Thursday, October 18, 2018

БАЛДАНЫ СОДНОМЫН МЭНДЭЛСНИЙ 110 ЖИЛИЙН ОЙД ЗОРИУЛСАН ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ХУРАЛ ҮНДЭСНИЙ НОМЫН САНД БОЛЛОО.

БАЛДАНЫ СОДНОМЫН МЭНДЭЛСНИЙ 110 ЖИЛИЙН ОЙД ЗОРИУЛСАН ОЛОН УЛСЫН ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ХУРАЛ ҮНДЭСНИЙ НОМЫН САНД БОЛЛОО.

БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал
Үндэсний номын санд боллоо.
Монголын Шинжлэх ухааны байгууллагын ууган зүтгэлтний нэг, хэл утга зохиол судлаач нэрт эрдэмтэн, Д.Нацагдоржийн шагналт БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлыг Монгол Улсын Үндэсний номын санд 2018 оны 10 дугаар сарын 5-ны өдөр БСШУС-ын яам, ШУА-ын Хэл зохиолын хүрээлэн, Хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл, ШУТИС, Б.СОДНОМ САН зохион хамтран зохион байгууллаа.

Эрдэм шинжилгээний хурлын үйл ажиллагааг ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал, доктор, профессор Г.Билгүүдэй, БСШУС-ын яамны Соёл урлагийн бодлогын газрын дарга Б.Сэргэлэн, Б.Содномын хүү С.Цогоо нар нээж, мэндчилгээг дамжууллаа.
Тус хуралд Балдангийн Содномын утга зохиолын онол, Нэр томъёо судлал, түүний намтарт холбогдох баримтын болон аман зохиол, хэл соёлын судалгааны талаар 15 илтгэл тавьж хэлэлцүүлсэн.
Энэхүү хурлын үеэр нэрт эрдэмтэн Б.Содномын зохиол бүтээл, хэрэглэж байсан бичгийн хэрэгсэл, хувийн дурсгалын зүйлс, ном зохиолын гар бичмэлийн үзэсгэлэн гаргаж сурталчилж, Б.Содном "Ардын аман зохиол-IV” шинэ номын нээлтийн үйл ажиллагааг зохион байгууллаа.
МУҮНС болон зохиолч, судлаачдад номын дээжийг дурсгасан ба Үндэсний номын сангийн баримтат өвийн сан хөмрөгт Б.Содномын үр хүүхдүүд нь түүний гар бичмэлийн дээж болох "Тэрэлжийн голын хүүхдүүд” /худам монгол бичгээр/, "Монгол хэлний нэр томъёо” /гар бичмэл, орос хэлээр/, утга зохиолын түүхэн судлалын "Хишигбат” /1849-1916/, "Д.Нацагдоржийн намтар зохиол”, "Эрдэм сурах чухал” өгүүллийн гар бичмэлийг хадгалуулахаар өргөн барилаа.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.
БАЛДАНЫ СОДНОМЫН мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.

С.Цогоо: Миний аав Б.Ренчин гуайтай хамт хэлмэгдэж явсан хүн

С.Цогоо: Миний аав Б.Ренчин гуайтай хамт хэлмэгдэж явсан хүн

2018-10-03

Монгол Улсын Шинжлэх ухааныг хөгжүүлэх, соёл утга зохиолыг судлах, нэр томьёог боловсруулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн судлаачдын нэг бол Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт судлаач, нэр томьёоч Балданы Содном билээ. Эрдэмтэн Б.Содном нь нэр томьёо судлал, хэл шинжлэл, утга, уран зохиол, аман зохиол, угсаатны зүй гэх мэт олон салбараар судлгаа хийхийн зэрэгцээ зохиол бүтээл бичсэн манай ахмад үеийнхний манлайлагч, анхдагчдын нэг байлаа. Энэ жил түүний мэндэлсний 110 жилийн ой тохиож байгаа бөгөөд Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал зэргийг зохион байгуулахаар төлөвлөсөн байна. Үүний талаар түүний хүү С.Цогоотой ярилцлаа.

