Б.СОДНОМ 1908-1979

“Valentine’s day“, “Гэгээн Валентины өдөр

2012-02-09T15:01:00.000-08:00

“Valentine’s day“
“Гэгээн Валентины өдөр

Жил бүрийн 2 дугаар сарын 14 нд Хайрын Бурхан болсон Гэгээн Валентины өдрийголон орны хүмүүс өргөнөөр тэмдэглэсээр иржээ. Чухамхүү энэ хайр сэтгэлийнбаярыг МЭ 270 жилд Румины 2 дугаар Клаудуис (Cluadius) эзэн хааны үед амьдарч байсан Ст. Валентин (St. Valentinе)Католик гэгээний дурсгалд зориулсан гэж ихэнх судлаачид үздэг.
/www.theholidayspot.com /

Ст.Валентины түүхээс товчхонөгүүлэхэд тэрээр Румины эзэнт гүрний гэрлээгүй залуу цэргүүдэд нууцаар хайрсэтгэлийнх нь дагуу гэрлүүлэх ёслол үйлдэн тусалдаг байжээ. Үүнийг мэдсэн эзэнхаан 2 дугаар Клаудуис (Claudius) энэхүү дайн байлдаанд Румины цэргүүдийн хүч суларсныг гэрлэлтээс болсонгэж үзэн Ст.Валентиныг буруутган шорондхийн ялалж МЭ 270 оны 2 дугаар сарын 14 нд цаазаар авчээ. Ст. Валентинa шорондтамлагдан байцаагдаж байх үедээ шоронгийн хуягийн хараагүй үзэсгэлэнт Астэриус (Atterius) охинд зүрх сэтгэлээсээ дурлаж дурлалын захиа өгдөг байжээ. Цаазааравахын өмнө “Чиний Валентингаас” гэсэн сүүлчийнзурвас өгч дууль болон мөнхөрчээ. Зурвас нь залуу хосуудын сэтгэлд хүрчүүнээс хойш залуу Румины хосууд хайраа илгээх зурвасыг 2 дугаар сарын 14 ндбие биендээ өгсөнөөр 14 зууны үе хүртэл хайр сэтгэл хүчтэй байсан нь судлаач Хэнри Ансгэр Келли (Henry AnsgerKelly) үзэж “Chaucer and the cult of SaintValentine” (Чаусэр болон СантВалентингийн соёл) тэмдэглэлдээ 2 дугаар сард шувууд ижлээ олдогоор төлөөлөн 14зууны шүлэгч Чаусэр (Chaucer) “The Parliament Fowls” ( Дээдсийншувууд) шүлэгтээ Английн хаан 2 дугаар Ричард (Richard) хатан Анна Бооемя (Anna of Bohemia) зориулж 1381 онд бичснээр Валентины өдрийг хайрын шувуугаар төсөөлжээ.
/www.infoplease.com/spot/valentinesdayhistory.

МЭ 496 онд Румины хамба лам Геласиус (Pope Gelasius) Румины 2 дугаар сарын 15 ний Луперсаля (Lupercalia) баярнаадмыг тэмдэглэхийг 2 дугаар сарын 14 нд Валентины өдөр гэж хүндэтгэн шилжүүлжээ.

Хайр гэдэг уг маань цаанаа агуу ихутгыг агуулсан байдаг. Иймээс чорчин үед хүмүүс өөрийнхөө хайрыг янз бүрээр илэрхийлэх болжээ. Үүний доторхайрын захиа зурвас өдий хүртэл үнэ цэнээ алдаагүй хүний сэтгэлийг хөдөлгөхнэгэн түлхүүр хэвээр байна.

Энэхүү баяр нь Америк оронд зөвхөн хосуудын хоорондох хайрын тэмдэглэх баяр биш нийтийн баяр болсон нь илээхэн харагдаг билээ. Цэцэрлэг, бага, дунд, ахлах, дээдсургуулиуд, албан байгуулга болон сүм дуган хэн боловч өөртөө таалагдсанхүндээ, найздаа өөрийнхөө сэтгэлийнмэдрэмжийг ил захидал дээр зурвас бичих, янз бүрийн чихмэл тоглоом, цэцэг,чихрийн цуглуулга мэт өгөх болжээ. Хайртайгэдэг үгийг өдөр болгон ч хэлдэггүй юмаа гэхэд ганц тохиолдох агуу Валентиныөдөр хайртай ханьдаа, хайртай ээж аав, үр хүүхдээ, ах дүү, ач зээдээ болон найз нөхөд ойр дотныхоохүмүүст утсаар ч бай, зурвасаар ч бай хэлэх нь энэ хорвоогийн хамгийн том хүндэтгэлийн эрхэм нандин бэлэг гэж минийхувьд үздэг. Мэдээж хүн болгон өөрийн сэтгэсэнээр Валентины баяраатэмдэглэх нь чухал. Та бүхэндээ Агуу их Валентины баярын мэнд хүргье.

Сийлэгмаагийн Хүн хүндээ хайртай байдаг дуу

С.Үзмээ

2012-01-30T14:03:00.000-08:00

МОНГОЛЧУУДЫН ЦАГААН САР

1.Цагаан сарын баярын үүсэл:

Эрт дээр үеэс монголчууд байгаль эх дэлхийтэйгээ харилцан байгалийн өнгө аясыг даган нүүдлэн мал аж ахуйг голдуу эрхлэн малынхаа үр шимээр амьдарсаар иржээ. “Цагаан сар” хэмээх баяраа элбэг дэлбэг, өнгөтөй өөдрөг сайн сайхан бүхнийг билэгшээн муу муухай зүйлсийг эцэс төгсгөл болгон цээрлэж намар мал тарган цагаан идээ элбэг дэлбэг үед “Цагаан идээний баяр” гэж тэмдэглэдэг байсан бөгөөд 1206 онд Чингис Хаан Их Монгол Улсыг байгуулаад, цагаан сарыг хаврын эхэн сард мал төллөж, идээ цагаа, өвс ногоо дэлгэрч байх үеэр тэмдэглэвэл зохилтой хэмээн зарлиг буулгажээ. Үүнээс хойш цагийн аясыг даган жилийн өнгийг монгол зурлагаар, од гаригсын байршил, сарны тооллоор тоолон одоогийн бидний мөрдөж буй тооллолоор хаврын эхэн сарын шинийн 1-нээс эхлэн тэмдэглэдэг болсон уламжлалтай. Монголчууд сүүг эх хүний эрхэм нандин сэтгэлээр дээдлэн билэгшээн тэнгэр байгаль эхдээ сүүн цацлаа өргөн ирсэн. Сүү цагаа гэж хэлэгдэгээс үүдэн сүү шиг ариун нандин цагаан амьдралыг билэгшээн “Цагаан сар” хэмээн нэрлэжээ. Монголчууд эртний тэнгэр байгалийн өнгө, салхины аяс, газараа чагнах, нар, сар, од гаригаар зүг чиг болон цагыг тогтоож нүүдлэн амьдарч ирсэн улс. Монголчууд жил цагыг амьтнаар төлөөлөн, сар өдрийг өнгөөр тодорхойлон цагалбараа хөтлөх ажээ.

Энэхүү баярын гол утга нь ах дүү, төрөл саднаа мэдэлцэх, бие биенээ хүндэтгэх зан үйлд оршдог учир заавал зочилон золгодог заншилтай. Битүүний орой хот айлаараа хамгийн өндөр настныдаа тоглон наадан бүтүүрдэг. Энэ өдөр ирэх жилдээ өрх гэрээ дүүрэн элбэг дэлбэг байлгахыг ерөөн гадуур хонодогүй, шинийн нэгэн, хоёрны өдрийг хөтөл өдөр хэмээх учир алс хол явдаггүй байна. Цагаан сараар уур, шунал, мунхаглал гэсэн гурван нүгэлийг тэвчиж, буян үйлдэх нь хамгийн чухал зан үйл ажээ.

2.Цагаан сард хэрхэн бэлдэх:

Монголчууд цагаан сард бэлдэхдээ хэдэн сарын өмнөөс хашаа хороогоо цэвэрлэж, малын хашаагаа засан сэргээн засварлана. Хаврын урь орох үеэр мал төллөж малчин бүхэн баясана. Гэрийн гадна доторгүй тоос шороогоо гөвж, хир буртаг бүхий зүйлсээ угаан цэвэрлэж цагаан сардаа хир буртаггүй, хараал муу үг амнаасаа унагахгүй, шинэ дээл хувцас оёж, шинэ ондоо ариун тунгалаг сайн сайхан бүхнийг билэгшээн золгон угтана. Сэтгэл санаагаа ариусган өр ширгүй, муу муухай бүхнийг эцэс төгсгөл болгон сайн сайхан бүхний төлөө өнгөрснийг мартаж маргаашийн шинэ өдөр шинэ амьдралыг өөдрөгөөр угтана. Ер нь монголчууд бие биендээ санаа тавин тус дэм болж, байгаагаа өгч авалцан хуваалцан амьдарч ирсэн түүхтэй. Бие биенийхээ хашаа хорооноос цэвэрлэж засаж өгөхөөс гадна, төл малаас нь хамжилцаад хариулж, бэлчээрлээд өгнө. Бууз баншнаас нь чимхэлцэн, ууц махыг нь чанаад, боорцог боовыг нь хайраад, цагаан идээнээс нь базалцаад өгдөг тусч хөдөлмөрч зантай. Цагаан сарыг үр хүүхдүүд нь ах дүү хамаатан садан нь тал талаасаа хамжаад өгдөг сайхан нийтч зан заншилтай билээ.

3.Цагаан сарын идээний тухай:

Цагаан сардаа монголчууд бор болон цагаан гэсэн хоёр янзын идээ бэлдэнэ. Бор идээнд: бүхэл мах, битүү бууз банш, шимийн архи. Цагаан идээнд: бүх төрлийн цагаан идээ, ул боов, боорцог, айраг ордог байна. Нутаг нутгийн онцлогоор ул боов буюу хэвийн боов, зарим нь ч хавсай хийж, таваг засахдаа ахмадыг хүндэтгэн гурав буюу түүнээс дээш боов давхарлан тавган дээр өрж, дунд нь боорцог хийн дүүргэж дээд тал нь 81 ширхэг ул боовоор засдаг. Тавгын боовыг гурваар өрдөг нь тулгын гурван чулуу болон жаргал зовлон жаргал, таваар өрдөг нь таван бие махбодь, үе үеэр давхарладаг нь айл гэрийн хэдэн үетэй золгосны шинж буюу билэг тэмдэг. Тухайн өрхийн тэргүүлэгч хүн, хэдэн нас зооглож байгаа болон хэдэн үр ач, хэдэн зээ, хэдэн гуч дөч үзсэн гэх мэтээс хамаараад “Тэдэн улыг элээжээ” гэж хүндэтгэн, юм үзэж нүд тайлснаар нь дахин ул элээх билэгдэл болгон нас нэмж, ул боовоороо таваг засдаг байна. Өнөө цагт “оймс элээнэ” гэж ярьдаг. Эрт үед “ул элээнэ” гэж ярьдаг байж. Яагаад “ул боов” гэж нэрлэв? Хүн хоёр хөлийнхөө улаар дэлхийн татах хүчтэйгээ холбогдож, мэдээлэл солилцон, хүч эрч авч явдаг. Хүн хөлөөрөө аливаа нэгэн үйл хэрэг буюу орон зайг ялж, ямар нэгэн орон зайгаас, нөгөө орон зай руу шилжин явдаг. Тиймээс “явах” гэсэн үйлдэл буюу “урагшлах” гэсэн билэгдлийг агуулж “ул боов” гэж нэрлэдэг байна.

4. Битүүний өдрийн учир:

“Битүүн” гэж нэрлэсэн нь битүүний өдөр хуучин оноо үдэн муу муухай бүхэн цаашаа дахин дурсахгүй болон давтахгүй гэсэн утгаар төгс дуусгавар битүүлэгдэж ирэх жилдээ шинэ соргог, ариун цагаан, гэрэл гэгээтэй, өгөөжтөй элбэг дэлбэг амьдарлыг билэгшээн шинэ оноо угтдаг байна. Энэ өдөр бүхий л хоол ундаа хийж, ширээгээ засан харуй бүрийгээр айл, гэр бүлээрээ цугларан хамтран билэг дэмбэрэлтэй сайн сайхан зүйлсийг хоорондоо хөөрөлдөн, ахмадууд үр хүүхдээ үлгэр, туульс ярихаас гадна шагайгаар алаг мэлхий өрөх, морь, тэмээ уралдуулах, дөрвөн бэрх орхих, зэргээр тоглодог. Монголчууд ямарч найр наадамд гэрийн хойморьт өрхийн тэргүүн ахмад гишүүн суудлаа эзэлсэн байдаг. Ахмад настан зочдыг дээш нь хүндэтгэн суулгадаг. Битүүний орой бор идээнээс эхлэн зооглож цагаан идээгээр өндөрлөдөг нь бор идээ өнгөрсөн болон эрээн барааны эцэс төгсгөлийг төлөөлдөг, цагаан идээгээр дуусгавар болгодог нь шинэ ондоо бүхнийг шинээр цэвэр ариунаар эхлэх билэг тэмдэг болдог байна. Айраг сархадыг монголчууд өндөр настанд идээний дээж болгон ёслон хүндэтгэн барьдаг байсан бөгөөд “40 хүрч дөнгөж амс” гэдэг үг байдаг тул 40-өөс доош насныхан сархад хэрэглэдэггүй ах зах хүмүүсийг хүндэтгэн дээдэлдэг сайхан уламжлалтай байжээ.

