. Радлофф, Г.Х.Потанин, Х. Харузин, Э.Г.Гаффэрберг, Ц.Жамцарано, Б.Я.Владимирцов, М.Кондратьэв, И. Монтарю, Пона Таш, А. Дамдинсүрэн нарын бичиг зохиолд эрт цагас одоо хүртэл зуу гаруй хүн янз бүрийн хэл бичгээр монгол гэрийн үүсэл гарал, түүний зохион байгуулалтын тухай тус тус бичиж тэмдэглэсэн байна. 
           Монголчууд зэрэг нүүдэлчин аймгийн дотор эсгий гэр хэрэглэгдэж, түүний хэлвэрийг цаг тухайдаа ашигласаар ирсэн боловч, харин жинхэнэ ихээхэн хөгжил нь Халх монгол дээр харагдаж байгаа юм аа. Жинхэнэ эсгий гэр бүрдэж бий болохын өмнө монголчуудын хэрэглэж байсан зарим орон сууцыг нэрлэвэл: "Эмбүүл" буюу "нэмбүүл*"(*Монголын нууц товчооны 6, 100, 244-р зүйлийг үзнэ үү.) гэсэн нь хэдэн ширхэг нарийхан уртавтар шургаалийг дээд үзүүрээр нь холбож боогоод, ёзооыг газарт алцайлган суулгасны дараа, өвсөөр хучиж, үүд гарган хэрэглэж байжээ. 
            Үүнчилэн шовоохой бол мөн их л дээр үэийнхээр барахгүй, зохион байгуулалтын талаар саяын өмнө дурьдсан эмбүүлтэй яг адилхан байжээ. Гэтэл сүүл сүүлдээ бүрээсийг модны холтсоор хийж, өвсөөр чигжээд хаяаанд дээгүүр нь шороогоор манах болсон байна. Ер шовоохой бол нэгэн ёсны овоохой мөн боловч, зөвхөн бүрээсний талаар өмнө хэлсэн ёсоор өвөрмөц юм. 
     Үүнтэй адилхан одоо хүртэл зарим цаатан буюу анчин, хадлангийн хэрэглэсээр байдаг орон сууцны нэг бол урц байна. Урц бол эмбүүл, шовоохой хоёроос онц ялгагдахгүй байв. Энэ гурван зүйлийн орон сууцанд хэрэглэж байсан шургаагийг унины төсөөтэйгөөр холтсыг авч, өргөснийг дараад, модгүй говь, тал газар зэрэг хаа ч авч явахад авсаархан болгожээ.
      Унины төсөөтэй зассан шургаагийг голдуу овоохойд бюу жовгонд (цомцоод) байнга хэрэглэснээр барахгүй, ангийн арьс, хонь, ямааны нэхий, турсагаар буюу эсгийгээр бүрдэг болсон учир, бүрээстэй болох эрмэлзэлд орсон байх юм. Ингэж бэлхэн мод, бүрээстэй болгосон явдал цаашдын хөгжил дээр чухал үүрэг гүйцэтгэсэн төдийгүй, их нөлөө үзүүлсэн байна. Энэ бэлхэн мод, бүрээстэй болсон зүйлийг овоохой буюу жовго (цомцоо) гэж монголчуудын дунд янз янзаар нэрлэж байжээ.  Эдгээрээс үндэслэж, жовгон тооно (харагч) гэдэг 7 буюу 14, эсвэл 20 см голчтой, дороосоо 4, эсвэл 8, бас 12 ташуу нүхтэй тооно гарчээ. Нүхний тоогоор унь буюу нөгөө зассан шургаагийг хатгаад, унины бөгсийг шууд газарт суулгаж, үүд гарган, уг бэлдсэн бүрэсийг нөмөргөдөг болсон байна. Жовгон тооно бол нэг ёсны хатгуур тоононы үүсгэвэр мөн.
       Бас тэр үеийн сүүлчээр цээж гэр гэдэг бий болжээ. Цээж гэр голдуу "сархинаг тоонотой" байсан үзэгдэх юм. Сархинаг тооонины хамгийн бага голч нь хагас метр, түүнээс дээш байсан үзэгдэнэ. Ийм байдаг явдал болбол тоонор орох гэрэлтэй холбогдсон үзэгдэнэ. Тоононы дээгүүр 4 оосортой өрх гэдэг дөрвөлжин бүрээс табигдаж, өдөрт өрхийг тоононы гол хүртэл татна. Сархинаг тоононд унийг хооронд нь завсарлаж тогтохын тулд, тоононы хуруу гэж 11 буюу 12 см хэртэй ижилхэн урт, жигд адилхан 3 см өргөн, хуруу шиг хулгар модыг уг тоононд үдээр бөхөлсөн байдаг. Харин унь нөгөө тоононы хурууны бөгсөнд бас үдээр салаавлан хэлхэгдэх учир, унь дээш доошоо саадгүй хөдөлнө. Ингээд цээж гэрийн мод бүрдэж, унины бөсийг шууд газарт суулгахад тооно аяндаа дөндийлөгдөж, үүд гаргах газарт тусгай хаалга бий болжээ. Тэр хаалга тотгоноос босгоны ёроол хүртэл 1,38 м, онгойх хавтасны өндөр 1,14 м, өргөн 0,70 м, хаалганы хоёр талд орох яс модыг хуя гэдэг бөгөөд хацар модны цаана бас нэг мод нэмбэл, давхар ястай хаалга буюу эсвэл дөрвөн ястай хаалга 1.14, өргөн, зузаан ястай хаалга 1,24 м өргөн байх зэргээр уг хаалга боловсорсоор, одоо хоёр талдаа шилэн цонхтой болтлоо хөгжсөн байна. Хаалга голдуу хуш буюу нарсаар хийдэг байна.
     Цээж гэрийн дотор "товь гэр" гэж бий. Товь гэр бол нэг ёсны цээж гэр мөн боловч, унийг (дээд) үзүүрээрээ баахан түлхийлгэн матсан байжээ. Тэгж матсан явдал бол уг гэрийн унины толгойн зайг өндөр нэлээд тэлүүн болгохын тул, матаас хийдэг байх юм.
     Цээж гэрийн гадуур сүүл сүүлдээ дагнан (дагтан) эсгийгээр бүрэх болсон байна. Энэ үеэр нөгөө сархинаг тооны голоор нь салгаж, хойд, урд гэж хоёр хэсэг болгоод, харин унь, хуруу хоёрыг уг тооноос нь салгахгүй, нүүхдээ тэр бүхлээр нь ачиж байв аа.
      Мөнөөхөн сархинаг тоононы хөндлөн голос эхлэн гүвийгэн матдаг болжээ. Өөр үгээр хэлбэл, уул тооны гол зүйлс цөм гүвгэр матагдаж байгаа хэрэг ээ. Тэр хоёр салангид гол нь гэрийг барихад оньсоор оньслогдон бэхлэгддэг байна.
       Тооно анх дөрвөлжин, дугуй хөвөө (цагираг)-тэй мөн хөвөөний дээгүүр хоёр, хоёроор нь зэрэгцүүлэн бөхлөсөн дөрвөн бөгтрөгтэй байсан. Тооно бай байсаар боловсорч, өмнө дурдсан жовгон тоононы жишээгээр хул модоор хийсэн хатгуур тооно болж, ихээхэн дэлгэрснээр барахгүй, хөвөө нь голдуу дугаргий болоод, (хөндлөн) гол, (гулд) гол даага, зүгээр даага тус тус нэмэгдсэн байна. Тэгээд хожим тооныг бөх бат болгож, үлэмжийг сайжруулахын тул, хүрд буюу хорол, бас хойд хэсэгт нь 2 даага нэмж, хүний нүдэнд дулаахан харагдах өнгөтэй хээ, угалзаар чимсэн байх юм аа. Бас тооныг бөх гэж хус модоор хийдэг билээ.
       Ер цээж гэр бол хэлбэр муутай, бас багтаамжаар явцуухан байсан учир ханатай болгох шаардлага аяндаа эрт дээр үеэс гарчээ. Бургасаар хийсэн морин хана гэдэг анх гарсан байна. Морин хана дээд буюу толгой талаараа гадагш нь багабтар матагдсан боловч, эрслэсэн өндрөөр анхсайн 8 төө байсан, энэ бол 1.70 м хэртэй юм. Хананы өндөр хойш хойшдоо: 1.80 м, 1.95 м, 5 метрт хүрсэн байна. Хананы нүд дээд талаараа 1 төө 4 хуруу (28 см), мөнөөхөн дээрээсээ хөөж томорсоор байгаад, хананы хамгийн доод нүд 1 төө 5 хуруу (29), хэрэв уг хананы нүд дээгүүрээ мухар тохой (32 см) байвал, доогуураа 1 мухар тохой, хагас хуруу (33 см) байх мэтээр хана доод талаараа тэлүүхэн байдаг боловч, чухам газарт суулгах хананы шийрийг хулбагардуу матаж өгдөг байна. Ингэсэн явдал бол нэгд салхийг хааж, дулаан байлгах, хоёрт тогтвортой байх, гуравт уул гэрийн даацыг гадаад үзэмжтэй нь холбож, тооцоолсон учир бүр сүүлдээ тэр хананы их бие, толгой, шийрний маш нарийн матаас гарсан байна. Ханзны нүдийг тийм том байх үед хөнгөхөн, ачихад тээргүй байсан нь мэдээхийн хэрэг ээ. Ханыг анх их төлөв хатсан бургасаар хийж байсан юм.
     Тэгтэл салхи, шуурганд хананы нүдэр бүрээс цүлхийж орох гэм бишгүй л тохиолдсон учир, хананы нүдийг бага болгох шаардлага гарчээ. Монголчуудын зарим нутагт ханыг тэрэм, тооныг харагч гэж нэрлэж байв. Морин хананы дараа шугаман хана гэж гарсан явдалзөвхөн хананы нүдний өөрчлөлттэй холбоотой юм. Шугаман хананы нүд дээгүүрээ 14 см, догуураа 15 см, эсвэл дээгүүрээ 16 см, доогуураа 17 см болсон үзэгдэнэ. Ийм нүдтэй хана бол хот, хөдөө газар сайгүй монголчууд даяарт дэлгэрсэн байна. Гэтэл сүүл сүүлдээ голдуу хотод зориулаад (шинэс) хар модоор зонхилж хийсэн хурган хана гэдэг гарсан, түүний нүд дэгүүрээ 6 см, ыоогуураа 7 см, эсвэл дээгүүрээ 7 байвал, доогуураа 8 см байх жишээтэй байв. Хананы нүдийг тэгж бага болгосон явдал гэрийг суурьтай, бүрээсийг цүлхийн оруулахгүйгээс гадна, бас муур, нохой зэрэг амьтныг хаяа сөхөөтэй байхад оруулахгүй байх зэрэг хамгаалах чанартайболгожээ.
      Гурван зүйлийн хана анх ерөнхий хэмжээний талаар хоорондоо нэлээд ялгаатай байжээ. Хамгийн том нүдтэй нь хурган хана гэж байсан явдал аяндаа нэгдсэн хэмжээтэй болж, нүдний ялгаанаас өөр гойдын юмгүй болсон үзэгдэнэ.
       Хананд унь өлгөх газрыг "хананы толгой" гэдэг тул, хананы том, багыг толгойгоор нь тооцно. Хана эхэн үедээ 10 толгойтой байжээ. Байн байсаар 12, 13, 15 толгойтой болж, хангийн том хана гэвэл 15 толгойтой бөгөөд эрслэн өндөр нь 2 метрт хүрч, энэ хэмжээнээс хэтэрсэн хана маш ховор байх сонин үзэгдэл бий.
     Хана ингэж хөгжсөний нөгөөтэйгүүр унь, тооно бас хэвээрээ үлдсэнгүй. Нөгөө овоохой, цээж гэрт хэрэглэж байсан засмал шургаагийг ханатай болгосон явдал холбогдуулж, улмаар унины үзүүр талыг нарийсган янзлаад, бөгсийг бүдүүвтрээр зассан байна. Тэгээд хананы толгойн дотуур зөрүүлэгт унийг өлгөхийн тул, бөгсийг нүхлэж, бөхутсаар сагалдарга (сэгэлдэрэг, солгог) хийжээ. Цуулбар унь гэж (шинэс) хар модыг цуулж хийснийг ингэж нэрлэнэ. Хар модыг даац сайтай гэж тооцдог юм. Нөгөө зассан унийг хожим шар буюу улаан зосоор буддаг болсон явдал гоёхын эх байсан юм аа. Зосон будаг гарт наалдаж будах буюу арилахдаа хялбархан учраас тосон будгаар будаж, маажинддаг болсны дээр бас өнгө сонгож хэрэглэх болов оо. Тооно, багана хаалгатай хослуулж, унины толгойг үзүүр тохой (42 см) газраар ногоон, бусдыг цулгай улаан өнгөөр будах, эсвэл тэр ногоон өнгөний дээгүүр саяын дурдсан гуравтай хослуулсан хээ, угалз тавьдаг болжээ. Гэрийн эрээн мод гэнэ. Гэрийн их, бага буюу багтаамжийн хэмжээг монголчууд ярилцахдаа 4 ханатай, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12 ханатай гэцгээнэ.