-Аавын тань талаар яриагаа эхлүүлье гэж бодлоо?
-За. Миний аав Содном 1908 оны нэгдүгээр сарын 04-нд хуучнаар Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошуу одоогийн Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын Гүн галуутай нуурын Нүүрэнтэй гэдэг газар ядуу ард Балданы ууган хүү болон мэндэлсэн.  1923 онд сургуульд ороод түүнээсээ шалгарч 1926 онд Д.Нацагдорж болон Хичээнгүй сайд Цэрэндорж, Д.Сүхбаатар жанжны хүүхдүүдтэй цуг, хэсэг сурагчдын хамт Герман улсад, 1931 онд Ленинградад тэр үеийн Герман, Франц, Орос улсад суралцсан анхны сэхээтний нэг. Тухайн үед Герман руу явахад Хичээнгүй сайд Цэрэндорж гуай Комиссын дарга байхдаа миний хүү бол хар ажлын хүн болох юм байна, Сүхбаатар жанжны хүү цэргийн хүн болох юм байна, харин ядуу ардын хүү Содном номын хүн болох юм байна хэмээн суралцуулсан байгаа юм. Түүх нь хүртэл тийм сайхан.
-Түүний бичиж туурвидаг байсан гол чиглэл юу байв?
-Миний аавын уран бүтээл судалгаа нь Монголын Шинжлэх Ухааны хэд хэдэн салбарын судлалыг үндсийг үүсгэн тавилцсан гэж хэлж болно. Тухайлбал, Хэл шинжлэл судлал, Утга зохиол, урлаг судлал, Ардын аман зохиолын судлал, Д. Нацагдорж судлал, Нэр томьёоны судлал, Шинэ үеийн уран зохиолын судлал, орчуулгын бүтээлүүд болон үүн дээр өөрийнх зохиосон зохиолууд, хэлсэн ярьсан үг болон дурсамжууд нь ордог.
 -Таны аав нийт хэдэн ном бүтээлүүд бичсэн бэ? Тэдгээрээс дурдвал?
-Өгүүллийн 70 гаруй, бусад ном товхимол 20 гаруйг бичиж үлдээсэн. Мөн Уран зохиолын болон ардын аман зохиолын талаар олон тооны өгүүлэл бичиж эмхтгэл болгон хэвлүүлсэн юм. Тэдгээрээс дурдвал, “Ардын аман зохиолын цэцэн үгс”, “Ардын аман зохиолын эмхтгэл”, “Монгол ардын зүйр үг”, “Монгол оньсогын түүвэр”, “Монголын хошин үлгэр яриа”, “Явган үлгэрүүд”, “Мал аж ахуйн холбогдолт ардын аман зохиол” зэрэг багтаж байгаа юм. Мөн “Д.Нацагдоржийн уран зохиолын тухай яриа”, “Д.Нацагдоржийн намтар зохиол” нэг сэдэвт зохиол, “Д.Нацагдоржийн зарим уран зохиолын судалгаа” зэрэг зохиол бүтээлүүдийг үлдээсэн. Эдгээр дээр И.А.Крыловын “Могой ба тогооч”, Н.В.Гоголийн “Хамар”, Ивановын “Газарзүйн байдал”, Марксын “Намтар”, А.Толстойн “Чоно ба ишгүүд” тэргүүтэй зохиолуудыг орчуулсан.
-Аав тань Нацагдоржийн нэрэмжит шагналыг авч байсан гэдэг. Тэр хэдэн он билээ?
-Нэрт зохиолч Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналыг 1968 онд хүртэж байсан. Ингэснээр тус шагналыг хүртсэн хоёр дахь хүн болсон л доо. Нацагдоржтой нэг нутаг усны хүмүүс учраас Д.Нацагдорж судлалыг анх 1959 оноос эхлэн судалсан юм байна лээ.
 -Их үндсэрхэг үзэлтэй хүн байсан гэгддэг шүү дээ?
-Тийм. Шавь нар нь ч ярьдаг л даа. Их үндсэрхэг үзэлтэй хүн байсан учраас Ардын аман зохиолуудыг маш түлхүү судалж, үзэж байсан. Бүгдийг нь цаасан дээр буулгахын төлөө зорьж тэмцэж явсан хүн байгаа.Хэт үндэсний үзлээсээ болж намаас хөөгдөж байсан хүн.
-Хэлмэгдсэн он жилүүдийнх нь талаар ярьж өгөөч?
-Аавыг маань хоёр удаа хэлмэгдүүлсэн л дээ. Анх 1938 оны арваннэгдүгээр сарын 04-нд хувьсгалын эсэргүү бүлгэмд элссэн гэх улс төрийн хилс хэрэг тулгаж Дотоод яаманд баривчлагдсан байдаг. Улмаар 1940 оны гуравдугаар сарын 15-нд тус хэрэгт холбогдолгүй болж суллагдсан. Түүний дараагаар 1947 оны хоёрдугаар сарын 13-ны өдөр албан тушаалын хувьд хариуцлагагүй хандсан, эрх хэмжээгээ хэтрүүлсэн хэмээн буруутган хорих ялаар шийтгэсэн. Харин энэхүү хэргийг нь 1951 онд хэрэгсэхгүй болгож цагаатгасан даа. Ерөнхийдөө миний аав Б.Ренчин гуайтай хамт хэлмэгдэж явсан хүн л дээ.
-“Эр хоёр загалын тууж” бүтээл аавтай тань салшгүй холбоотой?
-Тийм шүү. Аав маань Утга зохиолын түүхчилсэн төлөв гэж Монголын утга зохиолын түүхээр 1946 онд диссертац бичиж Чингис хааныг магтан дуулж,“Нууц товчоо” бол  яах аргагүй түүхийн эх сурвалж мөн гэснээсээ болоод хэлмэгдсэн. Ийм учраас эрдэмтэд түүнийг ардын төлөөлөгч байсан гэдэг. Хэнээс ч айхгүй хэлэх гэсэн үгээ хэлдэг, шударга нэгэн байсан гэдэг. Түүнээсээ болж л хэлмэгдсэн гэдэг дүгнэлтэд хүрсэн байгаа.
-Энэ жил 110 жилийнх нь ой тохиож байна. Энэ хүрээнд ямар үйл ажиллагаанууд болох вэ?
-Энэ сарын 05,06-ны өдрүүдэд үргэлжилнэ. Өмнө нь  90, 100 жилийнх ойг тэмдэглэн өнгөрүүлж байсан. 90 жилийнх нь ойд зориулан “Б.Содномын намтар бүтээлүүд”, 100 жилийнх нь ойд зориулж “Балданы Содном түүвэр бүтээл” гэх гурван боть номыг гаргасан. Харин өнөө жил “Аман зохиол IV”  гэх ном хэвлэгдэн гарч байна. Энэхүү номд аавын маань цуглуулсан аман зохиолын төрөл зүйлүүд багтсан гэж хэлж болно. Мөн эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулж байгаа. Хуралд ОХУ, БНХАУ, Тува, Өвөрмонгол, Буриад зэрэг улсаас эрдэмтэн судлаачид оролцоно. Өмнөх жилүүдэд ч тус хурал болдог байсан. Арга хэмжээний эхний өдөх буюу 05-ны өдөр Улсын төв номын сангийн, Их уншлагын танхимд эрдэм шинжилгээний хурал хийх, маргааш нь буюу 06-ны өдөр Төв аймгийн Баяндэлгэр суманд, төрөлх сургууль болон Гүн галуутай нутагт очиж хүндэтгэл үзүүлэх зэрэг үйл ажиллагаануудыг төлөвлөөд байна.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Аман зохиолын анхдагч Б.Содном