. Энэ үдэш мал ахуйгаа хээр, эд зүйлсээ айлд хонуулахыг цээрлэнэ. Мөн хүн халуун бүлээсээ тасарч айлд хонох, хөлчүүрхэх, өвчин хэлэх, үг сөрөх, хувцсаа гадаа хонуулах, хоосон сав байлгах, өлөн зэлмэн байхыг цээрлэнэ. Битүүний өдөр цадталаа идэн битүүрдэг. Идсэн хүн “за боллоо” гэж хэлдэгүйн ирэх ондоо өлсгөлөн өвчингүй орохын шинж гэдэг. Харин ”сайхан байна, өнгөтөй байна” гэж билэгшээн хэлдэг байна.

5. Мах буюу ууц тавих ёс

Малын махны толгойн хэсэг нь эх болно. Махаа энэ эх талаар нь зочин руу харуулж тавина. Зочин толгой талаас нь барьж хажуулдуулан огтолж идэх ёстой. Бусад махыг нь зөв огтлоход махны эх талыг мэдэх нь чухал.
Их бүхэл /бүтэн мах, ууц/ тавих журам:
                                                                1.Толгой
                                                                2.Ууц
                                                                3.Өвчүү

                                                                4.Хаа
                                                                5.Гуя
                                                               6.Хүзүүний сээр

Махны толгой /эх/ гэдэг нь толгойны хошуу талыг хэлдэг. Толгойг идэхдээ эхлээд хамар дээрээс нь хуйх авч галд өргөөд дараа нь хоёр чих, зовхийг нь хөндөөд огтолж иддэг. Хүзүүний эх нь хүзүү тал, сээрнийх нь богино сээр, ууцны сүвэргэдэс тал, өвчүүний бүдэрхий нь, далны толгой нь, хавирганы толгой тал нь, бугалганы нарийн атгамал үзүүр нь, шагайтын борвитой тал нь, дунд чөмөгний нарийн үзүүр нь, сүүжний далбаа нь юм. Бүхэл мах тавьсан байвал бүтүүний өдөр ууцыг хөндөхдөө зүүн гараараа сүвээ талаас нь барьж баруун гараараа өөхтэй нуруун талаас нь нимгэн зүсэж, өрхийн ахмад гишүүн буюу гэрийн тэргүүн эхэлж хөндөж бусаддаа хишиг болгон амсуулна.

Монголчууд юугаараа баян түүгээрээ дайл гэлцдэгээс орж ирсэн зочидыг аяганы амсар зуулгахгүй гарна гэж үгүй, айл болгон ууц тавьдагүй, зарим ч үхрийн өвчүү болон бусад махнаас орлуулан тавьдаг байна.

6. Золголтын учир утга:

Шинийн нэгэнд нар мандахтай уралдан босож, шинэ дээл хувцасаа өмсөн, цайгаа чанан цай идээний дээжээ нар, байгаль дэлхийдээ өргөн, гэрийн тэргүүнтэй гэр бүлийн гишүүд эхэлж золгоно. Голдуу ахмад хүмүүс хадагны амсарыг золгож байгаа хүн рүү харуулан барьж золгоно. Ахмад хүнтэй золгохдоо хоёр гараа тохойг нь түшин “Та амар мэнд байна уу?” гэж золгож хоёр хацраа үнсүүлнэ. Золгож байгаа ахмад хүн хариуд нь “Амар мэндээ“ гэнэ. Зочин ширээнд сууж байрласнаар нөхөрсөг дотно сэтгэлээр “ Та сар шинэдээ сайхан шинэлж байна уу?” гэж ахмад хүндээ хөөрөгний тагыг суллан хөөрөг барина. Хариуд нь “Сайхан сайхан” гэнэ. Хөөрөг бие биендээ барьснаар монголчуудын хооронд бат бэх холбоог үүсгэн ах дүү найз нөхдийн дотно харилцааг бэхжүүлдэг.

Хоёр нас чацуу хүмүүс гар гарын бугуйгаар зөрүүлэн золгоно. Гэрийн эзэн гэргийтэйгээ золгодоггүй, учир нь хань гэргий хоёрын бие сэтгэл нэгэн ертөнц гэдэг. Хоёр давхар биетэй хүмүүс хоорондоо золгодогүй нь тээж байгаа үрийн хүйс солигдоно гэж цээрлэдэг байна.

Шинийн нэгэнд цагаан идээнээс эхэлж зооглодог ,ариун тунгалаг аз хийморьтой, гэгээлгээр шинэ оны гараагаа эхлэхийг бэлэгшээдэг. Цагаан сарын гар цайлах буюу гарын бэлэгт идээ идэш элбэг өгөөжтөй сар шинэдээ золгон орлоо гэсэн билэгдэлээр цагаан сарын идээний дээжисээс хүн болгонд ул боов цагаан идээний хамт хүртээдэг байна.

Ер нь Монгол хүний амнаас муу үг унах, хуучин хувцас хунар авах, шидэх, муу буруу үйл хийхийг цээрлэдэг нь амны бэлгээр ашдын билэг ирдэг гэлцдэг. Монголын аман зохиолуудаас монгол ардын үлгэр домогоос гадна зүйр цэцэн үгс сургаал, ерөөл магтаал, цээрлэл, ёс заншил үе дамжин ирсэн нь илээх нь харагддаг.

Өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн энэхүү баярыг Их Чингис Хаан маань 1206 онд албан ёсоор бүх нийтийн төрт ёсны баяр болгонсныг 17- гаар зуунд Монголд шарын шашин монголд дэлгэрснээр Өндөр гэгээн Занабазар анхдугаар Богдоор тодрох үеэс энэхүү баяр нь шашинтай хутгалдаснаар цагийн аясаар өөрчлөгдөн тэмдэглэж ирсэн байна.

Ашигласан мэдээлэл:

/Ч.Арьяасvрэн "Монгол ёс заншлын их тайлбар толь" Гутгаар боть/

Даяар Монгол - М.Шидхүү “Тавгийн идээ засах ууц тавих ёс”

Түүхээс харахад: www.sonin.mn/ С.Дулам: Ёс заншлаар бол Ерөнхийлөгч л их бүхэл тавих ёстой болон www.mongoliandream.mn/Ууц бол Монголчуудын аман хишгийн бэлэгдэл.

XIII зууны орчмоос цагаан сарыг хавар тэмдэглэх болжээ. В.Инжинаашийн “Хөх судар”-ын 39 дүгээр бүлгийн эхэнд “IV жарны анхны жил, улаагчин туулай буюу 1207 онд Чингис хаан хулгана цагт дээшлэн, биеэ ариутгаад, ёсны хувцсаа өмсч, Өүлэн ээждээ мөргөж, ордноосоо заларч гарч ирэхэд есөн зүйлийн гүн нарийн хөгжим, алтан хасын чимээ дуурсгаж, жүн хэнгэрэг дэлдэн угтав. Чингис хаан харьяат олондоо Тэнгэрийн хөвгүүний дохио тэмдэг, хөгжим сэлтэс цөм Өмнөд Дундадын хууль дүрэм болой. Би өөрөө арьсан дээлтэй монгол хүн. Та бүхэн хаан өргөмжилж их сууринд суулгалаа. Өнөөдрийн ёслол сүрдүүлэн цочоох төлөв байдалтай учир Ар газар таарахгүй” гээд их сайхан үг хэлсэн байдаг.

“Дээл хүндэдвэл өмссөн хүнд ачаа болно
Эмээл хүндэдвээс тохсон моринд дарш болно
Эрхэм хэтэрвээс хүмүүний сэтгэлд осол болно
Янз хэтэрвээс ядуу дордост зүдгүүр болмой
Хожмын үр сад эрхэмдээ эрэмшин, осол цалгаа явна аа, тиймээс энгийн даруу болго” гэж айлдсан баримт байдаг.

XIII зуунаас өмнө тэнгэр шүтлэг, бөөгийн ёсоор цагаалж байсан юм. Цагаан сар гэдэг чинь жинхэнэдээ бөөгийн ёс. Марко Пологийн зохиолд тодорхой гардаг. Бүх хүн цагаан сараар цагаан зүсмийн морь унаж, цагаан бөсөөр хийсэн хувцас өмсч, бие биедээ цагаан хадаг өргөж, цагаан идээ зооглодог нь хэн хэндээ хиргүй цагаан сэтгэлээр явж байя гэсэн эв найрын бэлгэдэл байж. Алгаа дэлгэнэ гэдэг надад зэр зэвсэг алга, миний сэтгэлийн өнгө энэ гэсэн утга билээ.

С.Үзмээ

2012-01-19T17:09:00.001-08:00

Охин дүү Э. Мандахайдаа (Зургыг нь хараад сэтгэлд минь буулаа)

Далайн эргээр гунханж алхлаа

Дурсамж мөчөө бодож алхлаа

Дулаахан сайхан өдөр

Дөлгөөн далайг харж амарлаа

Цахлаа шувуу хажуугаар эргэлдээд

Цаг мөч бүр тайван амгалан

Далайн ус цэнхэртэн харагдаж

Давалсан давалгаа нь зөөлхөн намалзана.

Далайн ус хөлийн дагуу хөвөлзөж

Даана ч сайхан илбэх нь

Ялдам миний алжааг

Яасан сайхан тайлна.

Атлантын далайн эргээр
Ачит аавынхаа сургаалыг
Санан санан алхлаа
Сайхан байна, тавтай байна
Далай ээжийн давалгаа
Дөлгөөн намилзах нь

Өгөөмөр ээжийг минь

Өөдөөс бодогдуулан алхуулна

С. Үзмээ

2012-01-17T11:36:00.000-08:00

“ӨНЧИН ХӨХ ИШИГ” ХҮҮХДИЙН ДУУНЫ УЧИР

Дуу, шүлэг нь цаг үеээ даган амьдрал аж ахуйтайгаа холбогдон зохиогдож тэр цаг үедээ хүн болгоны амны
уншлага болон эгшиглэнэ. Сайн зохиол, дуу шүлэг үеийн үед үргэжлэн өгүүлэгдэж мөнхөрдөг. Тэр дундаа хүүхдийн сэдэвт дуу шүлэг зохиолууд хүн болгоны сэтгэлд хоногшин үлдэнэ. Мэдээж хүүхдийн сэтгэхүйгээр дуу шүлэг, зохиол бичихэд тийм ч амар биш.

Ардын жүжигчин Б. Зангад гуайн “ Миний цуглуулсан өв хөрөнгийг хичнээн лан алтаар ч үнэлшгүй” 2011 оны 4 сарын 26 ярилцлаганаас “Тухайн үед дуү хөгжлийн хичээл гэж үлгэр яриулж, оньсого таалгаж, дууны хичээл орж, шинэ дуу их заадаг хичээл ордог байсан. Тэгээд хүүхдүүд хичээл завсарлахаар үймүүлэх биш хана дагаж зогсон гараа ардаа аваад л

...Өнчин хөх ишиг
Өвөр дээрээ тавиад
Өвгөн болсон Пунцаг
Өнгийн үгээр өднө...
гээд дуулдаг байсан гээд аялав. Би 1946 онд сургуульд орсон юм. Тэр үеийн бага сургуулийн багш нар хүүхдэд юм сургахын төлөө явдаг, авьяасыг нь нээдэг хөдөлмөрч байжээ. Багш маань намайг хоёрдугаар ангид байхаас дуулуулсан.” Ардын жүжигчин нэрт дуучин Б. Зангад гуайн дурсамжаас энэхүү хүүхдийн дууны тухай сонсоход таатай байна. Энэ дуу нь хүүхэд болгоны дуулдаг дуу байсан бөгөөд 1944 онд миний аав, монгол хэл уран зохиол болон Д. Нацагдорж судлаач Эрдэмтэн Б. Содном үгийг нь зохиож, Ардын жүжигчин хөгжмийн зохиолч С.Гончигсумлаа ая хөглөж олны танил дуу болгон эгшиглүүлсэн байна.

С.Үзмээ

2012-01-05T07:43:00.000-08:00

“СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ”
МАРТАГДАХ ШАХСАН

51 ЖИЛИЙН ӨМНӨХ ДУУНЫ ТУХАЙ

Биднийг бага байхад Сүлд модны наадам, зарим нь ч Ёолк гэж шинэ жилийн цэнгүүнийг ясли, цэцэрлэгээс авхуулаад бүх шатны албан байгуулга цал буурал дун цагаан сахалтай, цагаан торгон нудрагатай дээлтэй, лоовууз малгай өмссөн, гартаа ид
шидийн мөнгөн таяг барьсан цасан охид, ан амьтадаа дагуулсан өвлийн өвгөн аавтайгаа чимэглэсэн ногоон гачуурхан модоо тойроод “СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ” дууг дуулан цасан охид ан амьтад тойрон эргэлдэн бүжин тэмдэглэдэг байлаа.
Америк дахь Каролина мужийн шинэ жилийн 2011 оны 12 дугаар сарын 31 ны цэнгүүний өдөр Зохиогч Балгансүрэнгийн охин Гансувд “миний аав Балгансүрэн нь тэртээх 51 жилийн өмнө энэхүү “СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ” дууг зохиосон юм, эхний мөрт “Сувд эрдэнийн чимэгтэй” гэж эхэлсэн нь тэр жил би төрсөн учир охин наддаа зориулж зохиосон, түүгээрээ ая барья” гээд бидний мартагдсан аялгуу болсон сонин бэлэг барьсан нь миний өчүүхэн биеийн анхаарлыг татсан билээ. Тэр жилийн сүлд модны наадмын өвлийн өвгөнд Цэгмид гуай тогложээ.

Дууны үгийг бүтнээр толилуулья.