     Гэхдээ нэг хэмжээний гэр дотроо 3 янз байх юм. Жишээг хэлбэл: Их дөрвөн ханат гэнэ. Үүнд тус бүр 15 толгойтой 4 хана орно. Хаалганы их, багаас болж, тотгоны унь 6 буюу 8 байна. Тотгоны унь голдуу тэгш тоотой байдгаас гадна, бусдаас үл мэдэгдэм богиновтор их дөрвөн ханатай гэрийн унь бүгд 66 буюу 68 ширхэг байх үзэгдэнэ.
    Дунд 4 ханатад 12 толгойтой дөрвөн хана орж, тотгоны 6 буюу 8 унь оролцоод, бүгд 54 эсвэл 56 ширхэг уньтай болно.
    Бага 4 ханатад арав арван толгойтой 4 хана ороод, тотгоны 6 унины хамт бүгд 46 уньтай байна. Их 5 ханат гэдэгт гэрт арван тав, таван толгойтой 5 хана орж, тотгоны 8 унины хамт бүгд 88 уньтай байдаг. Хэрэв тотгоны унь 6 байвал 81 болно.
     Дунд 5 ханат гэдэгт 15, 5-н толгойтой 5 хана орж, тотгоны 8 унины хамт бүгд 88 уньтай байдаг. Хэрэв тотгоны унь 6 байвал 81 болно.
      Дунд 5 ханатад 15 толгойтой 4-н хана орохоос гадна, бас 7 толгойтой зууравч орно. Зууравч гэдэг бол үнэндээ хагас хана юм. Зууравч бол голдуу 5 буюу 7 толгойтой байх юм. Тотгонд 6 унь байвал, бүгд унь 73, хэрэв тотгонд 8 унь байвал, бүх унь нь 75 байна.
     Бага 5 ханатад 15 толгойтой 4 хананы дээр 5 толгойтой нэг зууравч нэмэгдээд, хэрэв тотгоны унь 6, эсвэл 8 байвал, бүх унь 71 буюу 73 байх юм аа. Үүнчлэн бусад гэр нэг зүйл дотроо 3 хуваагдаж, хана, эсвэл зууравч нэмэгдэж, хаалганы их, багатай холбогдож байгаад унины бүгд тоо гардаг байна. Ер гэрийн мод бол энэ мэтээр улам боловсорч, нарийн нандион тооцоотой болсон төдийгүй, бага багаар юм нэмэгдэх буюу засагдаж, урлаг нь сайжирчээ. Жишээг хэлбэл: Тоононд шилний жааз, хаалганд гэгээвч, хананд цонх тус тус нэмэгдэх болсон байна.
     Гэрийг эсгийгээр бүрэх болсноос хойъ бүрээс бас л нарийсан нэмэгджээ. Гэр анх дан бүрээстэй байсан бол, сүүлдээ давхарлах болсон байна. Харин өрхийг давхарлах ёс гарсангүй. Гэрийн дээгүүр цаваг, дээвэр хоёр байжээ. Хот, суурин газарт цаваг, өнгө дээвэр хоёрын завсраар давхарга барих болсон байна.
     Үүгээр үл барал, цавагны наагуур цагаан цууямбуугаар хийсан туурга барьснаараа хоёр давхаргатай болж байсан юм. Харин хотод өнгө туурганы дотуур 2-оос 3 давхарга барьж дулаалах ёс ч бий.
       Хананы дотор талаар эсгий хөшиг хийж, нэгэнтээгүүр дулаалах, нөгөөтэйгүүр гоях болжээ. Улмаар цэмбэн буюу даавуу хөшиг хийж гоях болсон ч байна.
    Үүний пин байгаагүй цагт ширмэл эсгий үүдний гадуур эсгийгээр давхарлан дулаалдаг, зарим газар үүнийг "элбээс", эсвэл "нэлбээс","нэлмээс" гэж нэрлэдэг байна.
      Хуучин өрхөөрөө элбээс хийж дулаалдаг газар ч бий. Ер монгол гэр бол анх нүүдлийн байдалтай холбогдож үүссэн явдлыг түүх шасдирын дотор мундахгүй олон удаа тэмдэглэсэн байдаг билээ. Монгол эсгий гэрийн түүхэнд* "харагутай тэрэг", "бүхээгтэй тэрэг",  "мухлаг тэрэг" гэсэн энэ гурван тэрэг холбоотой юмаа. Эдгээрийн нэр хэдийгээр өөр өөр боловч уг зүйл нь адилхан буюу ойролцоо байжээ.  Тэр байтугай хожим "Сүйх тэрэг" гэж нэрлэсэн явдал уул чанартаа мөнөөхөн өмнө дурдсан гурбын ижил юм. Нэг буюу хоёр хүн сууж явахад зориулсан, дээгүүрээ эсгийгээр бүрсэн бөгөөд тусгай үүдтэй тэргийг үхэр, морь, тэмээнд хөллөн явдаг байв аа.  Сүүлдээ "Мухлаг тэрэгний эсгий бүрээсийг хар хөх даалимбаар бүрж, улаан эдээр мөшгөөрдөх, 4 талд нь цонх гаргах зэргээр гоёдог, хардаг болсон байна."
     Нөгөө харагутай тэрэгний дараа, гэрлүг гэж нэрлэж байсан нэгэн ясны өргөөг тэргэн дээр барьж явдаг болсон явдал XIII зууны үед элбэг үзэгдэж байсныг түүх шасдирт нилээн тэмдэглэсэн нь юм. Өөр үгээр хэлбэл, "гэр тэрэг" буюу ордон тэрэг гэж нэрлээд, тусгай том тэргэн дэр банзан шал тавьж, түүн дээр эсгий гэрээ барьдаг байжээ. Гэр барьсан тэр тэргэндээ олон шар хөллөн явж байсан зураг ч бий. Тэр тэрэг бол тийм жижиг байсангүй. Г.Рубружийн хэлснээр; Мөнөөхөн гэр барьсан тэрэгний хоёр дугуйн хоорон дахь зай 6.1 м хэртэй байсан гэжээ.
    Тэгээд хоёр дугуйн хооронд багтааж барьсан тэр гэрийн тэргэнд арван нэг нэгээр нь эгнүүлэн хөллөж, хорин хоёр шараар зүтгүүлж байсныг бодоход, нэлээд том гэр байсан буюу одоогийн 5 ханатай эсгий гэрийн чинээ байжээ гэж дүгнэхэд хүргэж байна.
      Гэр тэрэгнээс уламжилж, бусад суурин газрын гэрийн зарим нь банзан шалтай болоодм улмаар ихээхэн дэлгэрсээр, хул шаргал буюу хүрэн будагтай шал бий болсон байх юм.  Эсгий гэрийн банзан шал бол нэг нэгээр салангид байсан нь ачих, тээхэд амар байсан гэнэ. Гэвч түүнийг тавихад хэцүү талтай тул, хэсэглэн дай хадаад, дайтайшал гэж нэрлэсэн байна. Дараа нь мөөртэй шал гарчээ. Мөөртэй, дайтай шалны аль алин нь хөндийлж тавихад хялбараас гадна чийгнээс хамгаалж байгаа хэрэг юм. Шалыг нойтон шороон дээр тавибал, хүн амархан чийгтэж, чийг бамын өвцтэй болно хэж хэлэлцдэг заншил бий.
    Гэрийн шалыг голдуу сайн хатаасан нарсаар хийхэд нэг бөх, хоёрт хөнгөн боловч, бас үзэмжтэй гэнэ.
      Нэг гэр бүл ганцхан гэр хэрэглээд зогссонгүй, зарим нь хоёр, гурав буюу хэд хэдэн гэр бариад, нэг хот айл болж байсан удаа ч бий. Жишээг хэлбэл; Монголын нууц товчооны 136-р зүйлд байгаа "ауриг" гэсэн гэр бол ёсны гал голомтыг сахисан их гэрийг хэлж байна. Их гэрт бол эхнэр, хүүхэд голдуу оршин суудаг байжээ. Харин уул гэрийн эзэн бол бага гэртээ сууж, тэндээ аливаа ажил хэргээ хийж байсан үзэгдэнэ.
     Хэдэн гэртэй байх явдал бол хөрөнгө чинээтэй холбогдох нь мэдээжийн хэрэг ээ. Зарим айлд зөвхөн онд оруулах гэсэн төлөг, борлон, бярууг (боолторго) шөнө байлгадаг илүү гэртэй байдаг юм.
       Харин өөр нэг сонирхолтой зүйл бол хөлтрөгтэй (улаан халзтай) өргөө билээ. Өргөө гэгч үнэндээ эсгийгэрийн хүндэтгэсэн нэр нь юм аа. "Хөлтрөг"  гэдэг нэр томъёо анх "Хөлт өрх" гэснээс гарч, бай байсаар сунжран ийм болжээ. Хөлтрөгтэй өргөөнд улсын яам, тусгай газар, түүнчлэн аймаг, хошуудын төв захиргаа байрлаж байснаас гадна эдгээрийн тэргүүн нар мөн хөлтрөгтэй өргөөтэй байсныг үзвэл төрийн ямар нэг өмөрмөц бэлэг тэмдгийг хадгалсан хүндэтгэл байжээ.
         Төрийн ажил хийж байгаагүй ямар ч язгууртан хөлтрөгтэй гэр хэрэглэж байсангүй. Эрхбиш албан тамга, тэмдэгтэл л байвал, сая хөлтрөгтэй гэр хэрэглэж байсан гэнэ. Энд нэг жишээг хэлбэл; Монголын Автономит засгийн байгуулж, Богдыг хаан ширээнд суулгахад зориулж,  ханатай "төрийн тугдам" гэсэн хөлтрөгтэй том эсгий гэрийг нийслэл хүрээний Шар ордны арын давхар хашаанд барьсан, түүнд төрийн аливаа ёслолыг хийж байсан байна.
               Төрийн тугдам гэсэн энэ гэр бол сүүлчийн үед бидэнд үзэгдсэн хамгийн том гэр байсан юм аа. Одоо Улаанбаатар хотод "Гандантэгчилэн" хийдэд  ханатай нэлээд том гэр нэг бий. Бурхны шажны сүм, хийдийн хурал хурдаг дуган (дугана) бол нэг ёсны том эсгий гэр юм. Дугананд тооно, унь хана зэрэг гэрийн бүрэн мод ордоиг байв. Бүрээс нь эсгий ч байсан, банз ч байсан. Зари дугана маш том байсан учир, хана нь тусгай бөхлөгдөж, унины дундуур дам нуруугаар баганадаж байсан юм.
        Эсгий гэр болбол уран барилгын дотор нэг өвөрмөц сонин ухаан болох тул, түүгээр элдийн орон сууц хийх гэж оролдсон явдал нүүдэлчин аймгийн дотор бишгүй л гарчээ. Энд нэг зүйлийг хэлбэл "Цацар (цачир) гэр" гэж байшингийн адил дөрвөлжин бөгөөд туурга зэрэг эсгий бүрээстэй, нэг ёсны асар юм.
       Ер монгол эсгий гэрт их, багын ялгавар нэлээд олон янз болсны нөгөөтэйгүүр, бас өмнө дурдсан ёосоор эсгий гэрийн хэлбэр хоорондоо товь гэр зэрэг бага төдийн ялгавартай боловч, ерөнхийдөө дугаригаар үйджээ.
         Монгол гэрийн мод нарийн тооцоогоор хоорондоо явцав тохирсон байдаг боловч, харин түүнийг зөв барьж, тааруулах явдалтай холбогдон уг гэрийн хэв аятайхан болдог юм. Тэгтэл нэгэнт барьчихсан гэр орох буюу тооно орчихлоор гэж хэлэлцдэг, түүнд тооно ямар талаараа доошоо цөмрөх янзтай болохыг хэлж байгаа хэрэг юм. Ийм болохоор нь урд ацтай баганаар түүнийг баганадаж өргөөд тэгшилдэг байв аа. Тийм байдлыг гаргахыүйн тул, хот суурин газарт гэрийн тоононы баруун, зүүн хоёр талд уул гэрийн өндөр намд яг таруулсан ижилхэн нэжгээд чагнан баганатай болсон байна. Өөр үгээр хэлбэл, гэрийн өндрийг тэр хоёр чагтан баганаараа хэмжиж барьдаг болжээ. Хэрэв уг гэр хэтэрхий том байвал, тоононы доогуур дөрвөлжин хөндөл зангидаж, дөрвөн уулзварт тохирсон ижилхэн дөрвөн баганаар баганадсанаар тэр гэрийн өндөр нь таарна.
       Хэрэв тооно аль нэг тийшээ эргэлдэсхийгээд, унь сарийхад хүрвэл, тоононы дөрвөн голоос уясан эргүүлэг гэдэг оосрын аль нэгнээс татан чангалж засна. Гэрийг барьж босгон эхлэхийн хамт тоононы яг голд байгаа чагтганаас хүндхэн юм уёж, дээд бүслүүрийг тааруулан чангалж уяна.
      Унийг хатгаж гүйцсэний дараа, доод бүслүүрээ татаж, эргүүлгээр гэрийн хэвийг тохируулан татаж уядаг байна. Урд цаваг, хойт цавгийг барьсны хойно нь баруун урд талын туурганаас эхлэн нөмөргөж уясаар байгаад урд, хойт дээврийг тавиад, хойт дээврийн дөрвөн зөрүүлгийг хананы шийрнээс гогдон, дээш гаргаж ирээд, хариулахгүй уямагц, дэд, доод гадуур бүслүүрийг татна.