Аман зохиолын анхдагч Б.Содном

10-р сарын 3, 2018 4:21 pm Нийтлэгч:  Ангилал Нийгэм Уншсан: 18
10


Р.ОЮУН
Монгол Улсын шинжлэх ухааныг хөгжүүлэх, соёл, утга зохиолыг судлах, нэр томъёог боловсруулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн, судлаачдын нэг, Д.Нацагдоржийн шагналт судлаач, нэр томъёоч Б.Содномын мэндэлсний 110 жилийн ой тохиож байна. Энэ талаар Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Аман зохиол судлах салбарын эрхлэгч, доктор А.Алимаа болон үр хүүхдүүд нь ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлыг маргааш Үндэсний номын санд зохион байгуулах гэж байгаа талаар мэдээлэл хийсэн юм. Б.Содном бага сургуульд зургаан сар суралцаад дунд сургуульд шилжиж 1926 оны тавдугаар сард төгсчээ. 1926-1930 онд Германы Берлин, 1931 онд ЗХУ-ын шинжлэх ухааны академийн оюутны сургуульд суралцаж байгаад 1933 онд өвчний улмаас чөлөөлөгдөн Шинжлэх ухааны академид ирж ажилласан байна. Тэрээр 1938 оноос эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1941-1947онд эрдэмтэн нарийн бичгийн даргаар ажиллажээ. Б.Содном ном товхимол 24, өгүүлэл 70 гаруйг бичсэн бөгөөд уран зохиол, ардын аман зохиолын талаар олон өгүүлэл бичиж, цуглуулсан эхүүдээ эмхэтгэл болгон хэвлүүлсэн байна. Мөн “Д.Нацагдоржийн уран зохиолын тухай”, “Д.Нацагдоржийн намтар зохиол”, “Д.Нацагдоржийн зарим уран зохиолын судалгаа” II зохиол, бүтээлийг шинжлэх ухааны үүднээс анх судалжээ.
Түүний талаар хүмүүс юу хэлснийг хүргэж байна.
Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Аман зохиол судлах салбарын эрхлэгч, доктор
А.Алимаа: Б.Содном гуай хоёр удаа хэлмэгдсэн судлаач
-Б.Содном гуайг 1938 онд Дотоод яаманд баривчилж “Хувьсгалын эсэргүү бүлгэмд элссэн” гэж улс төрийн хилс хэрэгт тулгасан ч 1940 онд сулласан. Гэвч түүнийг 1947 онд албан тушаалын хувьд хариуцлагагүй хандсан, эрх хэмжээгээ хэтрүүлсэн хэмээн дахин буруутган хорих ялаар шийтгэсэн. Ингээд 1951 онд энэ хэргийг хэрэгсэхгүй болгож цагаатгасан. Хэдийгээр цагаадсан ч эрдмийн зэрэг хамгаалах боломжийг нь олгоогүй. Эрдэм шинжилгээний хурлыг угтаж бид Б.Содномын эмхэтгэсэн гурван боть номыг Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Аман зохиол судлах салбарынхан цэвэр аман зохиолыг нь бэлдэж хэвлэсэн. Манайд Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн гуай гээд нэрт эрдэмтдийн аман зохиолын ном олон гарсан. Гэвч анхдагч нь хэн байв гэдэг асуудлыг бид энэ номноос сөхөж тавьснаараа онцлогтой. Социализмын үед Чингис хааны нэрийг хэлэх цээртэй байсан ч “Чингисийн эр хоёр загал” номыг бичээд, орос хэл дээр хэвлүүлсэн байна. Түүний охин Үзмээ АНУ-д ажиллаж, амьдарч байгаа. Тэрээр аавынхаа энэ номыг англи хэл дээр хэвлүүлжээ. Энэ мэтчилэн бид Б.Содном гуайн шинжлэх ухааны анхдагчийн хэн бэ гэдэг байр байдлыг гаргаж тавина. Шинжлэх ухааны түүх ямар замаар туулж ирсэн бэ гэдгийг энэ хүний амьдралаар олон нийтэд хүргэх болно.
Охин Үзмээ: Миний аав зургаан салбарт хувь нэмрээ оруулсан