Үг: Ц. Балгансүрэн
Ая: Г.Дарамзагд

Сувд эрдэнийн чимэгтэй
Сүлд ногоон модоо
Дун цагаан сахалтай
Дун өвлийн аав аа

Дахилт:

Аяа, аяа түрээд
Дуулан дуулан эгшиглэе
Ар араа дагаад
Тойрон тойрон эргэлдэе

Энхийн цагаан тагтаа шиг
Эвлэн дэгдэн бүжиглэе
Ирж яваа галуу шиг
Дэвэн дэвэн бүжиглэе

Дахилт:

Танхил цагаан янзага шиг
Дэгдэн дэгдэн бүжиглэе
Талын бүжин туулай шиг
Дэвхрэн дэвхрэн бүжиглэе

Дахилт:

Ойн хүрэн баавгай шиг
Моожиг, жоожиг бүжиглэе
Овт улаан үнэг шиг
Соотог соотог бүжиглэе

Дахилт:

Бахтай сарнай цэцэг шиг
Дэлгэрэн дэлгэрэн бүжиглэе
Баян Туулын урсгал шиг
Долгилон долгилон бүжиглэе

Дахилт:

Манхан хөх ишгээ
Маажин таалан бүжиглэе
Манжин лууван байцаагаа
Малтан суулган бүжиглэе

Дахилт:

Олон орны хүүхдүүдтэй
Золгон золгон бүжиглэе
Одон орны замдаа
Зорин зорин бүжиглэе

Дахилт:

Дашрамд дурдахад “Шууд мэдээ” сонин дээр 2010 оны 12 дугаар сарын 31 ний өдөр (Ардын жүжигчин Б. Зангад гуайн дурсамжаас) 1962 онд Соёлын гавъяат зүтгэлтэн Ж. Бадраагийн шүлэг, Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч С. Гончигсүмлаа ая “Сүлд модны наадам” дууг зарим нь ч “Шинэ жилийн вальс” гэж дуулдаг дууг өдий хүртэл Б. Зангад дуулан эгшиглүүлэн амьдруулсаар байгаа боловч “СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ” дуу үүнээс өмнө 1960 онд төрсөн боловч мартагдсан аялгуу болсныг сэргээх нь бидний ирээдүйн үр хүүхдэд нэн чухал юм. Үнэндээ бид гачуур модоо тойроод багат наадмынхаа хувьцасыг өмссөн ан амьтад өвлийн өвгөн аавтайгаа бүжин цэнгэх дуу шинээр гараагүй л байгаа. Үүнд урлаг соёлын дуучид хамтлагынхан "СҮЛД МОДНЫ НААДМЫН ТОЙРОН БҮЖГИЙН ДУУ" дууг дахин сэргээн амьдруулан эгшиглүүлнэ гэдэгт найдаж байна.

Бичсэн. С.Үзмээ

2012-01-03T07:30:00.001-08:00

КАРОЛИНАГИЙН МОНГОЛЧУУДЫН

2012 ОНЫ ШИНЭ ЖИЛ

Каролинагийн монголчуудын шинэ жилийн цэнгүүн 2011 оны 12 дугаар сарын 31 ний үдэш Хойд Каролина мужийн Шорлот хотод Хойд, Өмнөд Kаролина, Виржиниа, Жоржиа мужуудын өнцөг булангаас халуун дотно сэтгэлээр баяр хөөрөө өвөртлөн бидэнтэй шинэ жилийн үдэшээ цагийн зүүний хэмнэлээр, цасан ширхэг үелэн хаялах үед, хонхон хөгжимийн аялгуу мэт оргилуун дарсаа хундаглан,
халуун хайр, зүрх сэтгэлээр 2012 оноо угтан цэнгэцгээлээ.

Цас мөсний орноос , үүлтэй тэнгэрийн доогуур, үзүүртэй модны дээгүүр цалин цагаан морио хөлөглөөд, цасан охидуудаа дагуулаад, хөх тэнгэрийн Каролина мужийн хөх
Монголийн үрс бидэн дээр цас бударсан нудрагатай цагаан дээлээ өмсөөд, лоовууз малгайгаа хэлтийлгэж тавьсан Монгол донж хаялсан цал буурал өвгөн аав минь хүүхэд багачуудынхаа бэлэгийг үүрсээр орж ирлээ.

Гялтагнах мөнгөн хотоос гялалзах оч мэт цацарсан цасан охидууд маань хөгжмийн аяны хэмнэлээр цасан ширхэг бэлэглэн
бүжин бидний зүрхийг эзэмдсэн өхөөрдөм баясах мөч байлаа.
Бидний цэнгүүн цасан ширхэгийн
тоогоор инээд хөөртэй, цагаан сүүний дээж амсаад бялхам жаргалтай, хоол хүнс
элбэг дэлбэг, эв нэгдэл, нэг санаа, нэг нас нэмсэн өнгөтөй сайхан шинэ онтойгоо
золголоо.
Энэхүү цэнгүүнийг зохион байгуулсан комисст,
шинэ жилийн үдэшийг аятай тухтай, дуу хууртай, оргилуун хөгжөөнтөй, бүжиг наадамтай болгоход цаг зав, хөдөлмөрөө
зарцуулсанд чин сэтгэлийн талархал илэрхийлье. Дашрамд дурьдхад цэнгүүнд оролцохоор ирсэн бүх зочиддоо сэтгэл гарган өөрсдийн санаачлагаар баяр дээр
баяр нэмсэнд гүнээ талархая. Шинэ оны цэнгүүнд маань дөнгөж төрсөн нялхаас, буурал болсон настангууд хүртэлх бүх насны хүмүүс оролцож магнай хагартал инээж, шавиа дундартал ярьж хөөрч, гуталын ул цоортол бүжиглэж, хоолойн чадлыг
сорьж дуулж хуурдлаа.

Каролинагийн Монголчуудын Холбооны дарга Ч. Одончимэгийн мэнчилгээнээс :
Та бүхэндээ Монголчуудын Холбоо болон манай гэр бүлийн өмнөөс чин сэтгэлээсээ Шинэ жилийн мэндийг дэвшүүлье. Хүн хорвоод нэг л амьдрах учир олдож буй цаг мөч бүрийг эв
нэгдэл, зүрхний үнэн хайр, бурханы заасан жамаар бие биеэндээ түшигтэй, хэн хэндээ сэтгэлийн дэмтэй, мууг хаяж сайныг эрхэмлэн, хүүхэд хөгшдөө хүндлэн, аз жаргалтай сайхан амьдралыг хүсэн ерөөе. Шинэ ондоо сэтгэл амар, санаа өөдрөг байгаарай. Энэ бүхнийг зохион байгуулахад оролцсон бүх хүмүүстээ талархсанаа илэрхийлж байна.
Каролинагийн монголчуудийн хувьд өнгөрсөн 2011 он маань амжилт бүтээлээр дүүрэн, ажил төрөл бүтэмжтэй, авъяас билгээр уралдуулсан өгөөжтэй арвин жил байлаа. Бидний хувьд хамгийн тэмдэглүүштэй нь Монгол эх орноо гэсэн сэтгэл зүрхээр санаа нэгдэцгээн,
Монголынхоо холбоог байгуулан Каролинагийн Монголчууд гэсэн далбаан дор бид
бүхэн сэтгэл догдолсон энэхүү үдэшийг эв нэгдэл, галын дөл шиг бадарсан нэгэн
халуун гэр бүл байлаа.

Бичсэн С.Үзмээ

АМЕРИК ДАХЬ КАРОЛИНА МОНГОЛЧУУДЫН ХОЛБОО

2011-11-14T12:31:00.001-08:00

Б. Содномын 100 жилийн ойд зоруулсан номын баяр үр хүүхэд нь зохиолч Д. Цэдэвийн хамт

2011-11-14T12:20:00.000-08:00

Б. Содномын 100 жилийн ойд зориулж (дунд талд) Хэлний Хүрээлэнгийн захирал Д. Төмөртогоо Д. Нацагдоржийн 50 насны ойд Б. Содномын итгэл тавьж буй зургийг тайлбарлан гардуул байгаа нь,(зүүн талд) зохиолч Д. Цэдэв Б. Содномын 100 жилийн ойд зориулж 4 боть бичигдсэний 3 ботийг хэвлүүлжээ. Баруун талд Б. Содномын ууган хүү Энхбаярын хамт

2011-07-10T09:10:00.001-07:00

Карилангийн Монголчуудын анхны наадам 2011

Карилонагийн Монголчууд 7-р сарын 9-ны өдөр Шорлот хотод хойд карилона мужийн өнцөг булангаас хүрэлцэн ирж анхныхаа наадмыг монголоороо гоёж монгол соёлоороо бахархан халуун сэтгэлээр баясан наадлаа. Бидний хэсэг нөхөд монголын сүлд дуу болсон монгол хүний сэтгэлд хоногшсон Үг. Ж. Бадраа Ая. Ц. Намсрайжав “Халуун Элгэн Нутаг” гэсэн сайхан дуугаар нээлээ.

Үүний дараагаар Монголын үзэсгэлэнг гэр гэрээсээ байгаа зүйлээ авчиран үр хүүхэд болон бусад анд нөхөд америкчуудаа монголын соёлыг таниулан мэдүүлэх зорилгоор гарган монгол соёлоорой бахархлаа.

Эрийн гурван наадмыг бид өөрсдийн хүч, сэтгэлээр нэгдэн Монгол наадмын онцлогыг хадгалахыг хичээж, наадмын нээлтийн урлагын тоглолтыг Одончимэг “Хүн Хүндээ Хайртай Байдаг юмаа” гэдэг дуугаар ая барин ятга хөгжмийн уянгийг эгшиглүүлэв.
Хуучнаа дурсах уу гэсэн санаагаар Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн хуушуурын дугаарт зогсон наадмын хуушуурын амтыг дурсан наадмынхаа хуушуураар дайллаа.

Хойд Каролина мужийн анхны наадмын бөхөд Жаргал түрүүлж, аман үзүүрт Марк , хүүхдийн уралдаанд Манлай морь Жавхлан, Баян ходоодод Баярням, сурын харвааг орлуулж монгол уламжлын дагуу бай онох тэмцээнд 1-р байранд Дэннис, Чак, 2-р байрт Батцолмон, Жаргал, шагай харвааны тэмцээнийг орлуулж шагай няслах 1-р байранд Гантуяа, 2-р байранд Ундраа, олс таталтад Цогтэрдэний баг, 2-р байранд Кристэний баг тус тус шалгарлаа.

Наадмын шагналыг Каролинагийн анхны наадмын дурсгалын бичиг, дурсгалын одон, монголын хүүхдийн “Цэцэг” хамтлагын тоглолтын хуурцаг болон бэлгээр урамшуулав.
Цогтэрдэнэ аман хуур хуурдан, Гантуяа гитар тоглон “Миний Эх Орон” дуугаар наадам өндөрлөө. Сайхан монгол дуу эгшиглүүлэн удирдсан Туул, наадмыг хөтөлсөн Индраа, Батцолмон, үзэсгэлэн санаачласан Одончимэг, фото зурагчин Батсүх нартаа баярлалаа.
Дашрамд Каролинагийн наадамд идэвхи зүтгэлтэй оролцсон бүх хүмүүс болон зохион байгуулахад идэвхитэй оролцсон нөхдөд чин сэтгэлийн талархал хүсье. Латин үсгээр Carolinagiinmongolchuud facebook-aaс бусад зургануудыг үзнэ үү.

Бичсэн С. Үзмээ

2011-06-21T11:05:00.000-07:00

Гэр бүл

Бидний амьдралын хамгийн чухал хэсэг бол гэр бүл юм. Гэр бүлд гэргий буюу эгзэгтэй, хань болон нөхөр, эх буюу ээж, эцэг буюу аав гол үүрэг эрхээ тус тусад нь гүйцэтгэж байж гэр бүлийн тогтолцоонд ямар нэгэн өөр өөрсдийн байр сууриар тухайн айлын амьдрал янз бүр байдаг.
Мэдээж хоёр хос халуун хайр сэтгэлээрээ суусан бол хоорондоо бие биеэндээ итгэдэг, бие биенээ сайн ойлгоцдог, бие биенээ хайрлаж чаддаг шигээ бас уулчилан өршөөж чаддаг, бие биенээ үргэлж эрхэмлэн хүндэтгэдэг байж л аз жаргалтай амьдралыг бий болгож чадна.
Гэргий болон хань, ээж болон аав хүний үүрэг эрх хоорондоо ялгаатай. Гэргий хүн гэхээр гэрийн ажилгүй авгай гэдэг ташаа ойлголт. Орчин үед ихэнх эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдийн адил боловсрол мэргэжилтэй, ажил хэрэгч ямарч юмыг удирдах чадвартай байгаа. Гэргий хүн ханьдаа анхаарал халамж, хийж бүтээж байгаа амжилтыг нь дэмжин сайшааж урам зориг өгч сэтгэлийн асар том хүчийг олгодог байх нь чухал. Ханийнхаа найз нөхдийн дэргэд биеэ зөв авч явах, сайхан ширээ засч, гарынхаа хоолоор дайлж, халуун дотно уур амьсгалаар угтадаг байх. Ханидаа сайхан харагдахын тулд үргэлж өөртөө заавал цаг зав гаргаж тохирсон сайхан хувцас, гоо үнэртэнг хэрэглэж байвал таны хань миний гэргий өнөөдөр яасан сайхан харагдаж байна гэсэн сэтгэлийн уяа нь бэхжинэ. Ханийнхаа нэр хүндийг үргэлж хамгаалж өндөрт авч явдаг байх.
Хань хүн гэргийтэйгээ хамтдаа чөлөөт цаг зав гаргаж амарч, зугаалж, хамтдаа үзвэр үзэж байх, хайр сэтгэлийн болон үзэмжийн сайхан үгнүүдийг зоригтой хэлж урамшуулдаг байх, гэр орны тохижилтод анхааран хамтран санаа оноогоо өгдөг байх, хийж байгаа хоолноос нь элбэлцээд өгдөг, найз нөхөдтэй нь чөлөөтөй орчинг бий болгож өгдөг байх, гэргийхээ гоо үзэмж, ажил хэрэгч занг, үргэлж санаа тавидагаар нь бахархадаг байх нь сайхан.
Эцэг эх болно гэдэг энэхүү хорвоод хамгийн чухал нандин эрдэнэ. Эцэг эх бол хүүхдээ анхааран асарч, хүмүүжүүлж, эрүүл саруул, амьдралын танин мэдэхүйг тэдэнд сургаж таниулдагаараа онцлог юм. Эцэг эх бол шууд хүүхэд аав ээжийн хоорондын харьцаа. Үүнийг гэргий хань гэдгээс салгаж ойлгох. Ханьдаа ханьдаг хандлагаа хүүхдээ хандаж болохгүй. Хүүхдээ эцэг, эх талаас нь хандаг байх нь зүйтэй.
Эх хүн мэдээж гэр орон, эрүүл мэнд, хүүхдээ асаран хүмүүжүүлэх, гэр орны ахуй хэрэглээг хэрэглэж ашиглахыг сургаж заахаас гадна, биеэ яаж зөв авч явах гэсэн ээж хүний талаас юуг л хийж чадна тэр бүгдийг сургадаг.
Эцэг хүн хүүхдийн боловсрол, спорт, оюуны хөгжил, нийгмийн харьцаа, амьдралын ноён нурууг зааж сургаж түшиг болдог. Хүүхэдтэйгээ багаас нь цаг заваа гаргаж, хамт тоглож, хичээл номонд нь тусладаг, спорт урлагын амжилтаас нь хуваалцан дэмжиж өгдөг нь хүүхдийг өөрөө өөртөө итгэх итгэлийг өгдөг.
Эцэсийн эцэст албан ажил бол албан ажил, гэр бүл бол гэр бүл, найз нөхөд бол найз нөхөд, хамаатан садан бол хамаатан садан энэ бүхнийг хооронд нь хольж амьдралдаа хутгавал, үүнээс болж хөндлөнгийн зүгээс ямарч үед асуудал хүндэрдэг. Ийм байдлаас гарахын тулд аль болж өгвөл дотоод амьдрал руу орохгүй байх, ялгаж салгаж тус тусад нь хүрээлж зохицож амьдардаг байх нь дээр.