      Зарим том гэр гадуураа гурван бүслүүртэй ч байх бий. Сүүлд нь өрхөө тавьж тэгшлээд, баруун, зүүн оосрыг зөрүүлгийн нэгэн адил уяхдаа эрхбиш бүслүүрэт эрхээсээр явна. Хэрэв тэн татахад хүрвэл, тэнгийн гадсыг шааж, түүнийг чангаан уях буюу, эсвэл тэнгийн хоёр үзүүрт хүнд юм дүүжлээд, сая өрхийн хойт оосрыг бусдын адил уямагц, татсан өрхний оосрыг хавчуулна.
      Эдгээр оосроос гадна, цагаан бүрээстэй гэрт бүч, оосор мундахгүй олон. Монгол гэрийн бүрээс, оосор, бүчийг өвөл, зуны цагт тохируулж хийнэ. Өвөл тэр гэрийн бүрээсийг эд давхарлах мэтчилэн гойд дулаалж, цас их шингэхгүй нягт эсгийгэр хийсэн өнгө бүрээсээ гадуур нь нөмөргөсөн байна.
     Зунд уг гэрийн дээгүүр нарны илчилг нэвт харбуулахгүйн тул, эсгий цаваг, дээврийг давхарлаад, усанд амархан ялзрахгүй хялгасан өөсрыг хэрэглэнэ. Харин дан туургатай байна. Гэрийн дээд талаар буюу цавагны доогуур маажинтайдаавуу барина.
        Одоо үед хоолойвцтой бэрзэнтэн бүтүү дээвэртэй болжээ. Эсгий гэрийн мод хөнгөхөн байвч, хоорондоо их л уян хатангаар барахгүй, оосор, бүслүүрийнхээ хамт тэнцвэр сайтай. Газар хэдий их хөдлөвч, салхи шуурга их боловч тэсвэр ихтэй төдийгүй, ер нурах нь маш ховор. Ялангуяа газар хөдлөхөд сүйдэх нурахгүй тул, аюулгүй, нурсан ч хүн, амьтанг гэмтээдэггүй. Хэрэв үер зэрэг ширүүн бороо орвол, өрхөө бүрээчихнэ.
      Хэдэн хоногоор үргэжлэх зүс бороонд өрхөө дөндийлчихнө. Дөндийлгийг урт модоор хойсэн ч бий. Эсвэл богинохон чагттай модыг тоононы дааганд тээглүүлээд өрхийг дөндийлж, гэрийн дотор гэрэл оруулдаг юм аа.
      Намрын сэрүүн ормогц, эсгий гэрийн хаяагаар эсгий хаяавч татаж хавтгай модон хаяавчийг татаж байв. Өвөл бол тэр модон хаяавчийн дотуур шороогоор манаж дүүргэнэ. Зарим айл гэрээ зөвхөн дан шороогоор манадаг байжээ.
      Дээр үед эсгий гэрийн дотор тулганд гал тулж, түүн дээр  хоол, цайгаа чанаж байсан явдал нийтийн үзэгдэл байв. Харин зуны цагт тулганы урд талд шавраар дугариг зуух хийк, түүн дээрээ сүү хөөрүүлэх, тогоо нэрэх, цагаа буцалгах мэтийн цагаан идэ боловсруулдаг байж билээ.
     Эцсийн үед эсгий гэрийн дотор байсан тулга, шавар зуух өөрчлөгдөж, хөдөө, хотгүй, цөм төмөр зуух, яндан (хулан) -тай болсон төдийгүй, харин хот суурин газарт тоосгон буюу ширмэн пийшинтэй болоод өвөл цагт чулуун нүүрс түлэх нь олон үзэгдэнэ. Тэр ч байтугай, нөгөө пийшингээ төмрөөр гадарлан бүрж гоёх болсон юм. Мөн гэрийн дотор хашлаган буюу давшуурган ортой байсан (орчин үед янз бүрийн төмөр ор хэрэглэх болжээ.)
      Тийм модон орныг засмагц, авдар, шургуулгаа тавьж, эргүүлгээ босгод түүн дээр тогоо, шанага, сав суулгаа байрлуулан өрнө. Дараа тойруулгаа дэвч, үүнд дэрээ ширдэг, хивс давхарладаг байлаа. Хүндэт зочинд журам, олбог хоёрыг давхарлан дэвсэх буюу эсвэл гудсыг нугалсхийн дэвсч суулгана. Хэрэв хонох бол мөн хоноцод бамбайн дээр гудас давхарлах зэргээр тусгай ор засч өгнө. Удаан тавлаг суух зочинд буудан дэвсэнэ. Буйдан бо өдөөр хийсэн гойд зузаан олбог бөгөөд, дундуураа нугастай тул нигас хийж давхарлаад, сандайлан суухад их л таатайхан.
      Гэрийн эзэнд буюу зочинд аяганы ширээ тавьж, цай, хоолоор базаадаг байв аа. Нэлээд хожууханд аяга, таваг тавих 30 см хэртэй өндөр, 80 см талтай дөрвөлжин (шалны) өртэй болоод, үүндэ тохирсон жижигхэн (сандал) исэртэй болсон байна.
       Энэ мэтээр уг гэрийн багтаамжинд тааруулсан хэрэгсэлтэй болсон явдал эрт дээр үеийн уламжлалтай юм аа.
         Бас эсгий гэрийн хананд цонх гаргаж, хаалгандаа гэгээвч хийх, зэргээр уул гэрийн доторхи гэрлийг ихэсгэсэнчилэн удаа дараагаар монгол эсгий гэрт шинэ шинэ нэмэгдсэн зүйл олон. Үүгээр ч үл барам, орчин үеийн эсгий гэрийг уур буюу цахилгаанаар халаах явдал нэлээд олон бий.
   Нүүдэлчин аймгийн дотор ихээхэн дэлгэрсэн эсгий гэр бол жинэхэнэ хөгжлөө халх монголын дотор олжээ гэж дүгнэхэд гойд их гажуу болохгүй гэж санана. Орчин үед байгаа халх монголын эсгий гэрийг нэмэгдсэн бүхнээр нь ёсчлон хэрэглэж чадвал, хэнд ч таалагдана. Харин мөн гэрийн бүрээсийг эсгийгээр доргүй дулаан, хөнгөхөн, хямдхан юмаар сольж чадвал, бүр сайн болно. Эсгийгээр бүрэхэд муу биш ээ, гагцхүү ноосонд гарзтай юм уу гэж эргэлзэнэ. Монгол гэрийн шинэ хаалцыг нийтэд нь бататгаж, байнгын халуун хүйтэн усаар хангах явдлыг зохион байгуулах хэрэгтэй юм.  
      Монголын эсгий гэрийн угсарч барьсан бүрэн модыг ажиглавал тооно, унь, хана тэргүүтэн нь бие бие биендээ дамналдан тэнцэж тогтдог байна. Тэгээд бөмбөгөр буюу нэг ёсны дугуй танхим буюу дугана бий болох юм аа. Ер дунганын багтаамж үлэмжхэн зайтай байхаас гадна, бас авсаархан шинжтэй. Мөн гэрт хэрэглэсэн тэнцүүрийн тогтолцоо, үүнчлэн түүний дугуй, бөмбөгөр хэлбэр болбол ер уран барилгын дотор нэг өвөрмөц сонин ухаан юм.
        Монгол гэрийн энэ хэлбэрийг цирк, зарим үзэсгэлэнгийн баригад ашиглаж барьсан үзэгдэнэ. Нэгдсэн үндэстний хурлын зарим дугуй танхим бий нь мөн хэлбэрт хамаарах байна. Түүнчлэн СССР, Румын, Чех зэрэг улс оронд монгол гэрийн хэлбэр, тэнцүүрийн тогтолцоо болох баганан хананы дам нурууны тэмцвэрийг ашиглан байх нь их л шохоорхууштай хэрэг ээ.
    Өмнө дурдсан зүйлсийг базаж үзвэл, ер эсгий гэр Халх монголд жинхэнэ хөжлөө олоод зогссонгүй, одоо ч гэсэн түүний хөгжил үргэлжилж, 1896 онд Н.А.Янчукагийн бичсэн ёсоор байнгын орон сууцны нэг болж чадсан байна.
     Монгол эсгий гэрт болон түүний дотоод эд хэрэгсэлд тус улсын үлгэрийн танхимын ажилтан (60 настай) Сандагийн Үржинханд гуайн хэлдэг "гэрийн ерөөл" ёсоор шинэ шинэхэн нэмэгдэн өөрчлөгдсөн зүйлс олон.
      1968 онд А.Дамдинсүрэн "Монгол эсгий гэрийг" зөвхөн эрүүл ахуйн талаар нь судалж дүгнээд, эмнэлгийн ухаан дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан юм. Тэгэхдээ нөхөр А. Дамдинсүрэн орчин үеийн гэрийг одоогийн хэрэглэж байгаа эд хэрэгсэлтэй нь холбож судлаад, олон ам бүлд ногдох зай буюу талбайн хэмжээ бага тул, агаар гэрлээр хэрхэн хангах тухай нэлээд саналыг дэвшүүлсэн байна.
       Байшинд тохируулж үйлдсэн ор, ширээ, сандал, шүүгээ, номын сан зэрэг эд хэрэгсэл бол үнэхээр монгол эсгий гэрт архайж дархайгаад, хамаг зайг эзэлчихдэг юм аа. Харин гойд том гэрт саяын эд хэрэгсэл нэг их анхаарагдахгүй боловч, зөөх, барих ажлаас нь төвөгшөөгөөд онц том гэр хэрэглэхээ больжээ.
      Монголын ардын аман зохиолд; "Далан таван ханатай, далай цагаан өргөөтэй" гэх буюу "өмнө нь суусан хүн, хойморт суусан хүнээ таньдаггүй өргөөтэй" гэж гардаг билээ. 1896 онд А. Позднеев "Монголия и молголы" гэдэгтээ "Автай сайн хааны өргөөг гаднаас нь харахад гайхалтай юм. Энгийн ардын гэр бол түүний дэргэд тоглоом шиг харагдана. Автай сайн хааны гэрт 300 хүн уужуухан багтаж байсан гэнэ" гэж бичжээ. Одоо мөн гэрийн буур нь бий.
        СССР-ийн "Шинжлэх ухаан, амьдрал" сэтгүүлийн 1969 оны 12-рт хэл бичгийн ухааны дэд эрдэмтэн Г.Богатова"Алтан орд" гэдэг нэр томъёо гарсан тухай бичсэн, үүндээ энэ ордон монгол эсгий гэрээр хийдэг төрийн тугдамтай холбоотой юм гэжээ.
    Бас цааш нь "Чингис хаан, төрийн их баяр ёслолоор олон хүн багтдаг тийм алтан ордон гэгч эсгий гэрийг заавал бариулж, ёсолдог заншилтай байжээ" гэх нөхөр Богатова бичсэн байна.
   Тус улсын Завхан аймгийн нутаг дахь "Отгон тэнгэрийн амралтын дэргэд "Доной баяны гэрийн буйр бий нь гойд том бөгөөд хэмжээний баримжааг авч болохуйц учир мэргэжлийн хүмүүс анаарууштай.
    Эдүгээ манай оронд 11 ханатай эсгий гэр бий. түүнд 80 шахам хүн элбэг багтан суудаг юмаа. Хот, суурин газарт одоо том гэрийг хэрэглэж болох болвч, гагцхүү орчин үеийн халаац хэрэгтэйгээс гадна, бас бусад жинжиг гэрийн адил цас борооноос хамгаалсан тусгай саравч, мөөртэй давхар шалыг тавих шаардлага гарна.
     Мэргэжлийн хүмүүсээс монгол эсгий гэрийн мод хийдэг нарийн тооцооны нууцыг олж эзэмших явдал чухлаас чухал аа. Эсгий гэрийн тооно, унь, хана, хаалга зэрэг ноён нуруу нь болог хөвчин биеийн модны тус тусын хэмжээ харилцан тохирсон байвал, харахад нүдэнд дулаахан, таатайн дээр бас уян хатан тэнцвэртэй буюу даац сайтай байдаг нь нэг гойд шинж юм.
      Монгол эсгил гэрийн модны хоорондын тооцоог эхлээд хүний биеийн мөч жацны уртаас гарсан гэнэ. Жишээг хэлбэл; Хуруу, ямх, төө, мухар тохой (үзүүр тохой), мухар алд (үзүүр алд) гэдгээс уртын хэмжээг анх тооцоолж гаргасан гэх юм.
      Ямар ч хүн эрхийгээ гурав орооход тэр хүний төөнийурт гарна. Үүнчлэн толгойгоо гурав орооход түүний нурууны өндөр гардаг нь цөм бодитой зүйл юм. Гэрт ордог тус бүрийн модыг  саёын хэмжээгээр тооцоолж хийдэг нь үнэн. Зарим мужаан тоононы голчноос тооцоолно гэнэ. Зарим нь хананы дөрвөлжлөх, нүднийөнцгөөс тооцоолдогоор барахгүй, харин уг гэрийн даац ч үүнтэй холбоотой гэх юм.
      Гэрийн мод хийдэг мужаанд очоод, манайгэрийн тооно буюу унь хуучирч муудсан тул их 4 ханатай, эсвэл дунд 6 ханатай гэрийн тооно буюу унь хийж өгнө үү гэж захиалахад;, тэр мужаан, Унины толгой бөөрөнхий юу, аль дөрвөлжин үү?   гэж асуухаас өөр юмгүй. Тэр захиалга авч байгаа мужаан уул гэрийг очиж үздэггүй боловч яг л таарсан зүйлсийг хийж өгдөг нь гайхалтай!