-Манайх 11 хүүхэдтэй, би айлын зургаа дахь охин. Намайг 14 настай байхад аав маань өөд болсон. Миний аав зургаан салбарт хувь нэмрээ оруулсан. Тухайлбал, Д.Нацагдорж судлал, нэр томъёо, хэл шинжлэл, уран зохиол, аман зохиол, угсаатны зүйг судлахын зэрэгцээ зохиол бүтээл бичсэн. Үүнээс гадна ерөнхий боловсролын сурах бичигт үлгэр домог, ёгт үлгэр, ертөнцийн гурав, дөрөв, Далан худалчийн үлгэрийг хэвлүүлсэн байдаг. Энэ хийж бүтээсэн уран бүтээл нь миний аавын зорьсон зорилго. Тиймээс аавынхаа зорьсон зорилгыг өчүүхэн ч болтугай үргэлжлүүлнэ.
Хүү С.Цогоо: Миний аав шударга, үндэсний үзэлтэй хүн байсан
-Миний аавын түүх их сайхан. Анх Герман улс руу явахад нь Хичээнгүй сайд Б.Цэрэндоржийн хүү, Д.Сүхбаатар жанжны хүүтэй III шатанд ороход миний аав шалгараад явж байсан. Тэр үед Хичээнгүй сайд Б.Цэрэндорж гуай “Миний хүү хар ажлын, Д.Сүхбаатар жанжны хүү цэргийн, ядуу ард Содномын хүү номын хүн болох юм байна” гэж хэлж байсан гэдэг. Тэр үед улс нийгэм шударга байсан байна. Мөн шавь нар нь “Үндэсний үзэлтэй байсан. Тиймээс ардын аман зохиолыг маш тулгуу үзэж бүгдийг нь цаасан дээр буулгахын төлөө зорьж байсан” гэж ярьдаг. Д.Нацагдорж судлалыг хамгийн анх бий болгосон. Хоёулаа нэг нутгийнх. Д.Нацагдоржийн шагнал, хөшөө, музейг нь бий болгож мөнхөлсөн хүн. Хэт их үндэсний үзэлтэй, Чингис хааныг магтан дуулсан, Нууц товчоо яах аргагүй түүхийн эх сурвалж мөн гэж хэлснийхээ төлөө хэлмэгдэж, намаасаа хөөгдөж байсан. Миний аав хэлэх гэсэн үгээ хэлдэг шударга хүн байсан. Үүнээсээ болж хэлмэгдсэн байх магадлалтай.

Saturday, October 13, 2018

Б.Содном агсны хэвлэгдээгүй зохиол бүтээлийг танин мэдүүлнэ

ГОЛЫН МЭДЭЭ НИЙГЭМ
ariunzaya@montsame.mn
2018-10-05 17:48:47
Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. Монгол Улсын Шинжлэх ухааныг хөгжүүлэх, соёл утга зохиолыг судлах, нэр томьёог боловсруулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн судлаачдын нэг Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт судлаач, нэр томьёоч Балданы Содном мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал Үндэсний номын санд боллоо.

Б.Содном нь нэр томьёо судлал, хэл шинжлэл, утга, уран зохиол, аман зохиол, угсаатны зүй гэх мэт олон салбараар судалгаа хийхийн зэрэгцээ зохиол бүтээл бичсэн манай ахмад үеийнхний манлайлагч, анхдагчдын нэг юм.

Хуралд ШУА-ийн ерөнхийлөгч, академич Д.Рэгдэл, ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал, доктор, профессор Г.Билгүүдэй, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, доктор профессор Д.Цэдэв, Ч.Дагвадорж, доктор профессор Ч.Жачин зэрэг олон эрдэмтэн, судлаачид оролцов.

Б.Содномын зохиол бүтээлүүд монгол туургатнаас гадна орос, англи, герман зэрэг орны хэлээр орчуулагдан гадны уншигч орчуулагч судлаач олны талархлыг хүлээсний дээр орчин цагийн монголын аман зохиолын туршлага, уран сайхны сэтгэлгээний баялаг уламжлал, түүх, соёлын зангилаа асуудлыг авч үзэхэд судалгааны гол хэрэглэглэхүүн болсоор байна.



Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, доктор профессор Д.Цэдэв: “Б.Содном агсны мэндэлсний 110 жилийн ой бол Монголчуудын соёлын нэг том баяр юм. Тиймээс энэ ойгоор өмнө судлагдсан болон судлагдаагүй олон бүтээлийн талаар манай ахмад болон залуу үеийн эрдэмтэд илтгэл тавьж байна. Өнөөдрийн хурлаар Б.Содном багшийн олон талт бүтээлүүдийг гүнзгийрүүлэн судалхад чухал хувь нэмэр болох илтгэлүүдийг тавьсан учир их үр дүнтэй чухал хурал боллоо гэж дүгнэж байна” гэлээ.

Б.Содном агсны хүү С.Цогоо “Миний аав Шинжлэх ухааны академийн ууган сэхээтнүүдийн нэг бөгөөд их эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн Ренчинбямбаев нартай зэрэгцэн хойч үеэ соён гэгээрүүлэх үйлсэд зүтгэж явсан. Монголын аман зохиол, бөөгийн шашин, утга зохиолын онол бөхийн цол, хуримын ерөөл зэргийг цаасан дээр буулгаж үлдээсэн гавьяатай. Үр хүүхдүүд, шавь нар нь нэгдэн Содном сан байгуулж 90,100 жилийн ойг нь хийж байсан. Өнөөдөр бид 110 жилийн ойгоор нь олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулж хэвлэгдээгүй зохиол бүтээл гар бичмэлүүдийг нь хойч үедээ танин мэдүүлэхийг зорьж байна” хэмээлээ.
О.Мөнхжаргал

Sunday, October 7, 2018

Б. Содномын 110 жилийн ойд


Б. Содномын 110 жилийн ой
Намайг 14 настай байхад эцэг маань, 26 насан дээр минь Ижий маань биднээс халин одсон билээ. Нас ахих тусам аав ижийгээ өгүүлэн санан, улам их ойртох болсон. 1998 онд 90 насны ойг тэмдэглэснээс хойш аав ижийгээ ихээр танин мэдэж, уран бүтээл болон түүний үнэнч шавь нар,  хамт ажиллаж байсан хүмүүс, аавыг минь хүндэтгэн үнэлдэг ахмад буурлуудаас бидний мэдэхгүй дурсамж, яриа, мэдээг уншихад таатай байхаас гадна илүү их эцэгийгээ танилцдаг .

Аав маань 44 настай, Ижий маань 28 настай байхдаа 1952 онд гэрлэсэн. Түүнээс хойш 2 сайхан хүү өргөн өсгөж , 1959 онд өөрсдийн анхныхаа үрийн зулайг үнэртснээс хойш 5 охин, 4 хүү төрүүлж, 11 хүүхэдтэй өнөр өтгөн гэр бүл болсон. Тиймээ, бидний эцэг Содном, Эх Норжмаа хожуу гэрлэж, хэнз хүүхдүүд төрүүлсэн. Биднийг насанд хүрч, амьдралд хөл таньж амжаагүй байхад биднээс аав маань дэндүү эрт халин одсон.

Бидний эцэг Балданы Содном нь сайн аав хүүхдүүдтэйгээ чөлөөт цагаараа тоглодог, баяр ёслолыг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байсан. Бас сайн эцэг хүн, хүүхдийнхээ хүмүүжил сурлага сахилга батад их анхаардаг, эцэг эхийн хуралд байнга сууж, багш нартай минь биечлэн уулзана. Сард манайх гэр бүлийн хурал хийдэг байсан. Хэн ямар догдол дутагдалтай, хичээл номондоо ямар байгаа талаар ярин өөрсдөөр минь дутаглаа хэрхэн засах талаар хэлүүлдэг байв. Сургууль дээр бусад анги танхимд уригдан яриа хийдэг байлаа. Сургууль дээр аав тааралдвал аав гээд л нуугдаж сэм харна, гэтэл өөр ангийн үүд татаад орчихно. Үнэндээ бид аавыгаа их хүндэтгэдэг байсан учираас л имээдэг байсан юм. Бидэнд шүрүүн үг, харц хаяж байгаагүй. Өөрөө их тайван бидэнд учирлаж хэлж, их нямбай, бидэнтэй хамт хоол унд хийж, хувцас хунар угаалцдаг, ээжийн болон дэргэдээ байгаа гутлуудыг хүртэл тосолж цэвэрлэнэ. Ороо өөрөө их цэвэрхэн нямбаа тэгшхэн хураадаг хүн байсан.  Аав маань сайн хань , ээжийг минь их үнэлж урам өгнө. Миний Ноёо гэж ижийг минь дууддаг байлаа. Ном их үзсэн бол их хол явах хүн байсан шүү гэж хэлдэг байсан. Ээжийн минь уран гар, сэргэлэн ухааныг нь их үнэлдэг байж дээ. Ээж аав маань хоёюулаа их гарын дүйтэй хүмүүс байсан. Миний хувьд гэхэд ижий ааваасаа их юм сурсан, энэ маань намайг хүний нутагт тэр танихгүй том соёл, хөгжил дэвшлийн шалгуурт амьдрахад авлага болсоор л байна. Ижий аавдаа чин сэтгэлээсэй талархадаг.