C.Үзмээ

2011-06-01T06:08:00.001-07:00

Эх Үрсийн баярын мэнд
\Төрсөн эгч Чимгээ, Оюунчимэг, Эрдэнэчимэгт\

Ээжийн минь оронд ээж минь болсон эгч нар минь
Хань ижлээ хайрлан халамжлахын хажуугаар
Элэг зүрх санаа тань хэдэн дүү нартаа
Халин тэмүүлэн санагалздагт баярладаг шүү

Ээжийн минь оронд ээж минь болсон эгч нар минь
Үр хүүхдээ анхааран асрахын хажуугаар
Элэг нэгт хэдэн дүү нартаа
Үргэлж хайр халамж тавьдагт баярладаг шүү

Монголын эх үрсийн баярын мэндийг хүргэж
Миний эгч нар минь сайхан тэмдэглээрэй

6\01\2011
С.Үзмээ

2011-05-28T07:26:00.001-07:00

Америкийн Нэгдсэн Улсад Зорчигчдын
Гарын Авлага
Өмнөх Үг

Монголчууд бид өнөөдөр гадаадын олон оронд сурч боловсрох, ажил хэрэг, аялал жуулчлахаар өргөн зорчдог болсноор улс орон үзэх, тэдний соёл ахуй амьдралтай өдөр болгон танилцан суралцаж байна. Түүний дотор Америкийн Нэгдсэн Улсад их өргөн зорчих болжээ.
Америкийн Нэгдсэн Улс нь 50 мужтай, муж болгон өөрийн хөгжил, цаг агаарын онцлогтой. Хууль дүрэм, худалдааны татвар нь тухайн муж хотын хөгжлөөс шалтгаалан өөр хоорондоо харилцан адилгүй байдаг. Америк улсын нутаг дэвсгэр дээр хөл тавьсан хүн бүхэн Америкийн Нэгдсэн Улсын хууль дүрмийг хүндэтгэдэг.
Америкийн Нэгдсэн Улс нь ямарч хүнд амьдрах, бизнис эрхлэх, \opportiunity\суралцах боломжийг өгдөг.
Хэрэв та Америкийн Нэгдсэн Улсад ямар нэгэн зорилгоор зорчихоор төлөвсөн бол энэхүү гарын авлага таньд бага ч гэсэн тус нэмэр болох байх гэдэгт найдаж байна.

Анхан шатны оюутан нарт:

Хэрэв та анх удаагаа суралцхаар АНУ-д ирж байгаа бол доорх зүйлийг анхаарна уу.
Ямар нэгэн сургуульд сурах гэж өргөдлөө өгч, элчингээс В1 визээ авсан бол:
1. Өөрөө шууд сургуультайгаа холбогдож тэр сургуулийн урилгаар сурах гэж байгаа бол сургуулийнхаа олон улсын оюутан хариуцсан \international student administrative\ хэн нэгэн хүнтэй эмайлаар харилцан очих онгоцны дугаар, өдөр, цагаа мэдэгдэнэ. Хэрэв таны танил хэн нэгэн хүн онгоцны буудлаас угтах бол олон улсын оюутан хариуцагчид мэдээлэх.
2. Хэрэв та ямар нэгэн зуулчлах төвөөр үйлчлүүлсэн нөхцөлд тэр зуулчлалын төвтэй гэрээ хийхээс өмнө хэн танийг угтан авч сургуулийн байр болон сургуульд оруулах хүний тодорхой нэр хаягыг авсан байх. Нэгэн жишээ дурдая. 2010 оны 11 сард Charlotte NC мужид 17 настай охин УВ-ын хэн нэгэн зуулчлалын газраар дамжуулан сурахаар очтол онгоцны буудлаас хэн ч угтаж аваагүй. Аз болоход сайн санаат эмээ тусалж зочид буудалд оруулж, тэндээсээ сургуульдаа хүргэгдсэн. Сургуульдаа очиход сургууль аль хэдийн эхэлчихсэн хоцорч ирсэн байсан. Ер нь хаа сайгүй ямарч орон улсад сайн санаат ч байдаг муу хүнч байдаг. Тийм болохоор нэгэнт та тэр зуулчлалын газраар зуулчлуулж мөнгөө төлсөн бол ар гэрийх нь тодорхой шаарлага тавьж гэрээ хийх хэрэгтэй.
3. Нэгэнт та сурахаар шийдэж өөртөө зорилго тавьсан бол бага ч гэсэн очих хот мужийн түүх соёл, хууль дүрэм, ойр орчины үйлчилгээний газрууд, сургууль болон оюутаны амьдралын талаар танилцаж авахад таньд илүүдэхгүй харинч амьдрахад дөхөм болно.
4. Оюутан болоход мэдээж өөрөөсөө шалтгаалж бүх хариуцлага таны толгой дээр ирнэ. Ингэхийн тулд урдчилж бага ч гэсэн амьдрах орчины талаар судлах нь таньд хэрэгтэй. Энэхүү мэдээлийг авахад одоо цагт амар болждээ. Та Интэрнетээс хүссэн мэдээлээ авч болно шүү дээ.
5. Сургуульдаа та бүртгүүлсэн бол таныг сургуулийн олон улсын оюутан хариуцсан мэргэжилтэн таныг таны хүсэн байранд оруулж, ор, хөнжил гэх мэтийн таньд хэрэгтэй бүхнийг дагуулж авч явж туслана.
6. Сургуулийн төлбөрөөс гадна, ном, байр, комьпютер, ор хөнжил, ширээ сандал, аяга тавга, ариун цэврийн өрөөний хэрэглүүр, хоол унд гэх мэтийн амьдралын хэрэгцээний зүйлсийн тооцоотойгоор ирэх.
7. Ойр орчны үзвэр үйлчилгээний газраар үйлчилүүлэхтэй анхаарах зүйлүүд:
Хэрэв та зоогийн газраар үйлчлүүлсэн бол таньд үйлчилсэн үйлчлэгчид үйлчилсэний хөдөлмөрийг үнэлж таны захиалсан хоол ундааны дүнгийн дунджаар 15-30% болон хэрэв та хүсвэл түүнээс дээш хувиар гарын мөнгийг өгдөг журамтай.
Хүнсний дэлгүүрээр үйлчилүүлж байгаа бол тус дэлгүүрийн гишүүн карттай болсоноор та хаямдралаар үйлчлүүлэх эрхтэй болно.
Хүнсний дэлгүүрийн өөрийн нэр төрлийн бүтээгдэхүүн нь илүү их боломжийн үнэтэй байдагыг анзаарч авч байх нь таны эдийн засагт хэрэгтэй.
8. Сургуулийн захиргаанаас олон төрлийн уулзалт зохион байгуулдаг. Үүнд болж өгвөл оролцохыг хичээх хэрэгтэй. Цагдаагийн газраас таны аюулгүй байдлыг хангах үүднээс хэрэгтэй урдчилсан зөвлөлгөө өгдөг.
Орой үдэш хамаагүй ганцаар явах, хамаагүй танихгүй хүмүүстэй харьцах \do not talk to strangers\, хамаагүй гудамжны хүмүүстэй танилцах, энэ нь гаж донтон \sex offender\ байж болзошгүй, хүн хулгаалах явдал \kipnapper\ гардаг.
9. Олон улсын оюутанууд дор хаяж 1 жил болоод оюутны нийгэмийн бүртгэлээ \student social\ авдаг. Энэ нь таньд цаашид сурч ажиллахад таны албан ёсны түүх баталгаа болдог.
10. Оюутныхаа нийгмийн бүртгэлийг авсан бол та сургуульдаа \part time job\ цөөхөн цагаар ажил эрхлэж болох юм.

Жуучлан амрагч нарт:
Та хэн хүний урилгаар буй аялан жуулчлах гэж байгаа бол: Хилийн гаалийн шалгалтад анхаарах нь.
1. Хоол хүнсний бараа, шингэн хэрэглээний зүйлсийг авч явахгүй байх, Монголчууд гол нь мах болон цагаан идээ ихэнх тохиолдолд авч явдаг учир аль ч хилийн шалган өнгөрүүлэх газар хураан авдаг.
2. Хэрэв та өөрийн хэрэглээний гоо сайхны хэрэглээ \жижиг хэмжээний цөөхөн яаралтай хэрлээг жижиг гялгар уутанд савлах\, электрон бараатай \батериаг салгасан байх\ бол ил харагдах гялгар уутанд явч явах.
3. Ямарваа нэгэн хүний боодолтой бараа, билэг болон бичиг баримтыг зүйлийг дамнан авч явахгүй байх нь зүйтэй. Ямар нэгэн аюултай зүйлс байж болзошгүй гэдэгт сэжиглэгдэг. Та өөрөө хар тамхины наймачин \Drug dealer\ биш ч гэсэн ийм асуудалд орооцлогддог.
4. Ямарваа нэгэн танилын хүүхэд болон ач зээтэйгээ хамт явж байгаа бол хүүхдийн бичиг баримт, эцэг эхийн итгэмжлэх зөвшөөрөлийг албан ёсоор баталгаажуулах. Учир нь хүүхдийн наймааны \kipnapper\ хэрэгийн асуудалд их гардаг. Ийм асуудалд ороолцлогдохгүй байх.
5. Хэрэв та англи хэлний дутагдалтай бол хаанаас хаашаа явж байгаа, таньд ямар тусламж онгоцны буудалд хэрэгтэй гэх мэт жижиг тусламжийн зурвастай байхад аль ч хотын онгоцны буудлын ажилтан таньд туслана.
6. Урьсан болон хүлээн авах хүний нэр хаяг утасын хамт биедээ авч явбал ямар нэгэн асуудал гарвал хилээс шууд тэр хүнтэй холбогдож асуудлыг шийддэг.
7. Онгоцонд суухдаа биедээ тохирсон хялбар хувцасыг сонгох нь зүгээр, шалгалтын автомат машинаар гарахад саад учирхаагүйгээс гадна, гутал болон өмдний бүс тайлж шалгадгийг санах.
8. Хилийн шалгуурын маягтыг үнэн зөв бөглөх бөгөөд, асуусан асуутад үнэн зөвөөр товчхон хариулт өгвөл таньд хялбар.

Ингээд та бүхэнд Америкийн Нэгдсэн Улсад тавтай морилон их юм үзэж их юм сурахыг хүсэн ерөөе.