Б.Содном
Ном зүй.
С.Бадамхатан. Хөвсгөлийн дархад ястан. Улаанбаатар, 1965. Хуудас 135-140.
Г.Богатова. Феномен Золотой орды. канд. филол.наук. Наука и жизнь.1969. No;12. статья 65-66.
Б.Я.Бладимирцов.Обшествэнный строймонголов.Монгольский кочевой феодализм.Ленинград 1934.
Э.Г.Гаффэрбэрг, Хазарейская юрта ханаи хырга (к вопросу об истории кочевого жилиша.)Филология и история монгольских народов. Москва. 1958 стр.232.233.
Ц.Дамдинсүрэн.Монголын нууц товчоо.Улаанбаатар,1947.
А.Дамдинсүрэн.Санитарно-гигиенические бопросы городского жилишного стоительства б Монгольской Народной Рэспублике.(Диссэптация).Улан-Батор.1968.
Ц.Жанцарано, Поездка в южную Монголию в 1909-1910 г.г. Извэсти Русского комитета для изучения средней и Босточной Азий. серия II No: 2, СПБ, 1913.стр.46,сноска 2.
Ivor Montagu. Land of Blnse Sku. London. 1956 (The Vurt and Del)
Плано Карпини А. Монголия и монголы. СПБ. 1896. 1 том.стр.90-91.
Проблемы этнографии и этнической истории народов босточной и юго-восточной Азии. Москва. 1968. Стр. 36-39.
Рашид-ад-Дин. Сборник летопсэй том.1. Москва. 1952. Ленинград.
Рашид-ад-Дин.Сборнок летописэй том. П. Москва. 1960. Ленинград
Сыма-Цянь. Исторические записки. Б книге. Материалы по истори Сюнну. Москва. 1968 стр.33-115.
A.Rona Tas. Nootes on the Kazak Vurt of West Mongolia. Acta orlent.Hung. Tomus XII. Fasc. 1-3.
Рона Таш. Монгол гэрийг угсаатны зүй, нэр томъёоны талаар судлах марийн хөтөлбөр. Монгол судлал (цуврал бичиг) Боть 1.
E.D.Phillips. The Mongols. London, 1969 (pages 29-32).
Н.Н. Харузин. История развития жилиша у кочевых и полукочевых трюпкских и монгольских нардностэй России. Этнографичеслкое обозрениэ 1894-1896. Кн.XXI.No; 2.кн, XXVIII No:1 стр.1-53.
Н.Н Харузин. Этнограыическое обозрение 1896. No: 2-3. стр. 1-71.
Sniratori k. A. secret History of Mongols. Tokyo, 1942.
Юань улсын (түүхэн) судар. Дандаа шаансангийн орчуулга.
Н.А.Янчука. Этнографичеслкое обозрэние. Москва. 1896. No: 1 стр.1-53.
Н.А.Янчука. Конусоовразней шалаш, Москва. 1897. Этнографическое обозрение. 1896. No:2-3.  