Сургуулийн танхимд эдүгээ хүртэл ардын аман зохиол, үлгэр, тууль, зүйр цэцэн үгс, бадарчингийн үлгэр, уран зохиол, Д. Нацагдоржийн тухай заадаг. Түүний цаана ардын гэдэг тодотголын далд  бидний эцэг Балдангийн Содном гэдэг нэр нуугдадагийг эрдэмтэд сайн мэднээ.

Өнөөдөр бидний эцэг Балданы Содномын 110-н жилийн ой тэмдэглэж байна. Үнэхээр энэ олон жилүүдэд бид эцэгтэйгээ улам их ойр бас түүний хийсэн бүтээсэн бүтээлүүдтэй танилцаад барахгүй аавынхаа зорьсон зорилгын утга учрыг нээсээр л суралцана. Бидний ижий амьд сэрүүн байхдаа аавын минь хийсэн бүх бүтээлийг нь амьдруулах гэж, энэ хүн бие сэтгэл, уран бүтээлээрээ ч хилс хэлмэгдсээр байгаад өөд болсон хүн шүү гэдгийг цагаатгах гэж олон арван шавь, нэр бүхий хүнд хандсаар байгаад насан эцэлсэн. Иймд үр хүүхдүүд бид аавын минь зорьсон зорилго, ижийхээ  хүсэн хүслийн өчүүхэн нэг хувийг нь ч болтугай үргэжлүүлэн биелүүлэхийг хичээдэг.

Аав маань их олон шавь нартай байсан. Түүний нэг аавын минь үнэнч шавь эрдэмтэн Д. Цэдэв гуайдаа чин сэтгэлээр гүн талархаад барашгүй. Танийг би хувьдаа эцэг шигээ хүндэтгэдэг. Д.Цэдэв гуай бидний эцгийн 100 жилийн ойд зориулан “Д. Нацагдорж судлал”, ”Зохиол судлал”, ”Түүвэр бүтээл” гэсэн Балданы Содномын 3 боть номыг гаргасан билээ. Одоо ч гэсэн аавын минь уран бүтээлийг судласаар л байна. Та урт насалж, удаан жаргаарай.
Бидний эцэгийн хийсэн бүтээсэн гавъяаг үргэжлүүлэн дэмжин дэлгэрүүлж буйд, шинжлэх ухааны академийн хэлний хүрээлэнгийн хамт олонд бас талархсанаа илэрхийлье.
Та бүхэнд баярлалаа. Сайн сайхан бүхнийг хүсье.
  
С.Үзмээ 10,06,2018

Thursday, September 27, 2018

(Эрдэмтэн Балданы Содномын 110 жилийн ойд)


(Эрдэмтэн Балданы Содномын 110 жилийн ойд)

Зуун жил гэдэг хэр хугацаа билээ? Зуун жилд шалгарал хэр хэмжээгээр болдог билээ? Нэгэн зууны шалгарлыг давна гэдэг хоёрдахь зууны үүдийг нээх нэгэн оньс түлхүүр мөн буюу.Тэгвэл Монгол улсад шинжлэх ухаан, соёл боловсролын салбарт нэгэн зууны туршид хэн хэн бие сэтгэлээр хүчин зүтгэж юу юу бүтээж явсан бэ? гэдэг асуудалд хамаарах хариулах учиртай хүний нэг нь Балданы Содном гарцаагүй байсан болой.

    Эрдэмтэн, зохиолч, судлаач,
соёлын гавьяат зүтгэлтэн, доктор Д. Цэдэв


Балданы Содном товч намтар.

1908 оны 1-р сарын 4-нд одоогий Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын Гүн галуутай нуурын Нүүрэнтэй гэдэг газар ядуу ард Балданы ууган хүү болж төрсөн. 1923 онд сургуульд ороод түүнээсээ шалгарч 1926 онд Д.Нацагдорж болон хэсэг сурагчдын хамт герман улсад, 1931 онд Ленинградад тэр үеийн герман франц орос улсад суралцсан анхны сэхээтний нэг.




Шинжлэх Ухаан Академид ажилласан жилүүд:

Шинжлэх ухаан боловсролын байгуулгад  50 шахам жил ажилласан.  
 