Бичсэн C.Үзмээ

2011-05-25T14:08:00.001-07:00

Опрай Винфреегийн сүүлийн хэдэн нэвтүүлэг

Опрайгийн сүүлийн нэвтрүүлгүүдийг үзэж байхад надад нэг сэтгэлдэл төрсөн юм. Үнэхээр нийгэмдээ хийж бүтээсэн, олон хүмүүсийг зөв амьдралд төлөн оруулсан, хүмүүст оюуны асар их хүч, хайр, итгэл , үнэн, зориг төгөлдөрийг бэлгэжээ. Хорин таван жилийн дараа хийж бүтээсэн ажил амжилтаа дүгнэхэд бахархаад зогсохгүй дэлхийн олон өнцөг булангаас хүндэтгэл үзүүлсэн нь түүнд агуу. Ёстой үүнийг л амьд явбал алтан аяганаас ус ууна гэж хэлдэг байхдаа.
Опрай 1954 оны 1 сарын 29 нд Миссиссппи мужид ээжийн хүсээгүй жирэмсэлтээр олдож төржээ. 9 нас хүртэл нь эмэг эх нь өсгөн хүмүүжүүлжээ. Нэгэн удаа эмээ нь угааж байгаа юмаа харуулж миний охин үүнийг хийж сурах хэрэгтэй гэв. Гэтэл Опрай эмээ би ингэж амьдрахгүй ээ, шал өөрөөр амьдрана гэж хэлжээ. Жаахан охин эмээгийнхээ амьдралыг харж сургамж авч аль хэдий нь өөртөө ирээдүйн зорилго тавьсан байлаа.
Эмээ нь нас барсаны дараа эхтэйгээ хамт амьдарч байв. 11 настайдаа хүнд хүчиндүүлсний дараа эцэгийндээ Нашвилле Тэннэссее мужид нүүжээ. 1971 онд Нашвиллийн дээд сургуульд орж ТВ арааживын ажилд орсоноор улаар 1976 онд Балтморет \chat show\ ярилцлагат нэвтрүүлгийнхээ гараагаа эхэлсэн байна. Үүнээс хойш өргөжин өөрийн нэвтрүүлэг, кино, сэтгүүл, ТВ, араашив, номын клуб, тусламжийн сангуудтай болсон байна.
Үнэхээр гайхалтай Опрай хар цагааны ялгаа арилаагүй цаг үед эх эцэг болон ойр дотны хүмүүсийн хайр халамжийг үзээгүй, эхийнхээ байшингийн тавцан дээр ад үзэгдэн хонидог байсан хүн өөртөө зорилго тавьж тэр зорилгондоо хүрэхийн тулд тууштай хөдөлмөрлөн ямарч хэцүү хүнд үеийг даван туулж энэ олон сая хүнээс цоорч гарч ирсэн нь агуу. Үнэхээр хүний амьдрал нийгэмдээ биш өөртөө л байдаг юм шиг.

C.Үзмээ

2011-05-25T14:00:00.000-07:00

2011-05-06T07:42:00.001-07:00

Эх хүн

Энэ дэлхийд үрээ тээсэн цагаас эхлэн
Эх хүний нүдэнд баяр хөөрийн
Бас зовиурын нулимс битүүхэн
Үрээ биед хүрлээ гээд
Өдөө хөлөө тавиад нэг амсах биш
Үргэлж л санаа нь зовж зүрх нь шаналаастай
Эх хүн гэрийн нар гэгээ
Айл гэрийн голомтыг базагч
Ах дүүгийн батбөх холбоо нь

Дэлхийн Ижий нарт
Ижий нарийн баярын мэнд хүрье.

5/06/2011
С.Үзмээ

2011-05-03T11:54:00.001-07:00

ХҮН НЭРЭЭ ТОГОС ӨДӨӨ ХАМГААЛДАГ

Монголчууд минь ээ, бидний алд бие болон үр хүүхдүүдэд минь монгол зүрх цохилж, монгол цус гүйж монголоороо бахархан амьдарч байна. Сүүлийн үеийн Америк нөхрүүд, гадаадтай суусан хүүхнүүд гэсэн нийтлэлийг уншаад үүнийг бичихээр шулуудсан юм. Үнэхээр монгол хүн та мөн л юм бол нүдээ нээгээд гараа сунгаад зүрхээ чагнаад магнайдаа нэг тунгаан бодоод үзээч. Ер нь би хэн билээ. Монгол хүн, эр хүн, эмэгтэй хүн, эх эцэг нь, өвөө, эмээ нь, ах эгч нь, айл саахалтын хөрш нь, найз нөхдийн найз нь, ах дүүгийн хамаатан нь, амраг ханийн хань нь, албан газрын дарга нь, ажилтан нь ч, бизнэс эрхэлчдийн түнш нь, үлгэр дууриалаа үзүүлэх ахмад нь, хийж бүтээх залуус нь, сурган хүмүүжүүлэх багш нь, сурч боловсрох шавь нар нь, эрдэм номоо уралдуулах эрдэмтэн нь, хууль цааз тогтоох хуульч шүүхчид нь, улсаа удирдах ерөнхийлөгч нь , хууль дүрэм цагдах цагдаа нь, ард түмнээ баясгах жүжигчин авъяастан нь бид мөн.
Энэ дэлхий дээр хүн болж төрсний гавъяа хаана ч олдохгүй, олдсон ганц амьдралдаа монгол гэдэг омогт бахарлаараа бие биенээ дэмжиж, өөрөө өөртөө зорилго тавьж тавьсан зорилгондоо хүрэхийн төлөө шамдаж бусдаасаа дэмжлэг авч, бусдаа дэмжлэг өгч монгол гэдэг нэгэн айл болох юмсан.
Эзэн хүн болго н эдлэх эрхтэй бас гүйцэтгэх үүрэгтэй. За нэг эргэцүүлэн нэг бодоод үзье. Би монгол хүн, би гэдэг хүн үнэхээр монголынхоо төлөө амьдралдаа юу хийсэн билээ. За байз байз... Үнэхээр монголынхоо төлөө хүнд үзүүлчих бүтээлтэй, гавъяатай одоо байгаа хүмүүс олоон олон Л. Түдэв, Д. Цэдэв, Баттулга, Эрдэнэбат, Д. Лувсаншарав, Н.Жанцанноров, Д. Дагвадорж, П. Сэрдамба, Э. Бадарууган,О. Гүндэгмаа нэрлэчихвэл нэрлээд л байна шүү дээ. Үнэхээр ч эд олны дунд нэр нь гарчээ.
Монгол хүн гээд хоосон цээжээ цохиж явдаг зарим нэг нь үнэхээр та өөрөө монголынхоо түүхийг уншсан уу, та хэрэв монгол хүн юм бол эх түүхээ мэдэж бусадтай маргаж, монгол нэрийг гаргах юу хийж бүтээсэн болоод нэг нэгнээ гойчлоод байна. Хүнд үзүүлэх диплот шагналаар биш хүнд үзүүлэх бүтээн байгуулсан гавъяагаар би үүнийг хийсэн хүн гэдгээрээ бахархаж, хэлэх үгтэй үзүүлэх юмтай явалдаа. Зарим нэг Монгол хүн эдлэх эрхээ хаана ч явсан эдлэдэг түүн шигээ үүргээ гүйцэтгэмээр юм.
Эр эм хүний хооронд хүйсийн л ялгаа байгаа. Түүнээс биш өөр ялгаа алга. Эдлэх эрх гүйцэтгэх үүргээрэй нэг их ялгагдаад байх юм алга. Адилхан хөдлөх хөл гартай, дуугарах дуу хоолойтой. Эр эмгүй нас бие гүйцэхээрээ амьдралын жамаар хүнтэй суудаг. Монгол байтугай гадаад бусад орны иргэд хайр сэтгэлийн үүднээс хэн ч гэрлэх эрхтэй. Богтолж аваад монгол хүнийг гадаад хүмүүстэй суулгаагүй л юм бол тэдний хоорондын асуудал маньд пад алга, энэ тэдний хувийн асуудал. Монгол хүүхнүүд сүүлийн жилүүдэд яагаад гадаад хүнтэй суух болсоныг та нэг эргэцүүлж тунгааж бодсон үзсэн үү. Хүнтэй адилхан эмэгтэй хүнийг эм хүн гэдгээр нь, ирээдүй эх хүн гэдгээр нь, айлын гэргий гэдгээр нь та хүндэтгэж үзсэн үү. Түүхээс харъя. Чингис хаан маань өөрийнхөө Ижийг эх хүн гэдгээр нь өвдөг сөгдөж сонсдог, гэргий, охид, бэрүүдээ ирээдүйн хатан гэдгээр нь хүндэтгэж тэдэнд эрх мэдлийг нь итгэлтэй өгч байсан. Чингис хааны гэргий болон охид, бэрүүд нь халх болон бусад үндэс орны хүмүүс байсан. Тэглээ гээд Чингис хаан маань тэднийг гадны хүн гэж тохуурхааргүй, монгол цус монгол үр хүүхэд төрүүлж байгаа эх хүн гэдгээр нь хүнлэж ирсэн. Хэрэвээ та дөнгөж арван жил төгссөн, шилжилтийн насны охдуудыг хуурч баян чинээлэгээрээ гайхуулж, эрх мэдлийнхээ суудлаар түрээ бариагүйсэн бол, өөрийнхөө үр ач шиг цэвэр ариун охидуудыг бузарлаагүй бол тэд ийм замд орж гадаад хүнтэй суух гэж улаарахгүй байсаан. Харин тэдэнд аж жаргал өгч чадах үгүй нь мэдэж байж түүнтэй гэрлээч гэж Монгол хүний ёсоор хэлсэн хүн байна уу. Монгол айлын гол ноён нурууг хэн үүрч явна. Ихэнхдээ эмэгтэйчүүд. Эр нөхөр нь эр нөхөр шиг халамжтай, ганц ч удаа хайртай шүү гээд зоригтой хэлчдэг, гэр орондоо эртхэн ирээд ханьдаа хийж байгаа хоолноос нь хамжаад өгдөг бол, эцэг хүн шиг үр хүүхэдтэйгээ цагыг өнгөрүүлэн хичээл юмноос нь дэмжээд, хамт тоглох тоглоомоос нь тоглоод өгдөг бол нэг өөр. Монголын нийгмийн хуурамч дүр төрх монгол охид хүүхнүүдээр тоглосон. Яахаараа дандаа эмэгтэй хүний нэр хүнд муу хэлэгдэж явдаг юм. Гадаадтай гэрэлсэн олон залуус байна. Ер нь хамт суралцаж ажиллаж байгаад хайр сэтгэлийн үүднээс суусан хүнийг өөрөө өөрсөндөө хайр сэтгэлтэй аз жаргалтай амьдарч байвал болоо. Муу нэртэй гадаад нөхөртэй сайхан амьдарч байгаа хүүхнүүд хаа сайгүй тэд эх орон болон ар гэртээ орлог оруулаад амьдарч л байна. Юмыг нэг өнцгөөс биш олон талаас нь хараач гэж Далай лам хүртэл айлдаж байсан.
Монгол хүн нэрээ тогос өдөө гайхуулдаг гэдэг үгийг харин санаж бид бие биенээ хамгаалж монгол гэдэг нэрээ хамгаалая л даа. Та монгол хүн юм бол монгол нь монголоо битгий муулаач, монгол эх орноо битгий муулж зээлгэ гуйлга хийгээч, бадамлянхуа цэцэг шиг охидууд хүүхнүүдээ эх хүн, эмэгтэй хүний ёсоор хайрлаач,бие биенээ өршөөж уулчлалт үзүүлээч, хийж бүтээж байгаа хүмүүст чин сэтгэлийн талархал шудрага урам өгөөч, үр хүүхэд ирээдүйн залуусаа дэмжээч, эрхэм хүнийг хүн гэдгээр нь хүндэтгээч.
Монгол түмний минь магнай тэнийж хийморьтой өөдрөг амьдарахыг ерөөе.

Монгол хүн болгон Б. Батжаргалын Монгол Омогшил номыг уншаасай.
Бичсэн Үзмээ.

2010-07-31T08:21:00.001-07:00

Эх орондоо очсон
Миний сэтгэл

Арван жилийн урд алтан амеркийг
Аав ээжийн хүүхдүүдийн адил зорьсон билээ.
Арван жилийн дараа эх орондоо хөл тавьж
Амраг ах, эгч, дүү нартаагаа уулзалдахад
Алаг зүрх минь догдолсныг нуух юун байхав
Улаанбаатар минь ямарч их том хот болоов
Уулс нь хуртэл сүрлэг сайхан
Урсах замын хажуух бужигнасан шороо нь хүртэл
Угтан авах нь нэг л сэтгэлд дотно
Хөдөө талын олон замраагүй замаар
Хөндлөн гулд тавихад хөх ногоо ногоорон
Эцэг өвгөдийн минь нутаг цаанаа л нэг
Эрхэм тансаг, анхулуун ажгуу
Монгол минь хөгжлөөрөй бусдын орноос
Дутхааргуй орчин үеийн техник технологи
Монополь аль ч оронд байдаг л юм юм л
Дүүрэн сайхан элбэг дэлбэг харагдана
Ах дүү садангийн минь амьдрал ахуй
Амгалан тайван аз жаргалтай
Эрч хүчтэй хиймэртэй сайхан
Эхийг бүтээн босгон амьдарч байна

Сэтгэл сайхан байна хангалуун байна.

С. Үзмээ 7.31.2010

2009-10-19T11:09:00.001-07:00

Домогт Итали орон

Хатан хаан цолтой
Хойд Карoлина мужийн Шарлотти хотоос
Хөх нисэх онгоц хөлөглөн
Хөх тэнгэрийн үүлийг сөрж
Дүүлэн нисэн Атлантын далай дээгүүр
Домогт Итали орныг зорин одлоо

Дэлхийн жуулчдын нүдийг унагасан
Дэгжин Венеце хотын нисэх буудлаас
Адрейтик тэнгисийн хаяандах Мoнфалконе хотноо
Анд найзынхаа гэрт зочилон тухалхаар хөдөллөө
Итали хүргэнийхээ гарын амттай сайхан хоол
Итали дарсаар дайлуулан баяр хөөрөөр дүүрэн байлаа

Италийн хойд нутаг Горициа муж нам гүн
Их тэнгис Адрейтик тунгалаг ариун номхон дөлгөөн
Уул нуруудын толгод үргэжилсэн
Усан үзэм, чидун үрэлийн цэцэрлэгтэй
Үзэсгэлэн төгөлдөр бүрэлдсэн
Үгүйлэх түүхт газартай баялаг нутаг

Хөл хөдөлгөөн ихтэй
Хүний чансыг заасан
Дэлхийн алдартай загварын
Дэнсэн заасан Милан хот
Түүх соёлыг хослуулсан
Түмэн олныг цуглуулсан хот

Эртний түүхт эзэрхэг түрэмгий
Эзэн хаант Рома хотын хөдөлгөөн
Их хөлийн газар олон жуулчдыг татсан
Их түүхт дурсгалын газруудтай
Үнэхээр хэн хэзээ яаж үүнийг байгуулсан юм
Үнэлэхийн аргагүй эртний дурсгалтай

Энэ зууны түүхэнд Ромын хүчирхэг гүрэн гэдгээ
Энэхүү агуу их түүх соёлоороо гайхуулж мөнхөрсөн
Галт илтийн баатарлаг түүхтэй
Гайхамшигт дурсгалын газруудтай Итали орон

С. Үзмээ 10.12.2009

Бүжээ эгчид

Холын Америк орноос
Атлантын далай дээгүүр
Хөх нисэх онгоц хөлөглөн
Ариун сэтгэлт Бүжээ эгчдээ очлоо

Ээжийн минь оронд
Эх минь болсон эгчийгээ
Сэтгэл зүрхэндээ тээсээр
Сайхан итали оронд зорин уулзлаа

Эгчтэй үнсүүлэн энгэр минь тэнийж
Цээжний минь нууцхан бэтгэ
Цэлийтэл онгойн баясган
Эхэр нууцхан татаад авав

Эгч минь ануухан сайхан
Эрүүл саруул, аз жаргалаар дүүрэн
Цайлган цагаан сэтгэл нь
Цацран цоглог амьдарч явна

Эгчдээ залуу сайхан сэтгэлээрээ
Цахилж үргэлж золбоотой
Эрүүл энх амар амгалан амьдарч
Цагийн жилүүдэд урт удаан наслаарай.