Monday, April 21, 2014

МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООНЫ ТУХАЙ

МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООНЫ ТУХАЙ



             Ц.Дамдинсүрэнгийн одоогийн шинэ орчуулгын уг эхээс нь харьцуулан хөврүүлсэн жишээ бол: Нууц товчооны 199 дүгээр зүйл 

"Мүн hүхэр жил
 Мөн үхэр жил
 Чингэс хаган жарлиг
 Чингис хаан зарлиг болурун Сүбээдэй-н
 болж Сүбээдэйд
 тэмүр тэргэтү-н
 төмөр тэрэг хийлгэж, өгөөд
 Тогтоа-ин Худу
 Тогтоогийн хүбүүд Худу,
 Гал, Чулаун тэриүтэн
 Гал, Чулуун тэргүүтнийг
 Хөүд-н ину нэхэүлүн нэхүүлэхээр
 илэрүн, Сүбээдэйн-н 
 илгээхдээ Сүбээдэйд
 Чингис хаган жарлиг
 Чингис хаан зарлиг
 болжу,
 болсон нь:
 даоу бариулурун, 
 Тогтоа-н Худу,
 Гал, Чилаун тэргиүтэн хөүд ину одүн огжадчу харин харвалчажу, учургату хулан, сумуту бугу болжу адба
 Уршигт Тогоогийн
 Урвасан хүвүүд
 Уурат хуан шиг
 Ухаан алдаж
 Шархт буга шиг
 Шантран мохож
 Буцаж харбадсаар
 Буруулан дутаав
 Тэдэн-н жиүртү
 болжу нусчү тэнгэригаруасу Чи Сүбээтэй шинхор болжу нуцчү илү-ү бариужий.
 Хөөгдсөн Худу, Чулуун нар
 Хөөрөх жигүүртэй болж
 Хөх тэнгэрт нисвэл,
 Хөлөх баатар чи
 Хөөх шонхор болж,
 Хөөж тэднийг бариарай,
 Тарбаган болжу хиуар-иян малтажу гажир - тур ороасу чилар болжу
 Чохижу эрижү үлү-ү үйчэхү чи
 Муу Тогтоогийн хүбүүд
 Мунхаг тарвага болж
 Мухар нүхэнд шургавал
 Төгс баатар Сүбэдэй
 Төмөр царил болж
 Төнхөж малтаж гүйцээрэй.
 Жигасун болжу тэнгис далай - тур ороосу чи Сүвээдэй гөллиг хувчиур болжу шиүжү хубчижү илү-ү абху чи.
 Өшөөт мэргэдийн үрс
 Өргэст загас болж
 Өргөн далайд орвол
 Өрлөг Сүбээдэй чи
 Өөш гувшуур болж
 Өлгөж гохдож бариарай,
 Баса үндүр дабаа дабан өргэн мүрэн гэтүлүн илэбэ, чима-и
 Өрлөг баатар чамайг 
 Өндөр давааг давуулж
 Өргөн мөрнийг гатлуулж,
 Өшөөт мэргэдийг дааруулахаар
 Өдөр болзож илгээв.
 Гажарун хола-ца сэдхижү чэриг-үн улаа туруай үдүүе хайраладхун
 Усны уртыг туулж
 Газрын холд хүрэхдээ
 Унах морьдоо гамнаж,
 Уулга хүнсээ хэмнэж 
 Урьдаас болгоомжтой яв.
 Сонирхолтой байна. 201 дүгээр зүйлд: Жамсуха баригдсаны дараа, Чингисийг байрамдан нөхөрлөе гэхэд хариу хэлсэн нь:
"Тэмүүжин чи
 Түмэн улсыг түвшин болгож,
 Харь улсыг хамтатган захирч
 Хамгийг эзэлсэн хаан болжээ.
 Далан гурван хүлэгтэй
 Дархан өрлөг нөхөдтэй
 Далай Чингис чамдаа Дарагдаж мөхөв, би чинь
 Хажуугийн хүнд атгагдж,
 Хатгах үгэнд автагдаж,
 Хаанг анд чамаас
 Хагацан салав би...
Ц.Дамдинсүрэн тодорхойлсноор зарим шүлгийн хэлбэрийг тоймолбол: Хонгирадын ардын дуу 64 дүгээр зүйлд, Бөхэ Чилгэрийн шог дуу 11-д, суурин аймгийг шоглосон нүүдэлчин ардын дуу 265-д түүхт явдлын тухай дуу 199 дүгээрт, журамт нэрийн магтаал74-д тэр үеийн аман буюу бичгийн хэллэг 126, 180, 200, 201-д ноёдын тангаргийн шүлэг 123, 124, 164-д тус тус байна.
     Чингисийн дайсны үгээр Чингисийн нууц товчоонд магтсан нь их далд утга санаатай боловч, юу ч гэсэн Чингисийн талыг зөвтгөх гэсэн санаатай бичжээ. 
       Үүнд яагаад гэвэл 111-р зүйлд гардаг Чингисийн дайсан Бөхэ Чилгэр, 178-р зүйлд гардаг ван хаан нар, цөм Жамухагийн нэг адил буруугаа ухамсурлан мэдэж хүлээсэн шигээр Нууц Товчоонд бичсэн байх нь эрх биш ангийн чанарыг илтгэсэн хэрэг бизээ. Чингисийн бусадтай байлдсан явдлыг зөвтгөхийн тул, Нууч товчоог зохиогч нь ямар нэгэн шалтгааныг заадаг билээ.  Нууч товчооны 265-р зүйлд дурдсанаар үзвэл, Чингисийг Сартуултай байлдахад Тангад цэрэг өгч туслаагүйн улмаас Тангадтай байлдав гэжээ. 177-д үзвэл, Бан хааныг уншигчдад элдвээр муулчилж, үл бүтэх хүн гэсэн сурал нэвтрүүлснийг дараа, Бан хаантай Чингисийн эвдрэн байлдсаныг гаргаж ирдэг билээ. Нууц товчооны 254-д монголчуудын нэгдэж чадаагүй бие биедээ дайсан болон байсныг хэлсэн нь:
"Одтой тэнгэр орчиж,
 Олон улс байлдаж
 Орондоо унтах завгүй
 Олзлон булаалдаж байлаа.
 Хөрст дэлхий хөрвөж, 
 Хөвчин улс хямралдаж
 Хөнжилдөө унтах завгүй, чанарыг илтгэсэн хэрэг биздээ. 
      Чингисийн бусадтай байлдсан явдлыг зөвтгөхийн тул, нууц товчоог зохиог нь ямар нэг шалтгааныг заадаг билээ.
         Нууц товчооны 265 дугаар зүйд дурдсанаар үзвэл, Чингисийг  Сартуултай байлдахад Тангад цэрэг өгч туслаагүйн улмаас Тангадтай байдав гэжээ.
        177-д үзвэл Бан хааныг уншигчдад элдвээр муучилж, үл бүтэх халин довтолсон нь үнэхээр хэтэрсэн буруу хэрэг юм.
        Бас нууц товчооны 78-д:
...Сүүдрээс өөр нөхөргүй
   Сүүлнээс өөр ташуургүй..." гэх буюу 255-д;
  "Амаар алсыг
   Ачиж болдоггүй 
   Үүгээр үхүүлснийг
   Өвчиж болдоггүй..." гэх юм уу. 
  "Өвсөнд ороовч
   Үхэр тоож идэхгүй
   Хөнөөлдөн тэмцэлдэж байлаа.
   Эргэлзэн бодох чөлөөгүй
   Элбэлдэн зүтгэж явав.
   Ухран зугтаах газаргүй
   Урагшлан байлдаж яваа
   Амар жаргах аргагүй
   Алалдан тэмцэж явав..." гэх зэргээр үнэн зөв бичсэн байна.
      Тэр үед Монголын олон аймаг нэгдэж, нэг гэр улс байгуулсан явдал нь түүхийн хөгжлийн шаардлагатай тохирсон давшилтай хэрэг юм.
    Харин гадагш
    Өөхөнд хучивч,
    Нохой тоож идэхгүй... гэсэн мэтийн монголчуудын ардын аман зохиолын зүйр, сэцэн үг зэргийн сэцэн хэллэг, уран дүр адилтгал, зүйрлэл, хэтрүүлэг, уран сэтгэмж нууц товчоонд тун олон байгаагаар барахгүй, харин өөрийн орны аж байдалтай сайн тохирсон байдаг юм.
     Монголын нууц товчоо бол эртний монгол хэлний дурсгал мөн. Нууц товчооноос XIII зууны үеийн монгол хэлний бүх байдлыг судалж болно.
      Нууц товчоонд монгол хэлний талаар гарч байгаа зүйлс нь уйгар бичгийн дурсгал, дөрвөлжин үсгийн дурсгалд гардаг зүйлсээр улам батлагдаж тохирдог юм. Гэхдээ эл зүйлс нь нууц товчоонд бүр дэлгэрэнгүй тодорхой болдог байна. Тухайлбал: 
    Авианы зүй,
    Үгийн зүй
    Өгүүлбэрийн зүй
    Үгийн сан, түүний бүрэлдэхүүн
    Нэр томьёо зэрэг олон зүйлийг нууц товчооноос судалж болно.
    Жишээлбэл:
    1. Авианы талаар
    Тэр үед з, ж ганцхан "ж" байжээ. Жам - зам, Жобулан - зовлон, жасаг - засаг гэж байсан билээ. Бас ц, ч хоёр нь ганц "ч" байжээ. Чаг - цаг, чинга - чанга, чилаун - чулуу, чисун - цас гэх зэргээр ганцхан ч байв. 
    Монгол хэлэнд хөдий h байсан. hүнир - үнэр, hаран - аран (ард), hачи - ач, hүлдэхү - үлдэх (хөөх), хөндий (h) бол анх ф гийгүүлэгчээс үүссэн гэдэг.
     Ганцуу мужид байгаа монгор хэлэнд байгаа ёсоор үгийн угтварт ф байгаад, XIII зууны үед h болгон жишээ үзүүлбэл;
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Монгол хэлэнд                          Нууц товчоонд                                              Одоо
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
фэй                                              hой                                                                  ой
фоди                                            hодун                                                              одон
фулаан                                         hула-ан                                                           улаан
фэн                                              hoн                                                                  он
фарбан                                        hарбан                                                             арван
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
2. Үйл үгийн талаар
Далдатчу - далдалж, оорчю - огорчу - орхиж
3. Нууц товчоонд уртатгал байгаагүйг бас харуулж байна.
Нулгачин - улаачин, аула - агула - уул
4. Үгийн зүй талаар
Гуравдугаар биеийн төлөөний нэрийн ганц тооны харьяалахдаа яну, олонд нь ану байсан ялгавар бий. Манд гэдгийн нөгөө үг болох тэдэнд гэхийн оронд анд гэж байжээ. Түүн гэхийн оронд Има гэж байв. Иймд олон тооны и, а нь хаягдаад, ганц тэр болжээ.Олны тоог их хэрэглэж байсан нь түвд нохой - түвдүүд нохой гэх мэт олны тэмдгийг давхар давхар хэрэглэж байжээ. Бас тоон дээр арбад, зууд, мянгад, түмэд гэх зэрэг байв. Хорчин, дуучин гэж нь олны тэмдгийг илтгэж байсан зэрэг олон нарийн байсан үзэгдэнэ. 
5. Өгүүлбэрийн талаар
Монгол хэлнийөгүүлбэрийн бараг хэвээр үлджээ. 34-р зүйлд хариу ину эсэ донгодба - хариу эс хээв. Үхүүэсү ину үхүсүхэй, аасю ину асугай - үхвэл нь үхсүгэй, амьдравал нь амьдарсугай гэж 25-р зүйлд хэлснийг үзвэл, ялангуяа өгүүлбэрийн доторхи үгийн дэс дараа буюу үгийн тонгорголт нь онцын өөрчлөлт бараг алга аа. 