Шинжлэх ухааны хүрээлэнд оюутнаар 1930 нд 6 сар – 1931 
Ленинград хот Дорно дахины судлал 1931-1933 
Шинжлэх ухааны хүрээлэнд 1933-1938 
Судар бичгийн  хүрээлэн эрдэм шинжилгээний ажилтан (одоогийн хэл, зохиолын хүрээлэн ) – 1938-1941 
Эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга 1941-1947 
Эрдэм шинжилгээнийажилын хажуугаар хавсарсан ажлууд, Улсын их сургуульд багш – 1949-1951, 1942-1947, 1956-1959
Шинжлэх ухааны Академийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, секторын эрхлэгч 1950-1979

Гэр бүл:

Балданы Норжмаа
(1924-1991)

Балданы Норжмаатай 1950 онд танилцаад 1952 онд гэрлэж улмаар 6 хүү, 5 охинтой өнөр гэр бүл болсон. Балданы Норжаа нь Батмөнх даян хааны удам угсааны хүн. Түүний өвөг  Сандаг Түшээт Хан хошууны тайж, торгоны замын өртөөгөөр тэмээн жин энхэтхэгээс орос хүртэл тээвэрлэж байв.


Балданы Содномын гэр бүл 1973 он

Эрдэм шижилгээний салбарт хувь нэмэр оруулсан нь:

Б. Содном түүний уран бүтээл судалгаа нь Монголын Шинжлэх Ухааны хэд хэдэн салбарын судлалыг үндэсийг үүсгэн тавилцсан.

1. Хэл шинжлэл судлал,
2. Утга зохиол
, урлаг судлал
3. Ардын аман зохиолын судлал,
4. Д. Нацагдорж судлал
5. Нэр томъёоны суд
лал
6. Шинэ
үеийн уран зохиолын судлал бөгөөд үүн дээр өөрийн зохиосон зохиолууд, хэлсэн ярьсан үг болон дурсамжууд орж байгаа юм.

Эрдэмтэдийн  дурсамжуудаас хураангуулбал:


Эрдэмтэн Содном дурсамждаа “Содномын нэг их чухал онцлог нь монгол хэлээ маш сайн мэддэг, монгол хэлний нэр томъёг бүр нарийн мэддэг, хэлний баялаг эзэмшсэн хүн, юм бичихдээ найруулгандаа их сайн, маш их мэдлэгтэй, боловсролтой, их аятайхан хүн байсан.
                                                                                                                         Академич профессор А. Ширэндэв 1998

 Уран зохиол шинжээчийн ууган нэгэн дурсамждаа “Зохиолын явдал нь зангилгаагаар эхлэн өрнөсөөр туйлдаа хүрээд улмаар тайлагдан төгсөх ёстой гэж Содном гуай зурагласан тэр л зарчимаар өнөөг хүртэл ихэнх зохиолчид шүлэг, өгүүллэг, тууж, романаа бичиж байгаа билээ. Монголын шинэ уран зохиолын судлал шүүмжилийн өргөө гэр анх барилцсан ууган эрдэмтэн Балдангийн Содном.
Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, ардын уран зохиолч,
төрийн шагналт эрдэмтэн хүндэт профессор Л. Түдэв1998

Хэл бичгийн эрдэмтэн Б. Содном гуайн тухай дурсамждаа Уншигчдын сонирхолыг татахын тулд зохиолын дотор гарах ёстой үйл явдлуудыг дэс дарааг санамсралгүй байдлаар өөрчлөх хэрэгтэй. Үүний тулд зохиолын үйл явдлыг тус бүр жижиг цаасанд тэмдэглээд хөзөр шиг хольж байгаад дэлгэвэл нэгэн санамсаргүй дараалал үүснэ. Үйл явдал дэс дараа ингэж хутгалдах нь зохиолыг сонирхолтой болгох нэг арга юм гэж Содном гуай заадаг байлаа. Зохиолч болбол тэр жороор бичнэ гэж бид боддог байв. Содном гуайг Их Содном буюу найз нөхөд нь орсоор Содном Великий гэж дууддаг сан”.
                      Цөмийн физикийн эрдэмтэн, Академич бага Н. Содном1998

Миний мэдэх Балдангийн Содном дурсамждаа Б. Содном гуайтай хгмт ажиллаж ойртон танилцаж тэр хүний өргөн мэдлэг, судалгааны арга барил, өвөрмөгц чанар, маш энгийн нийлэмж сайтай хүнлэг энэрэнгүй зан ааш, амьдралбүтээлийн баялаг туршлага, яриа хөөрөөний сонин сайхан, ахмад хүний дууриал зэрэг нь анх 1950 оны үеэснадад эчнээ төрсөн сэтгэлийг өөрчилж, жинхэнэ үнэнийг олж хүнийг таних, хүндлэн биширч, дууриан суралцахад их нөлөө үлүүлсэн юм.

Монгол Улсын Төрийн шагналт, профессор Д.Цэнд1998

Миний мэдэх Б. Содном дурсамждаа Б. Содном гуай олон жилийн турш их зохиолчийн гар бичмэлийг сурвалжлан цуглуулж нандигнан хадгалж өнөөгийн бидэнд өвлөн үлдээсэн түүхэн гавъяатай хүн юм.