С. Үзмээ 10.04.2009

2009-06-12T05:55:00.000-07:00

Намайгаа гэсэн аав минь
7 дахь өдөр, 01-02-2009 13:28
Амин хайртай аав Аав гэдэг энэ эрхэм нандин хүний алдарыг магтахад алдхан цаас хүрэлцэхгүй билээ. Аавтайгаа адилхан охин сайн сайхан явдаг гэж ардын зүйр үг үнэхээр үнэн гэж би боддог. Хэн ч харсан яг аав гэж хүн бүхэн хэлэхэд нь би баярладаг. Намайг гэсэн аавын хайр хэмжээлэшгүй өвдөж зовоход аав минь эмчлэн эдгээж, уйлж гомдоход, аав минь аргадаж тайтгаруулна, мэдэхгүй бүхнийг минь зааж сургана, чадахгүй ажлыг минь хийж туслана.

Аав байхгүй бол би яахсан билээ. Ямар нэг юм хийж чадахгүй бол аавыгаа л харуулдан хүлээж, ирэхэд нь чадахгүй бүхнээ заалгаж аваад санаа минь амарч би маш ихээр баярлана. Заримдаа аав минь хаа нэгтээ ажлаар явахад гэр минь эзгүйрч нэг л уйтгартай, харин эргээд ирэхэд нь гэр минь дүүрээд нэг л баясгалантай болдог.

Хүн бүхэн “мөнх тэнгэр эцэг минь” тэнгэрээ хүртэл эцэг гэж хүндэлдэг нь аав гэдэг эрхэм хүн ямар агуу их хүн гэдгийг харуулж байгаа билээ. Миний аав намайг, ээж, ахыг, минь сайн сайхан явуулахын төлөө ажил төрөл хийгээд гэртээ ховорхон байдаг ч гэсэн би аавыгаа улам ихээр хайрладаг.

Ажлаасаа ирэхэд нь халуун хоол цайтай байлгаж, хувцасыг нь цэвэрлэж, ядарсан биеийг нь халамжилж хайртай аавдаа жаахан ч гэсэн туслахыг боддог. Бушуухан том болоод аавдаа туслаж ачийг нь хариулах юмсан гэж дандаа боддог.

Аавыгаа гэсэн мянга мянган үрс аавын тухай их сайхан дуу шүлэг, кино зохиол бичсэн байдаг билээ. Аав бол хамгийн эрхэм эгэл даруухан энэ хорвоогийн цорын ганц түшиг тулгуур болсон хүн гэж би боддог би ч гэсэн аавын тухай шүлэг бичсэн.
Шүлэг 1
Намайгаа гэсэн аав минь
Нарт хорвоогийн гайхамшиг
Өрх гэрийн минь нар
Өмөг түшиг багана минь

Амин хайртай аавыгаа байхад
Алдрай жаахан охин нь алзахгүй
Алдрай жаахан охин нь байхад
Аав минь аз жаргалтай

Хайртай шүү ааваа гэх үгийг
Харин би ахин дахин хэлэхэд
Ханагар сайхан аав минь
Хамгаас аз жаргалтай болдог

Хүүхэд багачууд найзууд минь
Хүний сайхан аавыгаа
Хамгаас ихээр баярлуулж
Хайрлаж хүндэлж яваарай

Аав энэ хорвоогийн тэнгэр нь
Аав энэ ертөнцийн багана нь
Аав энэ дэлхийн түшиг нь
Аав энэ амьдралын утга учир нь

Амин хайртай аавыгаа насан туршдаа баярлуулж хайрлаж яваарай хүүхдүүдээ.

Монгол улс Улаан-баатар хот

52-р сургууль 6б анги

Ач Ц.Хонгорзул

2009-06-12T05:42:00.000-07:00

Баян Монгол орноо хайрлацгаая хүмүүсээ.
6 дахь өдөр, 07-03-2009 12:22
Баян Монгол орноо хайрлацгаая хүмүүсээ. Хүннү Сүннү оршин тогтносон үеэс эхлэн Монгол орны маань эх нутаг өдий хүрсэн билээ. Өвөг дээдсүүд маань мал аж ахуйг эрхлэн жилийн дөрвөн улиралдаа нутаг сэлгэн нүүдлэн суурьшиж, улс орон даяар байлдан дагуулж байхдаа ч, суурьшиж буудалсан нутгаасаа нүүхдээ бууриа цэвэрлэн бурхан тэнгэртээ даатгаж ирсэн сайхан уламжлалтай билээ. Монгол хүн уул овоогоо тахин, уулын орой өөд хийморь магнайгаа сэргээхээр гарч, тэнгэр өөд дөрвөн зүг найман зовхистоо идээний дээж сүүн цацлаа өргөдөг. Гол горхи, булаг аршаанаа бохир шанагаар хутгах, бургас мод хамаагүй огтлох, цэцэг навчисыг үндэстэй нь тасдан хаяхыг цээрлэдэг билээ.Газар шороо хамаагүй сэндчин орхидогүй, ухсан нүхээ эргээд булдаг. Хашаа саравч, өвөлжөө байр байшин барихдаа газар дэлхийгээс гуйн ямааны эврээр гортиглож дөрвөн өнцөгт нь сүү дусааж байж, ухсан нүхэндээ хадаг цай өргөдөг ёс заншилтай.Эртний монголчууд байгаль орчинтойгоо зохицон харилцаж дээдэлдэг байснаас үндэслэн бөөгийн мөргөл үүсэн хөгжсөн байх. Ингэснээр байгаль дэлхийтэйгээ улам ч ойртон байгалаасаа авах хишгээ хүртэн, байгалийн аюулыг номтгож чаддаг, байгалиасаа эрч хүчээ авч чаддаг байсан байх. Эзэн Чингис маань ч хөх тэнгэртээ мөргөж адислан байгалийнхаа сүр хүчийг бишрэн шүтэж, өөртөө сүр сүлдээ авч чаддаг байсан болоод л тийн хүчирхэг зориг төгөлдөр байсан байх. Үнэхээр тэнгэрийн хүчийг бодоод үзэхэд дэлхий хорвоог өөрийнхөө хүслээр нэг л өдөр, нэг цагт ч хувиргаж чаддаг. Ингэж бодоход үнэхээр хүчирхэг байгаа биз. Үнэхээр ч бидний монголчууд дэлхийн их газрын зүрхэд оршин тогтносон хувьтай хүмүүс.Монгол хүн давахгүй гэсэн юмаа давж, даахгүй гэсэн юмаа даадаг гэлцдэг. Үнэхээр хүн өөртөө итгэлтэй байвал юуг ч хийж бүтээж чадна. Тиймийн тулд оюун ухаанаа л эрдэм номоор баяжуулж түүгээрээ л хүссэн амьдралаа олбол хэзээ ч барагдахгүй, үр хүүхэддээ хүртэл хүртээмжтэй баян болно. Газар шороогоо онгичон олз ашиг харснаар түр зуурын баян л байхаас үеийн үед баян байхгүй шүү дээ. Ус бол чандмань эрдэнэ гэж монголчууд дээдэлдэг. Үнэхээр усгүй бол амьдрал байхгүй. Тийм болохоор манай Монгол шиг цэвэр ус бага оронд гол горхи, аршаан булгаа хайрлаж тэднийгээ улам арчлан тордож сэргээж байх бодлогыг нэгдүгээрт тавибал тустай байх.
Монголчууд эртнээс эхлэн хамтран ажиллаж нэг санаагаар бие биенээ дэмжин амьдарч ирсэн нь монголын ардын аман зохиолууд болон эртний монгол судалгаанд батлагддаг билээ. Иймдээ ч өвөг дээдэс минь хүчирхэг байж.

“Саахалт айлын

Санаа нэг,

Айл хүний

Амь нэг” гэсэн

Монголын зүйр цэцэн үг байдаг. Үнэхээр санаа нийлж нэгдэж байж л бид улс орноо хөгжүүлнэ. Монголчуудын ашиг хонжоо харах, бие биенийхээ улыг шагайдаг тамын тогооны үлгэр манжын дарангуйлалаас эхлэлтэй байх. Тэрнээс биш эртний монголчууд айл аймаг, нутаг хороогоороо нэгдмэл, хамтран найр наадмаа сайхан хийдэг, мал аж ахуйгаа хамтран бэлчээрлэдэг, бие биедээ аль байгаа юмаа илүүлчилдэг, идэх хоолоо харилцан хувааж идэж сурсан тийм л сайхан хүмүүс байж. Монголчуудаа байгаль дэлхийгээ дээдэлж, аль болох мод ургамал суулган арчлан, гол горхи, аршаан булгаа байгаа дээр нь арчилцгаая. Бидний өвөг дээдэс маань монгол хүний сэтгэл, оюун тархи, ухаанаар баян явсан үүн шигээ бид бүгдээрээ нэгдэж улс орноо өөрөө өөрсдөө зөв бодлогтойгоор хөгжүүлж монгол хүний ухаанаар дэлхийн тавцанд дахин гарч ирцгээе монголчуудаа.

Монгол нутаг

Хангай, тал, говь хосолсон
Хаанахын хэнд ч ховор заяах
Халх монголын нутаг дэвсгэрт
Халхын үр болон төрсөн би

Өвөг дээдсийн минь өвлөн ирсэн
Өстөн харийн дээрэмчидээс
Эрлэг монгол зоригоор хамгаалж
Энэрэл хайр хишгээр дээдэлж ирсэн нутаг

Дэлхийн хаана ч байхгүй
Цорын ганц онгон байгалиа
Дэлгэрүүлэн цэцэгжүүлэxийг
Цагийн бид л ганц чадна

С.Үзмээ

АЛДАРТ ЭХ МИНИЙ ИЖИЙ БАЛДАНГИЙН НОРЖМАА

2009-04-07T17:01:00.001-07:00

АЛДАРТ ЭХ БАЛДАНГИЙН НОРЖМАА 1924-1991

Монголын эмэгтэйчүүдийн дунд олон хүүхэд төрүүлж, зөв тэгш хүмүүжлээр хүмүүжүүлж эх орондоо хэрэгтээ иргэн болгон өсгөсөн эхчүүдэд “Алдарт эхийн одон 1, 2” гэсэн хүндтэй шагналыг хүртээдэг билээ. Үүгээрээ эх хүний үүрэгийг үнэлж, Монголын хүн амын өсөлт хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсанд талархал илэрхийлж, Монголын засаг төрөөс энхүү эрхэм хүндэт шагналыг өгч, тэдний сэтгэлийг дэмжиж амьдралд тань урамшил өгч олон сайхан эхчүүдийг баясгадаг билээ. Үүнийг нэг эзэн бидний эх Балдангийн Норжмaa ажил амьдралынхаа хажуугаар эцэг эхээ асран, 11 хүүхдийг төрүүлэн энхрийлэн өсгөсөн.

Одоогийн Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сумын нутаг, Сайн ноёнхан хошууны \Батмөнх даян хааны удам угсаа\ тайж Сандагийн зээ Пүрэв болон Сайн ноёнханы Чунгас овогт Ягаан ноён Намнансүрэнгийн удам угсаа Балдангийн хоёрдугаар охин болон 1924 онд төржээ. Ижий маань дунд зэргийн нуруутай \158-160 см\ , шингэвтэр улаан хүрэн үстэй, цэвэрхэн цайвар царайтай, өндөр монхор хамартай, том алаг нүдтэй, жирийсэн цагаан шүдтэй, эмэгтэй хүний уран жижиг гартай, үйлэндээ уран, эхийн сайхан цайлган цагаан сэтгэл агуулсан, эр нөхөр, эцэг эх, үр хүүхэд, хамаатан садан болон ойр дотны хүмүүсдээ анхаарал халамжаа хандуулан аль чадах бүхнээ тэдэндээ зориулж тус дэмээ өгдөг хүн байсан. Их хөдөлмөрч зүгээр суун гэж үгүй янз бүрийн юмыг үргэлж хийж санаачилдаг, хүнтэй найрсаг дээд зэргийн харилцаатай, хүнийг хүндэтгэж үнэлдэг ийм л нэгэн жирийн монгол эмэгтэй байлаа.