Б.Содном 

Saturday, April 19, 2014

МОНГОЛЫН ХУРИМ

                                                      МОНГОЛЫН ХУРИМ


    Монголчуудын дотор бэр буулгаж, хүү гэрлэх явдал дээр үеэс уламжилсаар ирсэн түүхтэй. Энэ тухай наад захын зарим баримтыг дурдвал, одоогийн он тооллоос өмнө III зууны үеийн Хүннү (Сыма-Цзяний зохиолоос үзнэ үү.) нарт хурим хийх ёс байсныг түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг. Үүнчлэн XIII зууны (Монголын нууч товчооны 61-ээс 67-р зүйлийг дуустал үзнэ үү.) үеийн монголчуудад богтлох буюу сүй тавьсантай холбогдсон зүйл бий.
    Нийгмийн хууль ёсоор хурим хийх явдал нэгэн тогтсон хэвшлээр байсангүй, цаг үеийн байдлын дагуу их, бага боловч, өөрчлөгдсөөр иржээ. Ер монголчуудын дотор хурим хийх ёс сүүл сүүлдээ нилээд ялгавартай болж ирсэн боловч, харин уг чиглэл нь ерөнхийдөө нэг янзтай. Нутаг нутгийн байдалтай холбогдож, хэлэх үгний ялгаа гарч ирсэн шинжтэй юм. Анх хүүхэн богтлох гэсэн ерөнхий нэр гарсан, түүнд уул эр эм бололцох хоёр залуугийн саналыг огт харгалзахгүй, зөвхөн хоёр талын эцэг, эхийн хэлэлцэн тохирсноор хурим хийдэг байжээ. 
      Хоёр найз айлын эмэгтэй нь жирэмсэн болж, хүү охин нь тэнцэж гарвал, эр эм болгоно гэж өнгөн сүй тавьдаг заншил гарсан байна. Эсвэл хоёр залуугийн аль алины саналыг харгалзахгүй хоёр талын эцэг эхийн үзэмжээр нэгэнт том болж яваа хоёр залуугийн бие бялдар, ааш зан, ах аж ахуйч, хүмүүжил зэргийг удам угсаатай нь холбон тус тусдаа судалж байгаад хэлэлцэн тохирдог байжээ. Бас сүүл сүүлдээ хэнийхүү хэний хүүхэнд сэтгэлтэй байгааг ажиглаж, хэрэв сэтгэл санаанд таалагдвал, нутгийн тохитой томоотой хоёр буюу гурван хүнээр зууч явуулна. Зуучаар явах хүмүүс бол эмээл, хязаараар бүрэн тэгш зүс нийлсэн тарган, цагаан буюу саарал морьдыг унаж, шинэхэн сайн хувцас өмсөөд, хүүхэн гуйх гэсэн айлд очно. Зуучийн хүмүүс уул хүүхэн гуйх тэр айлд очиж буугаад, амар мэндийг асуулцаж, цаг улирлын байдал, тэр үеийн аль сонирхолтой зүйлс, ногооны гарц, малын тарга хүч тэргүүнийг аль сайхан бэлэг дэмбэрэлтэй үгсээр хүүрнэн ярилцана. Тэгээд цай ууж суух завсраа зуучийн ахлагч аажим тод хоолойгоор хэлэх нь: 
             "Буга намнадаг нь манайд юм
              Булга зүүдэг нь танайд юм
              Энэ эрж явсан эрдэнэ,
              Сурж явсан сувдыг танайд байна" гэж бид бараалхаж ирцгээлээ.

              "Танай гуравдугаар хүүдээ гуйж байна
                Болдог сайн зурхайчаар зуруулаад
                Боловсон сайн мэргэдээр шалгуулаад,
                Жил мэнгийг тохируулан 
                Ивээл жилийг нийлүүлэн
                Энэ төрдөө тустай,
                Ээл олондоо өлзийтэй 
                Эрэм энхрий хоёр үрээ
                Эрэм энхрий хоёр үрээ
                Эгнэгт нийлүүлж
                Худ ургийн
                Хос холбоо байгуулах" гэж бид ирцгээлээ гэхэд,

Хүүхэн талын гэрийн эзний хэлэх нь:
           
                "Эрж явсан эрдэнэ,
                  Сурж явсан сувдыг
                  Энэ удаа ярилцахгүй
                  Эрхэм та бүхэн
                  Манай илүү гэрт
                  Түр морилж амарна уу?" гэнэ.

Хүүхний талынхан цөм зөвлөлдөн хэлэлцэнэ. Голдуу нэг нутаг усны хүмүүс болох тул, бие биесээ сайн мэдэлцэхээс гадна, урд өмнө нь битүүхэн санаа санаагаа мэдчихсэн байдаг юм. Хүүхнээ өгөхөөр зөвшөөрөн тогтоод, зууч нарыг урин оруулаад, ёслон зочлох зуураа хүүхнээ өгөх болсон тухай хэлнэ. Зуучийн ахлагч өврөөсөө хадаг гаргаж тэр айлын шүтээн дээр хадгаа тавих гэхэд: "Тахилын бэлэгт юу бэлдэж ирэв ээ? " гэж хүүхний талаас хэлмэгц: 
            
                    "Цагаан морь, булган молцогтой,
                     Цагаан тэмээ, мөнгөн буйлтай
                     Нэрж үйлдсэн сархад
                     Барьж тавьсан ааруул,
                     Базаж шахсан баяслаг
                     Ариун тэнгэрийн эд-хадаг
                     Сүүлээ даахгүй ирэг
                     Сүүжээ даахгүй шар
                     Чоно гүйцэх цоохор морь
                     Чулуу чавчих илд зэрэг
                     Есөн ес наян нэгэн бэлэг
                     Дутуугүй гүйцэд
           Дульгүй дүүрэн хүргэж ирэв ээ" гэсэн бэлэг дэмбэрэлтэй үгийг зуучийн ахлагч урьдчилан хэлдэг байжээ. Ингэж хэлээд зогсч байтал, тэр айл зул барьж, арц зэрэг үнэртэн анхилуулна. Зуучийн ахлагч цааш нь үргэлжлүүлэн хэлэх нь:
             
                    "Улиралт орчлонгийн газар дэлхий
                     Униартан байх үүл манан
                     Усны байгаль учрал нь
                     Ерөөлт таны болооид Төмөр гуай
                     Бидний урьдын сайн
                     Учралдсан ерөөлийн хүчнээр
                     Худ ураг элгэн бололцдог чинь
                     Эртнээс нааш зохиосон
                     Ёс журмыг дагуулсан болох учир,
                     Холыг ойртуулдаг морин эрдэнэ,
                     Хоёр айлыг худ ураг болгон нийлүүлсэн
                     Хоёр үр маань язгуурын
                     Заяа, буян, хишиг дэлгэрч
                     Өнөт сайхан зохицох ботугай" гэж ерөөгөөд хадгийг мөн айлын шүтээнд нь тавьсан даруй, зуучийн ахлагч хормойгоо дэвсээд мөргөдөг байсан юм. Үүний дараа идээ, хоол идэж ууцгааж, сархдыг саатан барьцгааж, их л ашлан сууцгааж байтал, зуучийн ахлагчаас:
                     "За, эрхэм таны
                      Өргөн үүдийг чинь нээж,
                      Өндөр босгыг чинь алхаж
                      Эрж явсан эрдэнэ
                      Сурч явсан сувдыг
                      Авалцаж өгөлцөх болсон тул
                      Алтан сүй, бэлгийг
                Амлаж хайрлахыг  хүснэ" гэж чухамхүү хүүхний үнэд юу авахыг сонсохоор өдөж байгаа хэрэг юмаа. Тэгтэл хүүхний талаас:
                     "Алаг сайхан үрээ
                      Хайрлахгүй өгч
                      Хаан төрийн ёсоор
                      Худ ураг бололцож байгаа
                      Төмөр гуайнх
                      Арван цагаан буян,
                      Алт мөнгө зэрхийг
                      Авдар сав дүүртэл өгөх бизээ" гэж далдуур өгөж хэлнэ. Зуучийн хүний аль нэгнээс нь:
                       "Амраг сайхан
                        Алаг хонгор
                        Хоёр үрээ
                        Хослон нийлүүлж
                        Худ ураг болох хэрэгт
                        Эд мал, мөнгө хөрөнгийг"
                        Эрхбиш хоёр талаас
                        Найртай сайн сайхан
                        Явж ирснээ бодож,
                        Зохистой тодорхой тоогоор
                        Айлдаж хайрлана уу?" гэхэд нь
               
                        "Алаг үрээ
                         Өгөх байтугай
                         Хайртай сайн
                         Эд малаа
                         Үнэ цайд нь
                          Хүргэхийг хичээдэг юм даа
                          За, яах вэ?" Бөгтгөр цагаан ембүү ...(төчнөөн), хавчиг залуу морь ...., сонгодог сайн ат ...., шар үхэр ...., иргэн хонь илүү дутуугүй төчнөөнийг өгвөл яахав дээ" гэнэ. Зуучийн хүмүүс баярласан царай үзүүлж инээмсэглээд:
                       "Амлаж айлдсан тоог сонслоо
                        Хайртай үр хүүхдээ
                        Хамтруулан зохилдуулж
                        Хадам хүргэн болгохын төлөө
                        Уулын чинээ дуудсан боловч
                        Хонины чинээ буулгахыг дахин давтан гуйя" гэцгээхэд хүүхний талаас:

                        "Адгуус малаа худалдахдаа хүртэл
                         Анхны хэлсэн үнэд хүргэхийг боддог билээ.
                         Амраг хайртай хонгор үрийгээ өгөхөд
                         Амласан бэлэг үнээсээ хэрхэвч хасмааргүй байна. Гэвч яахав даа ! Худ ураг бололцох гэж байгаа болохоор бөгтөр цагаан ембүү ...., сонгодог агт ...., залуу сайн атан тэмээ ...., шар үхэр ...., иргэн хонийг төчнөөн болгоё оо" гэнэ. Зуучийн тэргүүн их л яаралгүй босч:
                        "Хонгор хоёр үрээ
                         Холбож нийлүүлэх
                         Энэ зүйл дээр
                         Нарийлаад яахав дээ" гэж хэлээд лнхтой архийг хадгийн хамт барьж хэлэх нь:
       
                         "Хонгор хоёр үрээ
                          Холбож нийлүүлэх
                          Энэ зүйл дээр
                          Нарийлаад яахав дээ" гэж хэлээд лонхтой архийг хамт барьж хэлэх нь:

                          "Өндөр их заяатай
                           Өргөн их буянтай,
                           Хаан тэнгэр язгууртай,
                           Хас эрдэнэ угсаатай,
                           Хайртай хоёр үрийн маань
                           Үйлс явдал
                           Үеийн үед
                           Төрлийн төрөлд
                           Түгээмэл сайхнаар
                        Дэлгэрэн явах болтугай" гээд хадагтай архийг гэрийн эзэнд очиж өгөөд, буцаж суудалдаа сууна. Ингээд зуны эхэн сарын шинийн наймны морин цагт өгч авалцахаар хэлэлцэн тохирдог байжээ. Уг товлосон өдрийн өглөөгүүр хүүхнийг авахаар ирсэн хүргэн хүү нум саадаг агсаж, хэсэг хүмүүсийн хамт үүднээс цааш, үнснээс нааш ирэх үед хүүхний талынхан хамаг юмаа бэлтгээд найрлахад бэлэн болсноор барахгүй, төрөл садан, ойр хавийн танил цөм цугларсан байна. Хүргэн хүүгийнхнийг ирээд, хээр сууцгаасны дараа хүүхний талын гэрийн эзэн нэг хүнийг тэдэн дээр очуулна. Тэр очоод хэлэх нь:
                            "Асар шаадаг газарт
                             Майхан юунд шаав?
                             Арслан уядаг газарт
                             Морь юунд уяв? " гэхэд хүргэнийхэн:

                             "Асар байгаагүй тул
                              Майхан шаасан
                              Хөлгийн хомоол байхад нь
                              Морьдоо уясан юм" гэж хариулна. Нөгөө хүн:

                              "Ардаа агссан нум саадгийг үзвэл,
                               Анчин гөрөөчин байлтай,
                               Алс хөдөөгөө барилтай!
                               Аргалчин түлээчин юм бол
                               Ажил хэргээ хөөлтэй
                               Айл хүнээс холхон,
                               Агшлаг хөдөөгөөс ойрхон
                               Аргал хорголын үлдэгдэл дээр
                               Архайж дархайж суудгийн учир
                               Юу бэ гэж манай ахлах тэргүүлэгчээс асуугаад ир гэж намайг явуулав" гэнэ.
Хүүгийнхэн:
                               "Хүүхнээ өгөх гэж байтлаа,
                                Хүргэнээ танихгүй юу
                                Малаа авсан атлаа
                                Манийгаа танихгүй юу" гэх мэтээр сэц булаацалдан өөрөг сөрөг харилцан ярилцаж байгаад, уг ирсэн хэрэг зоригоо илчлэхэд хүүхний тал гэнэт гэмшсэн байдал үзүүлж хүргэн хүүгээ тэгж ирсэнд их баярлаж, өрөвдөн энхрийлж оруулна. Хүүхний гэрт ирцгээж, сүй бэлгээ өгөөд, хүүхнийг авч яавах найрыг "Тахил тавьж, сумны ерөөл хийх ёслол" гэнэ.
         Дээр  үед Монголчууд бэр буулгаж, хүү гэрлэх хурмыг үйлдэхдээ маш нарийн дэглэм журамтай байсан төдийгүй, харилцахдаа цөм шүлгээр ярилцаж байгаад, тэр хурмаа төгсгөнө. Иймд зөвхөн эхний харилцах хэдэн шүлийг жишээ болгохын тул, бараг хэвээр нь бичив. Хүүгийн талаас сүй бэлгийг хүлээж аваад, эцэст жинхэнэ найр эхэлнэ. Цөм айраг, архины хэд хэдэн дугараа барьж гүйцмэгц, мөн найрыг "Түмний эх" , "Эртний сайхан" гэдэг уртын дууг тус тус дуулж, нийтээр түрнэ. Энэ завсар ёс журмаа тухай тухайд нь гүйцэтгэж байтал, хүүгийн талаас нэг хүн мөн хуримтай холбогдсон өрөөлийг тавина. Тэгээд дугараа үргэлжилж байтал, хадам эцгээс хүргэн хүүдээ нумны нэг сум авч өгөөд, өөр нэг хүнээр сумны ерөөл хэлүүлэхээр хадагтай айргийн гардуулна.
             Тогтоосон цаг болоход хүүхнийг мордуулж, хүүхний талынхан дагалдан хүүгийн гэрийн зүг нижигнэн давхицгаасаар хүрч очиход хүүгийн гэрт шууд оруулахгүй, баахан сэц булаацалдаж байгаад сая оруулна. Тэгтэл бэр мөргүүлэх ажил эхэлж, хоёр бэргэн тэр бэрийн хоёр талаас нь түшээд, гал, шүтээнд, хадмуудад гурав гурав мөргүүлэхэд тус тусдаа шүлэглэсэн үгтэй. Дугараа эргэлдэж мах базааж байх зуур хоёр талын аль алинаас ерөөл тавьсаар байна. Өдөр оройхон болохын хэрд хүүгийн талаас:
                          "Орсон бороо арилдаг юм
                           Ирсэн гийчид явдаг юм" гэж хэлж уг найрыг төгсгөдөг байжээ.
Үүнээс хойш гурав хоносны дараа, гүүгийн гэр дээр эргэлтийн найр болж, хоёр талын төрөл садан, танил хүмүүс цуглараад, хүүхний талынхныг гойд их анхааран дайлдаг билээ. Бас энэ найр дээр хүүгийн талаас голдож ерөөл хэлэх зэргээр их л тавлаж, тохитой найрладаг юм. Мөн найр тарахын өмнөхөн нь хүүхний эцэг зүүж явсан хэтнээсээ хэдэн жижиг цахиур аваад хүүхнийхээ хормойг дэлгэж мөнөөхөн цахиурыг түүн дээр тавиад "Мөр бүтээх" гэдэг ерөөлийг тавина. Энэ ерөөл шалтганыг байгалийн жамтай холбож хэлдэг юм. Түүгээр нэг ёсондоо уул хурим хийх ёс төгсөнө. Ер хурим хийх явдал тус тусын хөрөнгө чинээтэй холбогдож байсан нь мэдээжийн хэрэг боловч, их төлөв зуны дэлгэр сайхан цагт хийж, айл бүр хэр чинээгээрээ хөдөлж байсан гэнэ. Шинэ гэр төөрч өгөхийг голдуу л хүүгийн тал хийж, дотор хогшил дээр хүүхний тал хэлэлцсэн журмаар оролцож байсан үзэгдэнэ. Хүүхэн дав дээр хэдэн жил өмсөх хувцас хунартайгаа очдог заншил ч байжээ. Санал харгалзахгүй эр эм болгох явдал дээд анги ихээхэн зонхилж байсан гэж хэлэхэд болно. Ялангуяа ард түмний дотор сүүлийн үед санал харгалзахгүйгээр эр эм болгох явдал аяндаа эвдэрч ирсэн байх юм. Гэхдээ хурим хийдэггүй гэсэн хэрэг огт биш ээ. Ямар нэг айлын хүү эрийн цээнд хүрээд битүүхэн нэгэн хүүхэнтэй найзалж байгаад гэнэт тэр хүүхнийг босгож, гэртээ авчрахад эцэг эх нь талархаж улмаар хүүдэ энэ хүүхнийг гуйж хадаг тавих, хурим хийх өдрийг товлоод хүүгийн гэрт гол хурмыг хийдэг болсон байна.
         1921 онд Монгол ардын төр мандсан даруй, БНМАЮ-ын үндсэн хуулиар аливаа эрэгтэй, эмэгтэй хүний эрх чөлөө, тэгш эн чацуу болгосон явдлаас худ ураг бололцож, хурим хийх ёслолд ихээхэн өөрчлөлт гарчээ. Хүүгийн эцэг эх болох худ, хүүхний эцэг эх, худгуй нарын мэдэлд буюу санал шинэ гэр бүлийг зохиоход гол биш болж, харин эр эм бололцох хүү, хүүхэн хоёрын сэтгэл санааг гол хүчин зүйл болохыг хууль ёсоор баталжээ.
       Ер манай төрөөс худ ураг бололцох хэрэг дээр гойд их анхаарал тавьж, орон нутаг бүрт гэр бүлийн товчоо байгуулж, эр эм бололцох хүмүүсийг хуулиар баталж өгдөг сайхан уламжлал заншил тогтоосон юм. Энэ бол шинэ өрх гэрийн цаашдын батжил бэжхилд их ач холбогдолтой зүйл болж байгаа бөгөөд шинэхэн дурлалцсан хоёр залуу маань гол төлөв орон нутгийн гэр бүлийн товчоонд бүртгүүлж батлуулан, хурим найраа хийна. Зарим нь урьдаат хуриаа хийгээд, хожим нь гэр бүлийн товчоонд очиж батлуулах явдал ч бий.
     Одоо хааяа орон нутагт нэг айлын хүү ямар нэг айлын хүүхэнтэй найзлаад, ер тэр хоёр амьдралаараа таарч тохирохгүй болбол даруй хуучин худ ургийн шс уламжлалаар хүүгийн талаас ёс дагуу бэр гуйх ажлыг хийх нь бий. Хэдийгээр ингэж бэр гуйх ажлыг гүйцэтгэдэг боловч, худаас худгуйн талынханд бэлэх сүйн хэлэлцээ хийхээ бүрмөсөн больж, гагцхүү хайр дурлалт хоёр залуугийн сэтгэлийг нээдэг байна. Орчин үеийн хурим дээр эцэг эх, төрөл садан, танил талын хүмүүс цугларч, гэр бүл болж байгаа хоёр залууд өнөр сайхан айл гэр болох ерөөл сургамжийн үгийг хэлцгээж, гэр оронд нь хэрэг болох бэлэг дурсгалын зүйлсээ гардуулж өгдөг болов оо.
      Монгол ардын төрийн эрмэлзэл ясоор хурим найрын дундуур эцэг эх, төрөл төрөгсөд, ахмад хүмүүс болон хань нөхөд нь эх орондоо үнэнч шударга хөдөлмөрлөж, эв найрамдалтайгаар аж амьдралаа сайжруулах, нягт нямбай, аж ахуйч болох, хүмүүжил боловсролоо улам дээшлүүйэх, яс журмыг дагаж ах захаа хүндэтгэн явах зэрэг төлөв даруу зантай байхыг хэн хэнд нь сануулж өгдөг байна. Хурим дээр өлзилтэй, түвшин урт, богино дууг дуулцгааж, завсар зацсарт нь дээр дурдсан зүйлсийг дэс дараагаар гүйцэтгэж байгаа үзэгдэнэ. Өөрсдийн сайн дурын саналаараа нийлсэн залуус бол хөгжил, батхилтай боловсон айл гэр болон өрнөсөөр байна.

Б.Содном 1965 он.