Хэл зохиолын хүрээлэнгийн агсан захирал доктор профессор Х. Сампилдэндэв.1998

Б.Содном хэл шинжлэлч, толь зүйч эрдэмтэн мөн дурсамждаа Б. Содном бол дэлхийд нэр алдар нь товойж гарсан, гадаад дотоодын эрдэмтэн мэргэдэд өндөр үнэлэгдсэн нэрт эрдэмтэн байсан юм. Миний бие Б.Содном гуайг монгол судлалд зүгээр нэг гялсхийгээд өнгөрсөн үзэгдл байсан биш, амьралын судас нь монгол хэл, зохиолын төлөө цохилж байсан эрдэмтэн гэж дүгнэж байна.

Доктор профессор С.Мөөмөө 1998

Б.Содном Д.Нацагдорж судлалыг үндэслэгчийн нэг дурсамждаа Содном гуай Д.Нацагдоржийн зохиолыг олон нийтэд хүргэснээр хийх ажлаа хязгаарлаагүй, Нацагдоржийн зохиол бүтээлийг шинжлэх ухааны үүднээс судлах ажлыг монголын судлаачдаас анхлан хийсэн юм. Б.Содном бол Нацагдоржийн яруу сайхан зохиолыг Монгол уншигчдад нээж өгснөөрөө хэзээ ч арилшгүй, үл мартагдах гавъяа байгуулсан юм.

Дэд доктор зохиолч С.Лочин1998


Б. Содном бол шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн ууган эрдэмтний нэг мөн дурсамждааМанай ахмад эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн, Ш.Лувсанвандан, Б.Ренчин, зохиолч Д.Нацагдорж нартай нэгэн эрин үед нэгэн байгууллагад хамт алба хашин, мөр зэрэгцэж, уран зохиол, үгсийн сан,толь бичиг, ардын аман зохиол, Д.Нацагдорж судлал, -д дорвитой хувь нэмэр оруулж, монголын шинэ уран зохиолын түүхийг бичих анхны алхмыг хийсэн эрдэмтэн мөн.

Доктор профессор Л. Балдан1998


Б.Содном багш нэр хүндтэй, хүнлэг, ахмад буурал эрдэмтний нэг дурамждаа Содном багш бол миний сайн багш нарын нэг, нөгөө талаар миний эцэг шиг хүн байсан. Б.Содном багшийн хүн чанрын тухай хэдэн үг хэлье.  Содном багш бол маш энгийн, маш даруу, ихэмсэг зан байгаагүй, аливаа том эрдэмтэн хүнд байдаг ихэмсэг зан Содном багшид байгаагүй. Эгэл энгийн зан төрхий нь бид хүндэтгэдэг. Шавь нар бидэнд бүх юмыг зааж хэлдэг, өөрөө удирддаг, их гавъяатай хүн. Хүнтэй маргаж, хэрэлдэж уурлаж байсныг үзээгүй. Аман зохиол судлаач байсан төдийгүй, хэл шинжлэлийн ухаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн хүн юм.

Шинжлэх ухааны гавъяат зүтгэлтэн, доктор Ж.Цолоо1998

Хүний сайн хүнийг дурсахуй дурсамждаа Ном эрдэм, хол ойр, сайн муу аливааг үзэж нүд тайлсан, ажил амьдралын их туршлагатай, тунгаамал шижир адил ховор чухаг, буянтай будагтай, нүнжигтэй сайхан өтгөс буурлууд маань эргэх хорвоогийн жам ёсоор биднээсээ үүрд мөнхөд салан одцоор л байна. Энэ нь ертөнцийн жам хэдий ч, хойч үеийнхэндээ огт мартагддаггүйгээр үл барам үгүйлэгдсээр байдаг нь бас цөөнгүй. Тийм хүмүүсийн нэг бол Балдангийн Содном гуай мөн.

Бакула ринбүүчийн, Бурханы шашны төвийн Шашны сургуульийн хичээлийн эрхлэгч,
 дэд эрдэмтэн Ч.Догсүрэн1998
 Монгол уран зохиолын анхны тойм дурсамждаа Ц. Дамдинсүрэнгийн 1957 оны Монголын уран зохиолын номын оршилд ”Монголын уран зохиолыг судлагч эрдэмтэн А.Познеев, Б.Владимирцов, В.Хайссиг нарын зэрэг гадаад эрдэмтдийн нэрс дунд ганцхан монгол судлагчийг нэрлэсэн нь Б.Содном билээ. Энэ тухайд Б.Содномыг хүндэтгэн үзэх учиртай билээ.Монголын эрдэмтэн сэхээтний дундаас эх хэлнийхээ уран зохиолыг системтэй судлах ажлыг анх удаа гардан хийсэн гавъяаг Б.Содном эдлэх учиртай. Яг энэ зам мөрөөр Ц.Дамдинсүрэн уран зохиолынхоо тоймын эхний дэврийг бичиж, бусад эрдэмдийн хгмт гүйцээсэн ба залгамж, эрдэмтэд нь орчин үеийн уран зохиолын түүхийг бичиж нийтлүүлсэн юм.

Доктор профессор Я. Баатар1998


Түүвэрлэсэн С. Үзмээ