Бидний Ижий таван охин, дөрвөн хүү төрүүлж, хоёр хүү өргөн авч тэднийгээ өөрийн төрсөн үр шигээ ялгалгүй хайрлан хүмүүжүүлсэн. Бидний хамгийн том хоёр ахыг намайг үртэй болгосон буянтай хөвгүүд гэж үргэж тэднээрээ бахархан тэдний ажил үйлс, үр хүүхдүүдийг нь бидтэй адил өнхөөрдөн хайрладаг байлаа. Ижий маань эелдэг зөөлөн, шулуун шудрага зантай, цагаан цайлган сэтгэлтэй хүнд үргэлж тусалж явдаг, их өрөвч нимгэн сэтгэлтэй, хүнийг муу талаас нь харж өөлж яридаггүй, дандаа өөдрөг сайн талаас нь яридаг, үргэлж болно, бүтнэ гэсэн талаас нь ханддаг, “Санаа сайн бол заяа сайн, санаа муу бол заяа муу” гэдгийг санаж, хүүхдүүдээ сайн санаж л явбал өөрийн үйлс чинь бүтэж сайн сайхан явдаг юм гэж захиж хэлдэг байв.

Ижий маань төрсөн хоёр эгч дүү хоёртой байсан боловч тэд хорин хэдэн насандаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ. Ижий минь эцэг эх хоёртоо ганц нүдний цөцгий мэт хайрлагдах болж энэ үйл явдлын дараа Nжий маань Их Хүрээнд орж ирээд 1935 онд хүрээний бага сургуульд орж боловсрол эзэмшжээ. 15-хан насандаа гар үйлдвэрт ажилд орж, эцэг эхээ хүрээнд нүүлгэн авчирч тэднийгээ халамжлан асарч суурьшжээ. Үүнээс хойш манайхаар нутгийн хүмүүс зочилж Их Хүрээгээр орж гарч сургууль соёлд ордог болов.

Удалгүй тогоочийн мэргэжил эзэмшин, нийтийн хоолны трестэд тогоочийн ажил хийж олон сайхан зоогийн газруудад, амралт сувилалын газруудад ээлж дараалан шилжигдэн ажиллаж ирсэн. Ижий маань нарийн боовны цехэд ажилдаг байв. Тэр нь Шар дэлгүүрийн урдхан талд, гэртээ ирэх болгондоо бялууны зах гэж авчирдаг байлаа. Түүнийг нь бид талхан дээр тос, өрөмний оронд түрхэж иддэг байв. Хаяадаа Ижийнхээ ажил дээр очиж халуун дөнгөж гарсан тэр үед 60 мөнгөний гөөхий авч иддэг байлаа. Ижий маань сайхан хоол хийнэ, олон ч хүнийг хоолоороо дайлсан байх, бас бидэндээ зааж өгч айлын эхнэр сайхан хоолтой байх хэрэгтэй, сайн гэр бүл найз нөхдийн холбоо бий болдог гэж үргэлж хэлнэ.

Бидний Ижий маш их уран хүн байлаа. Монгол үндэсний хувцасыг гарамгай сайхан хийдэг, бөхийн малгай, жодог шуудаг, бөхийн ордоноос тусгайлан захиалга өгдөг, томчууд эр эмгүй Ижийгээр минь захиалгаа өгч дээл, дөрвөн талт малгайгаа оюулдаг байлаа. Ганц монгол хувцас хийгээд зогсохгүй ёвроп хувцас, орос маягийн малгай их хийдгээс гадна хатгамал, орны торь үсний даруулга зэрэг нарийн ширийн юм болгоныг оролдож хийдэг сүрхий ажилсаг хүн байлаа.

Зундаа зуслан гарахаар хотынхоо байшингийн хэдэн өрөөг охор шохой өөрөө найруулж байгаад л хэдэн ханаа будаад хээ татаад л, шал цонхоо их будна. Ижий маань хэр баргын эр хүнээс дутхааргүй их гарын дүүтэй хүн. Крант жижиг цахилгааны ажлыг засчихдаг, цэцэг их тарих дуртай хүн. Бид Ижийнхээ хийж байгаа юмнаас нь хамжин тусалсаар байгаад л бас ч муугүй гарын дүүтэй болоод авсан. Ямарч байсан монгол хүүхдийн баривч, хүрэм хийхтэйгээ байгаа. Ижий маань охидуудаа ядахдаа нэг товч хатчихдаг, уранхай цоорхойгоо нөхчихдөг тийм л байвал амьдралд алзахгүй ээ миний охидууд гэдэг байлаа.

Ижий маань олон нийтийн ажилд их идэвтэй оролцдог байлаа. Хороо хороон дээр ширээ засалт, юмханаар юм хийх, дотор махаар хэн сайхан хоол хүнс хийх вэ? гэсэн уралдаан тэмцээнд байнга оролцож, сонгуулийн үеэр сонгуулийн комиссын гишүүдийн хоол хүнсийг бэлдэг байж билээ.

Ижий маань ажилдаа сүрхий хүн байсан болохоор хөдөлмөрийн аврага, ударник, ардын хувсгалын 50 жилийн ойн медал, засгийн газрын хүндэт жуух, худалдаа нийтийн хоолны бүгд хурлын төлөөлөгчөөр удаа дараалан сонгогдож оролцсон.

Айл саахалт, нутаг аймгийн хүмүүс манайхаар их ирдэг байв. Ижийгээс минь ёстой л нэг “Өндөр Ээж” киноны өндөр ээж шиг орсон гарсан хүнийг дайлаад, илүү дутуу байгаа юмаа хамаад хүнд барчихдаг тийм л нэг монгол эхийн шинж чанарыг харуулсан хүн. Манай байранд голдуу дарга сайд нар амьдардаг байлаа. Тэд нар Ижийг минь хүндэтгээд их орж гарна. Ижий маань тэдэнд ийм том албаны хүн, өрх гэрийн тэргүүн эр хүн байж хогоо асгаж явж яаж таарах вэ? айлын тэргүүн хүн, эр хүн байж авгай хүүхдүүд шиг байж болохгүй гэдэгсэн. Ижий маань томчуудын авгай нарт эр нөхрөөрөө хог асгуулж яах нь вэ? алдас болно, үүнийгээ ч үр хүүхэд бидэндээ хэлж захидаг байлаа. Ижийг минь хүмүүс айхтар ухаантай хүн гэж Ижийгээс минь амьдралынхаа болохгүй бүтэхгүй зүйлийг асуудаг байлаа. Ижий маань хүний өөрийн хүн гэж ялгаад яахав, хүний л үр юмсан гэдэг байлаа.

Ижий маань аавыгг маань дандаа хүндэтгэж, Та, багшаа гэж дуудаг хүн байлаа. Нэг удаа би Та яагаад аавыг “та”, “багшаа” гээд байдаг юм бэ?. Манай найз нарын аав ээж тэгж дууддагүй л юм байна лээ гэж асуухад: Тэгэлгүй яахав энэ олон эрдэм номтой мундаг хүмүүс аавыг нь хүндэтгээд дуудаад байхад, тийм эрдэмтэй номтой хүнийг “багш” гэхгүй бол алдас болно гэж билээ. Аавын ажлын хүмүүс, шавь нар орж ирэхэд тэдний ажил төрлийн ярианд зэрэгцэн сууж оролцдоггүй, эрдмийн хүмүүс эрдэм номоо яриг гээд ,тэднийг харин ч сайхан хоолоороо дайлаад гаргадаг. Аав маань Ижийгээр минь их бахархадаг хүн байлаа. Аав маань бидэнд Ижий тань ном илүү их үзсэн бол их хол явах их ой сайтай хүн гэдэгсэн. Нэгэн жишээ: Хэл бичгийн ухааны доктор Ж. Цолоогуай дурсамждаа: Содном багшийн амьдралд гавьяатай, хийж бүтээхэд нь нөлөөлсөн сайн хүн бол түүний гэргий Норжмaa гуай юм. Норжмaa гуай бол хэнийг ч голдоггүй, хэнтэй ч сайхан ярьдаг. Норжмаа гуай дандаа Содном багшийг “багш” гэж ярьдаг байсан. Ийм л сайн хань байсандаа. Биднийг хааяа яваад очиход Содном багш Норжмaa гуай хоёр их баярлаж бөөн яриа хөөрөө болж нөхөрсөг харьцаа үүсдэг сэн. \Б. Содномын намтар, бүтээлүүд 1998 он, Б. Содном багш нэр хүндтэй, хүнлэг, ахмад буурал эрдэмтний нэг., 109 хуудас\. Я. Баатар гуайн дурсамжаас: Ри багш, Со багш хэмээн хүндлэн дуудацгаадаг билээ. Ер нь ч хоёр биенээ чи гэж дуудаж байгаагүй байх, багш та гэх мэтээр л харьцана. Энэ мэтийн харилцааг нарийн сүрхий ажигласан Норжмаа эр нөхрөө “Содном оо” гэж дуудахгүй, “Багш аа” гэж л дуудна. Хорооны ухуулагч орж ирээд “Танайх хэнийх гэдэг айл вэ?” гэж асуухад “Содном багшийнх аа” гэж хариулах жишээтэй. Сан Франциско 2008. Бидний Ижий нийт ч сайхан хүн байсан. Тиймдээ ч хүмүүс Норжмаа гуай дээр нэг ороод гарья гээд их хүндэж Ижийгтэй минь хуурч хөөрнө.

Ижий маань бидний түрүүчийг нь тусад нь айл гэр болгон гаргаж ач, зээ нараа өсгөн хүмүүжүүлэн өгч, бидний амьдралын замын эхлэлийг маань тавилцаж өгсөн ачтай буянтай жинхэнэ монгол эмэгтэй, бид эхээрэй их бахархаж явдаг. Бидний Ижий эх орондоо гийгүүлсэн ач гавьяа нь, үр хүүхдийнхээ амьдралыг сайн сайхан бүхнийг бэлэгдсэн хүсэл тэмүүлэл нь, олон түмэндээ үйлдсэн сүү шиг сайхан цагаан ариун сэтгэл тус үйл нь бат орших болтугай.

Охин С. Үзмээгээс нь 04/07/2009

2009-03-09T10:38:00.001-07:00

"АЛДАР ХҮРТЭЭГҮЙ АЛТАН ЭРДЭНЭ" ЭРДЭМТЭН Б.СОДНОМЫН ХӨРӨГ
Эрдэмтэн зохиолч, багш судлаач Балдангийн Содном аавын минь бүхэл бүтэн амьдралаа зориулсан уран бүтээл зорьсон сэтгэл нь, Балдангийн Норжмаа ээжийн минь хүссэн хүсэл нь ард түмэндээ өргөн дэлгэр хүртэж тэдний минь буян ард түмэндээ дэлгэрэх болтугай.

2009-02-23T07:20:00.001-08:00

ЗҮҮН БОГИНЫ АМ

Манай гэдэг айл зундаа "Шинжлэх Ухааны Акедими" болон "Гадаад Яамны" хамтарсан зусланд зуншдаг байлаа. Тэр үед албан байгуулгаас нь зохион байгуулаад зусланд зуншуулдаг системтэй байв. Манай зуслан одоогийн "Богд уулын хормойд" бидний мэдэх "Их Тэнгэрийн амаас " цааш "Бага тэнгэрийн ам", "Залаатын ам", "Зүүн богины ам", цаашлаад "Хүрээгийн ам " гэж нэрлэдэг байлаа. Даана ч Богд уулыг дархан цаазтай болгосон нэрийдлээр эдгээр зуслангуудыг татан буулгаж нүүлгэн шилжүүлсэн.

Зүүн богиноны ам нь уулын өнцөгтөө хүүхэд багачууд авирч тоглох их гоё хадтай, зуслангийн айлуудын дундуур урсах горхитой, хормойдоо Туул гол урсан, уулынхаа энгэрт битүү ой модтой, хад, бөөрөлзгөн, үхрийн нүдний асгатай, самар гүзээлзгэнээр арвин элбэг сайхан газар байлаа.

Өглөө болгон хөхөө донгодон, аав ээж нар ажилдаа явах бэлтгэлээ хийж ажилчдын автобусандаа суугаад хот руу ажилдаа гаргана. Хүүхэд багачууд нь албатай юм шиг зэрэгцэн босон ажилчдын автобусыг явмагц хад чулууруугаа авирч хантлаа өдөр дунд ортол тоглож, голын ус бүлээлцмэгц гүйн шумбан туул голын эрэг дээр өнжинө. Хэн нэг нь Залаатын амнаас чиглэж ирж байгаа ажилчдын автовусыг хармагц “Ажилчдын автовус” гэхэд бүгд хам хум алчуур хувцасаа шүүрч гэр лүүгээ гүйн хором зуур гэрээ хальт цэвэрлэж амжина. Ээж аавыг харж байгаад автобуснаас буухад нь өмнөөс нь хотоос авчирсан юмнаас нь дамжилан гангар гунгар ярин гэртээ ирнээ. Ээж аав маань гэрээ цэвэрлэсэн байхыг минь хараад их сайн хүүхдүүд гэж магтана. Оройн хоол хийх хооронд ээж аав маань аяга цай уух зуур бид зэрэгцээд л сая л өлсөнөө мэдэрхэд ээж аав маань их гайхдаг байлаа. Аргагүй хүүхдүүд маань дэргэд нь байхгүй болохоор цай хоолыг нь хэлээд өгөх хүн байхгүй учир хоол ундаа мартчигдаг юм уу даа гэнэ.

Манайх гэдэг айл хаа ч байсан дэн буудлын газар шиг хүнээр тасардагүй айл байлаа. Ээж маань Өвөрхангай аймгийн хүн болхоор зун болгон айраг цагаа, өвөл идэш тасардагүй айл байлаа.

Дээд зусланд байхад шинжлэх ухааны акедемийн хүрээлэнгүүд холилдон гардаг үед манай урьд айл Цэгмид гуайх, хойд талд дунд зэрэгийн шавар том байшинд Н.Содномгуайх, Баруун хажууд томоос том шавар цагаан байшанд Ш. Бира гуайх, зүүн тийшээ Лувсанбалдан гуайх байдаг байлаа.