Wednesday, April 16, 2014

БҮҮВЭЙН ДУУ

                                                                    БҮҮВЭЙН ДУУ



      Монголчууд эрт дээр үеэс одоо хүртэл нялх хүүхдээ саатуулан унтуулахдаа яруу сайхан хоолойгоор бүүвэйлж, эхийн зөөлөн цагаан гараар алгуурхан хөдөлгөж саатуулдаг билээ.
     Монгол эх хүүхдээ өлгийдөж хөхүүлэн цатгасны дараа "бүүвэй, бүүвэй" буюу хэрэв чангахан аялах бол "бүүвэйн, бүүвэйн " эсвэл "бааван, бааван" гэдэг юм. 
Нялх хүүхдийг нэг ойгоос өнгөрснөөс хойш бүүвэйлэхэд үг нь олон болдог. Үүнийг "бүүбэйн үг буюу дуу" гэж хэлэлцдэг байна. Ийм "бүүвэйн дуу" бол бичгээр эсвэл ардын аман зохиолоор зохиогдсон үзэгдэнэ. Бичгээр зохиосон "бүүвэйн дуу" амаар зохиосноос цөөн юм аа. Монгол ардын аман зохиолоор бий болсон "бүүвэйн дуу" монголын орон нутагт янз бүр байсныг цуглуулсан хүн бас цөөн.
   Одоо үед ардын аман зохиолоор бий босон "бүүвэйн дууны" зарим нь мартагдаж байна. Олонхи "бүүвэйн дуунд" монголын өвөрмөц байдалтай холбогдсон хүүхдийн хүмүүжлийн зүйлс орсон цөөхөн бадаг шүлэгтэй дууны үг байх үзэгдэнэ. Бас заримдаа ямар нэг домогтой уялдсан "бүүбэйн дуу" байх юм. Иймэрхүү "бүүвэйн дууны" үг бусдаасаа төвөгтэй мэт зарим үгийн утга тодорхойгүй байдаг. Харин ямар нэг домогтой холбогдогдолгүй бусад "бүүвэйн дууны" үг, утгыг ойлгон мэдэхэд хялбархан байдаг. Үүнийг өөр үгээр хэлвэл уг дуу их л амархан зохиомжтой бөгөөд энгийн ярианы хөнгөхөн ойлгомтой үгээр шүлэглэсэн байдаг билээ. Бүүвэйн дууны үг хэдийгээр монголын орон нутгийн дотор янз бүр байдаг боловч, харин уг дууны ая төдий л олон янзтай биш, тухайлбал ардын аман зохиолын "бүүвэйн дууны" ая гурав, дөрвөн янзаас хэтрэхгүй шиг сонсогдоно.
      Ямар нэг домгийн үндэстэй "бүүвэйн дууны" уг үг түүний утга санаанаас үзэхэд нилээд дээр үеийн уламжлалтай юм шиг харагддагийг ажиглавал, юу ч гэсэн монголчуудын дунд феодалын нийгэм үүсэхээс өмнө л "бүүвэйн дуу" үүссэн юм уу гэх сэтгэгдэл төрүүлнэ.
     Домгийн холбогдолтой   "бүүвэйн дуунд"  бурхан шашны нөлөө байхгүй харин бөөгийн мөргөлийн амьсгал төдий зүйл үзэгдэхээс биш, ямар нэг сүшиг бишрэлийн тодорхой илрэл байхгүй юм аа.
        Ардын аман зохиолоор бий болсон "бүүвэйн дуу" анх үүсэх үедээ тун цөөхөн мөр буюу нэг хоёрын төдий бадаг байжээ. Нэг бадагт нь 3, 4, 5 мөр шүлэг орсноос илүү байх нь тун ховор.  "Бүүвэйн дууны" нэг мөрөнд биеэ даасан хоёроос гурав байдаг нь олон дайралдах юм. Гурав, дөрөв бадаг шүлгээр бүтсэн "бүүвэйн дуу" голдуу байна. Үүнээс нэг бадаг буюу хэдэн мөр шүлэг дээр нэмэгдээд, гурван бадгаас хэтрэх нь маш ховорхон.
      Монголын ардын аман зохиолор бий болсон "бүүвэйн дуунд" ямар нэг ганцхан домгийн холбогдол байдаг. Гэтэл бас хааяа хоёр янзын домгийн холбогдолтой  "бүүвэйн дуу" байх нь их сонирхолтойюмаа. Энд нийтэлж байгаа  "бүүвэйн дуунд" хоёр домог холбогдож байх нь бүр их сонин үзэгдэнэ. Энэ бүүвэйн дуу анх домгоос бүтсэн хоярхон бадаг байснаа хожим гурав дахь бадаг нэмэгдсэн шинж байна. Ийм учраас мөн дуу нь хоёр домгоос бүтжээ. Бүүвэйн энэ дуу одоо хэрэглэсээр байна. Мөн дууны шүлэг түүний хэмжээг хойно тодорхойлсноор үзвэл, шүлгийн нэг, гурдугаар бадгийн мөр бүрд биеэ даасан хоёр үгтэй гурав гурван үгтэй байна. Үүнчлэн энэ дууны хоёрдугаар бадгийн мөр бүрд биеэ даасан гурван үг орсон бөгөөд ер мөр хоорондын хэмжээ харилцан тохирчээ.
     Мөнөөхөн гурван бадгийн хэмжээ хоорондоо тохироогүй мэт байгаа нь түүний (хөг) аятай холбогдсон учраас ийм болсон шиг байх юм. Уг бүүвэйн дууны үг болоод үүний шүлгийн бүдүүвчийг хийж, сонирхуулвал: 

                                                                       

(Улаанбаатарын Төмөр замын хорооны 7 дугаар хорины 79 настай Ламжавын Сүрэнхорлоогоос 1959 онд Б.Содном тэмдэглэж авав.)
   

       Энэ бүүвэйн хоёр жижигхэн домгоос бүтсэн бололтой. Эхний мөрт хэдийгээр энд хүний нэр байгаа боловч,"Шаалай" гэж аман зохиолд бас хэлэлцэнэ.  "Шаалай" гэсэн үг хэдийгээр энд хүний нэр байгаа боловч, Энэтхэгийн үг "Шалу" гэдэгтэй холбогдолтой байна. Үүнийг бас "Шалуу буюу Шаалуу" эсвэл "Шаалай" ч гэсэн газар бий. Харин "Шаашилдай " гэсэн нь мөнөөхөн Шаалай гэдэг үгээ өхөөрдсөн чанартай үг шиг байх юм.
            Одоо ардын аман зохиолд хэлэлцдэг энэ дууны домгийг авч үзье. "Эрт урьд цагт нэг баян айлд, өнчин охин зарагдаж, голдуу хонь хариулаж явдаг байж гэнэ. Тэр охин өсч, хүүхний зэрэгт хүрсэн боловч, бас л айх, ичих хоёр түүнээс хагацаж чадсангүй, зовж элсээр явжээ. Гэтэл тэр хүүхэн жирэмсэн болоод, бүр ч их гунихарч явсаар нэг зуны эхэн сард хээр хонь хариулж явахдаа аргагүй төрөөд, эзэн айлд хүүхдээ авчрахаас айж, тэнд нь борогт хучаад хаях хэрэг болжээ. Ингээд л эх нь маргаш өглөө эрт хүүхэд дээрээ иртэл, хүүхэд нь алга гэнэ. Ямар нэг амьтан асрамжлан аваад явсан янзтай, үхэж үрэгдсэн юм уу гэтэл ер цус нөж гарсан ямар нэг сэжиглэмээр муу тэмдэг байсангүйд, тэр хүүхэн гайхаж, "Яамай даа хүү минь нэг амьдрах замаа олж дээ" гэж бодод өнгөрчээ. Энэ завсар тэр хүүхэн нэг ядуу гөрөөчинтэй айл гэр болж, нөгөө баян айлын мэдлээс мултарч гэнээ. Гурван жил болсоны дараа, тэр хүүхэн мөнөөхөн урьд хонь хариулж явсан модтой уулын зүүн бэлээр гараад иртэл, нэг довны өвөрт хүрэн улаан болчихсон сэгсгэр хүү унтаж байхыг морь нь хараад үргэсхийн зогтусав гэнэ. Үүнийг хүүхэн хараад, гэнэт санаанд нь орж ажиглавал, өөртэйн нь тун адилхан хүү байсанд, даруй баярлаж, хүүгээ барьж аван сэрээжээ. Тэгтэл хүү нөгөө довыг заан, тэр зүг рүү тэмүүлээд байв гэнэ. Тэнд нь чононы нэг том нүхнээс өөр юм байсангүй. Хүүг авчирсан тэр оройноос эхлэн нэг чоно их ульдаг болжээ. Хүү ч хүний хэлийг бага сага мэддэг болсон гэнэ. Нэг орой чоно улихад "чоно юу гэж ульж байна вэ? гэж эцэг, эх хоёроо асуухад, хүү - Шаалай хүү!, Шаараа ид" (сарьсан мөөмөө хөх!) гэж байна гэжээ. Энэ үеэс эхэлж, чоно хонийг бариад, гзээг хагалдаггүй, бүтэн орхих буюу хэрэглэдэг юм гэнэ билээ. Тэр чоно анх нөгөө хүүг олоод, хонины гүзээнд хийж, нүхэндээ авчраад гурван нас хүргэсэн гэдэг. Нялх амьтан бүрд араатан хүртэл өрөвдөх нинжин сэтгэлтэй байдаг гэлээ гэсэн домог энэ байжээ."
     Монгол ардын аман зохиолд бийболсон энэ бүүвэйн дууны эхний хоёр бадагт байгаа домог бол энэтхэг гаралтай 32 модон хүний үлгэрийн дотор гуравдугаар модон хүний өгүүлсэн бүлэгт гардаг. 32 модон хүний үлгэрт уг домгийн гол утга санаа нь адил боловч, бүүвэйн дуу энэ хоёрын хооронд бас л нарийн зөрөө бий. 32 модон хүний үлгэрт: Таван зууны худалдаачин далайгаас эрдэнэ авахаар одоод ирэхдээ замын захад чонгн зулзагатай нэг хүү наадаж байв. Түүнийг худалдаачин нар барьж аваад явжээ. Тэдгээр худалдаачин  нар хоногийн газар буугаад, айван тайван байцгаав. Гэтэл тэр шөнө хоёр чоно ойролцоо ирж ульсан нь: Шаалуу чамайг тэжээж өсгөсөн, юунд биднийг орхив! Эднээсээ салж ирэхийг бод! Өнөө шөнө их бороо орж, энэ гол үерлэнэ. Та нар өөд хулгайч гэтэж явна гэжээ. Худалдаачин уг учрыг Шалю хүүгээс сонсч мэдээд дөрөлж дээр гарч буугаад үерт мэнд гарчээ. Маргаашийн шөнө нь бас хоёр чоно улив. Шалю хүү мултарч ирэхийг бод! Энэ голоор нэг .хсэн хүний хүүр урч ирнэ. Түүний баруун гуянд эрдэнэ бий гэжээ. Гэтэл тэр хулгайч гэдэг нь Мигармижид хаан нар байсан тул хоёр чононы Шалу хүүг хэлсэн үгийг сонсч мэдээд нөгөө эрдэнийг хүний хүүрнээс авсан тул, худалдаачин нар хоосон хочорчээ. Хожим нь тэдгээр худалдаачин нар хулгайн хэрэгт холбогдоод Бигармижидэд алуулах ял олсон учир, амины золиосонд нөгөө Шалю хүүгээ Бигирмижидэд өгч, амь мэнд гарцгаав гээд төгсдөг билээ. Ингээд үзэхэд энэ хоёр домог хоорондоо холбоотойгоор барахгүй 32 модон хүний үлгэрээс хойш мөн бүүбэйн дуу үүссэн нь дамжиггүй.
       Бүүвэйн 3-р бадгийн эхний мөрт "жиргэлдэй мэргэн", 3-р мөрний эхэнд: "Зэгсэн гуа" гэдэг хоёр үг тус тус байна. Энэ хояр үг бас домогтой юм. Эрт урьд цагт зэгсэн гуа гэдэг эхтэй ах, дүү хоёр байжээ. Ах нь насанд хүрсэн, Жиргэлдэй мэргэн гэдэг алдартай хүн байв гэнэ. Дүү нь бүр нялх байхад эх нь нас баржээ. Жиргэлдэй мэргэн өнчин дүүгийн хамт хоёулхан нэг ой модтой газар амраг эхээсээ хагацан хоцроод байв аа. Гэтэл нэг өдөр алтан хайрцаг хүзүүндээ зүүсэн арван салаа эвэртэй нэг буга тэдний гадаа ирээд зогсжээ. Тэгэхээр нь Жиргэлдэй мэргэн дүүгээ тэр буганы алтан хайрцагт хийгээд явуулчихжээ. Буга явсаар байгаад үр хүүхдийн мөрөөдөл болсон нэг айлын эмгэний дэргэд очоод нөгөө алтан хайрцгаа буулгаж орхиод явж гэнэ. Эмгэн алтан хайрцгийг нээж, хүүхдийг авч баярлан, бөн бөн бүүвэйлж байв гэнэ. Энэ завсар ах нь дүүгээ эрж, ёмар айлын үр болсныг мэдэхээр айл айлын үүдээр орой бүр явж байтал, нэг орой нэг айлд "Жирэлдэй мэргэний дүүхэлдэй, бүүвэй, бүүвэй!
                 Зэгсэн гуагийн хүүхэлдэй, бүүвэй, бүүвэй!
                 А, бүүвэй, бүүвэй, хүү!" гэж бүүбэйлэхийг олж сонсоод дүүгээ олж мэдэв гэнэ.
Энэ бүүвэйн дуу хэдийгээр домог боловч, монголчуудын эртнээс нааш хүүхэд үрчилж хүмүүжүүлсээр байсан сайхан заншлыг харуулж нялх амьтан бүрд элэгсэг байх тухай сургамж болсон байна.

Б.Содном 1963 он