Хаяадаа би Н. Содномгуайн эхнэр Г. Цэрэндуламгуайтай орж канастер хөзөр их тоглодог байлаа. Их гоё хөзөрөө шар хийтэл нь холидог би сурах гээд хамаг хөзрөө цацчихдаг байж билээ. Их сайхан зантай найрсаг хүндэтгэлтэй хүмүүс.

Манайхаар үргэлж акедимийн гадаад алба хариуцсан Цэгмид, архилогич СэрОдЖав, Го. Мижигдорж, Догьсүрэн, Цолоо нар их орж ирнээ. Хаяадаа А.Лувсандэндэв, Н.Содном, Ш. Бира, Лувсанбалдан гуай нар хугас үзэгдэг байлаа.

Ээж маань хөл болон хүндэтгэн тэднийг хоол унд айраг цагаа бэлдээд амс хийнэ гэж үгүй. Ээж маань тэдний дэргэд зэрэгцэн сууж ярианд нь оролцдоггүй байлаа. Тэд голдуу эрдэм номоор цэц булаалцалдана. Наадам болбол бүүр өөр хэрэг манайд ээжийн нутгаас айраг цагаа ирж ёстой л нэг найр наадам хийж байгаа айл шиг олон хүний хөл ихтэй өнгөрөөндөө. Бөх гарвал нутагсаад манай нутгийн бөх төрүүлсэн гээд л бөөн юм болно. Хэн түрүүлэх вэ гээд хул айргаар зарим хүмүүс мөрий тавидаг л байлаа.

Ээж маань их сэргэлэн хүн байлаа. Их дэлгүүр ороод гарч байхад ээжтэй минь орос 2 хүн томоо гэгчийн “Рубин” гэдэг зурагт дамжилчихсан комиссын дэлгүүр (тэр үеийн хэрэглэгдсэн барааны дэлгүүрийг ингэж нэрлэдэг байсан юм) чиглэж явна гэнэ. Ээж маань харчихаад, очоод мэндлээд зурагтыг нь худалдаж авах сонирхолтойгоо хэлжээ. Тэд ээжээс минь таньд тэгээд авч явах унаа байгаа юм уу гэтэл ээж маань морин тэрэгний үйлчилгээний цэг рүү (тэр үед их дэлгүүрийн зүүн талд морин тэрэгтэй хүмүүсийн үйлчилгээний цэгтэй байлаа) заагаар тоомсог (тухайн үедээ хөөрсөндөө болоод) гээд хэлчихжээ. Тэр 2 нь ч ойлгоод морин тэргэн дээр ачуулаад өгчээ. Ингээд ээж маань гэртээ томоо гэгчийн өнгөт зурагт авчирч бидны нар гарч наадмаа сайхан өнгөтөөр үзэж билээ. Тэр үед өнгөт зурагт хараахан худалдаанд гараагүй байлаа. Зарим айлууд Орос улсаас өнгөт зурагт авчирдаг л байлаа. Тэр үед чинь томчууд, дээд зэргээр шалгарсан оюутанууд л Орос орныг зорно уу гэгээс хэр барагын хүмүүс тийм амар явахгүй шүү.

Далаад оны сүүлчээр Хэлний Хүрээлэнг тусдаа Туул голын эрэгт Гадаад Явдалын яамны бөөрөнд зуслангийн байрнууд барьж ажилчдаа оруулж эхэлээ. Манайх гэдэг айл олон хүүхэдтэй болохоор шинээр барьсан нэг зуслангийн байшинг 2 таслаад 2 айл оруулахаар болгосон умгар өрөөнд багталцахад бэрх байлаа. Манай хойд талд П. Хорлоогуайх томоо гэгчийн 2 өрөө байртай, Зүүн хойно захирал А. Лувсандэндэв гуайн 3 өрөө том гэгчийн цэнхэр байшин дүнхийнэ. Ингээд аав маань байгаа байдлаа үзүүлж байгаад хүрээлэнгээс бидэнд улаан шар болсон майхан өгч билээ. Бид хүүхдүүд болсон хойно бөөн баяр гоё майхандаа байх дуртай байлаа.

Ер нь тэр олон айлаас олон хүүхэдтэй айлууд нь бие биенээ их ойлгодог байсан байх гэж бодож байна. Го. Мижигдорж, Н.СэрОдЖав гуай нарын хүүхдүүдтэй их тоглодог байлаа. Бусад томчуудын хүүхдүүд нэг их манийгаа тоохгүй ээ. Тэд голдуу орсоор ярьсан хүүхдүүд. Н.СэрОдЖав, Н. Содном гуайн хүүхдүүд орос сургуульд явдагч бидэнтэй сайхан тоглож, тэр байтгуай хотынхоо гэрт урьж тоглодог байлаа. Томчуудаас Н. Содном гуай, эхнэр Г. Цэрэндуламгуай, Н. СэрОдЖавгуай, эхнэр Долгорсүрэнгуай их нийтч хүнийг дугаарлаад байдаггүй сайхан найрсаг хүмүүс.

Хүрээлэнгийн зуслангийн голын эргээр хүмүүс дүүрэн, хүүхэд багачууд нь хүрэн хар болтлоо голд сэлэн голын хайрган дээр нуруугаа шарна. Зарим хүмүүс загасчилан, зарим нь хувцас хунараа угаана. Туул голын нөгөө эргээр Амгалангийн хүмүүс ирж тухалдаг байлаа. Харин хачирхалтайн Гадаад явдлын яамны зуслангийн голын эргээр хүн бараг байхгүй, хаяадаа зарим эрчүүд нь нуруугаа үүрэн алхаж явах нь үзэгдэнэ.

Нэг л удаа Гадаад явдлын яамны зуслангийн хашаагаар Инээмсэглэл хамтлагын Ганбаатарынд, Инээмсэглэл хамтлагын Долгионы эхнэр Сэлэнгээ эгчийг (СэрОдЖавгуайн охин) дагаж орж билээ. Тэднийх 2 охиноо Янсий (Янжмаа), Нансий (Нансалмаа) гэж дуудаж байх нь чамин сонсогдож билээ.

Зуслангийн айлууд хамтарч жимс самаранд их явдаг байлаа. Ой модонд тэр зуны халуунд сайхан сэрүүхэн. Бид голдуу аавтайгаа гүзээлгэнэ түүдэг байлаа. Аав маань тун нямбай хүн болохоороо гүзээлгэнэ болгоныхоо ногоон навчыг нь цэвэрлээд савандаа хийчихэнэ. Бид гүзээлзэгэнээ түүгээд л уг нь яваад л байгаа юм, түүхч гэждээ тэвчихгүй ходоодондоо ихэнхийг нь хийнэл дээ. Гэхээд л гэртээ ирээд л хэн нь аль зэрэг гүзээлзэгэнэ түүсэн байна гээд үзэхэд аав маань 2 литрын саваа дүүрэгчихсэн, биднийх ёроолдоо 2 атга хүрэх үгүйтэй байдаг билээ. Үнэхээр гүзээлзэгэнэ түүнэ гэдэг их тэвчээр бас шалгуур шүү. Тэгээд л ааваасаа та яаж яваад ийм их гүзээлзэнэ түүчих вэ гэхээр л Жигмид Тогмод хоёр шиг л түүчихгүй юу гэж наргина. Бидний үед Жигмэд Тогмод гэдэг нэг хөөрхөн хүүхдийн дуу байдаг байлаа.

Жигмэд Тогмод хоёр

Жимсэнд хамт явжээ

Уулын модонд очоод

Уралдаж түүхээр тохирчээ

Том савтай Тогмод нь

Хоцроно гэж боджээ

Жижиг савтай Жигмэд нь

Түрүүлнэ гэж сайрхжээ

Түүсээр байгаад Тогмодын

Сав нь дүүрээд иржээ

Идсээр байгаад Жигмэдийн

Гэдэс нь цадаад иржээ.

Ой жимсний асгаар их, зарим хүмүүс жимсэндээ улаарсаар байгаад төөрөөд явчихдаг байлаа. Зарим нь уулаа даваад Төв аймаг руу орчихоно. Нэг удаа ээж маана хэсэг хүмүүстэй жимсэнд яваад ирдэггүй бүүр ханхуй болчихлоо. Аав маань санаа нь зовоод л уулын өөд хараад л дурандаад байдаг байлаа. Тэгэж байтал бүүр шөнө дунд л Залаатын амын замаар л хэсэг хүмүүс ирж яваа нь сонсогдоно. Юун хүмүүс энэ замаар шөнө явдаг билээ гээд л аавтай маань тэднийг харуулдаж байгаа ар гэрийхэн гайхан ярьж суутал, төөрөлдсөн нөгөө манай хэд ирж явна. Гайхаад л "та нар чинь яахаараа эндээс ирдэг нөхөд билээ" гэтэл "өө бид явсаар байгаад Их тэнгэрийн ам хүрчихэж, гэтэл харуул нь оруулахгүй биднийг буцаад ирсэн замаараа “буц” гэдэг юм байна". “Бид хаашаа явж байгаагаа мэдэхээ болчихлоо” гэж хэлтэл “Та нар энэ хавиар явж болохгүй одоохон холд” гээд, “Хүү минь ядаж бидэнд нэг чиг зааж өгдөө” гэсэн чинь “Та нар одоо ийшээ доошоо урууд гэвэл зам тааралдана, тэгээд тэр замаа хараад учраа ол” гэсэн тэгээд бид ирлээ дээ гэж билээ. Үнэхээр ч Их тэнгэрийн ам тэр хавийн эргэн тойрноо хүрээлсэн харуул манаатай байлаа. Тэр битгий хэл гүүрээр нь гаргадагүй байлаа. Нэг удаа манай найзууд Зайсангаас Их тэнгэрийн ам хүртэл алхаж Гүүрээр гарч товчлох санаатай очтол гаргадагүй. Яаж буцаж явнаа Гүүрний цаана Хүүхдийн парк ойрхон харагдаад болдогүй ээ. Тэгээд бид гүүрний доогуур гол гаталж болох уу гэтэл гүүрээр л гарахгүй бол болно гэдэг байгаа. Бидэнд өөр арга байхгүй Туул голыг тэгэж хөндлөн гаталж байж билээ.

Зуслан дээр бид орой болохоор ээж аавтайгаа нийлж цагаан мод олж тоглодог байж билээ. Тэр модоо хайгаад л зарим нь бас худлаа тохуурхана олчихлоо гээд...

Зарим зундаа Богд уулыг бүтэн тойрч мөргөл үйлдэж яваа аянчид зуслангаар буудлаад өнгөрдөг байлаа. Ээж маань тэдэнд хоол цай хийж өгөөд бас замын хүнс өгдөг байлаа. Бид хүүхэд болсон хойно бас л шалгаана. Юун хүмүүс вэ гэхэд Богд уулыг тахиж байгаа хүмүүс гэнэ. Тэд яг л кино дээр гардаг Бадарчин шиг тогоо шангаа үүрчирсэн, зарим нь 2 бодон, зарим нь 1 мод барчихсан явдаг байлаа. Мөргөлчид бараг Монголын бүх аймгаас ирсэн хүмүүс, тэд эхлээд Төв аймагт цуларч, тэндээс Богд уулыг тойрох аялалаа эхлэнэ. Аль зэрэг хугацаагаар бүрэн тойрч дуусгадагийг мэдэхгүй, ямарч байсан манай зусланд буудалж байхад 3 сар гаруй болж байна гэж чих дэлсэлсэн.

Ер нь манайх гэдэг айл энгийн сайхан хаа ч явсан олон хүнээс тасардагүй, ээж аавыг минь хүндэтгэдэг хүмүүс их одоо ч гэсэн тэднийг минь дурсан ярьдаг хүмүүс олон.

С.Үзмээ 2.20.2009

2009-02-15T06:12:00.000-08:00

“Амин хайртай аав” гуравдугаар уралдааны дүн гарлаа.
5 дах өдөр, 13-02-2009 04:48 “Миний Эх орон” сэдэвт “Эхийн хайр”, “Тэнгэрлэг эх орон минь” уралдааны үргэлжлэл болох “Амин хайртай аав” гуравдугаар уралдааны дүн гарлаа. www.bayanmongol.com

1926 онд Герман оронд сураар явсан, уран зохиол судлаач, их зохиолч Д.Нацагдорж судлаач, ардын билиг зүйч, толь зүйч, шинжлэх ухааны ахмад зүтгэлтэн, нэрт эрдэмтэн Балдангийн Содномын (1908-1979) мэндэлсний 100 жилийн ойн нэрэмжит “Амин хайртай аав” чөлөөт бичлэгийн гуравдугаар уралдаанд 5 улсаас 20-оод хүмүүс оролцлоо.

Хүүхдийн уралдаанд
1-р байр Ц.Хонгорзул (6-р анги, Монгол), Намайгаа гэсэн аав минь аавыгаа ажлаас ирэхэд халуун хоол цайтай байхсан хэмээх ухаарал шингээсэн нийтлэл, шүлгээрээ
-Эрдэмтэн Б.Содномын ном, DVD, 50$
2-р байр А.Билгүүн (нас 13, Chicago, USA), Ааваа хүү чинь таньдаа хайртай
аавыгаа санан үгүйлж бичсэн нийтлэлээрээ
-Эрдэмтэн Б.Содномын ном, DVD, 30$

3-р байр Тэмүүлэл (нас 11, USA) My Handsome Daddy, Миний сайхан аав балчирхан англи шүлгээрээ
-Марко Пологийн аялал ном, 20$

Миний мэдэх Содном гуай уралдаанд
1-р байр Я.Баатар, (San Francisco, CA), Миний мэдэх Содном гуай, Зуслангийн үдэш баримтат дурсамжит нийтлэлээрээ
-Эрдэмтэн Б.Содномын ном, DVD, 100$
-эрдэмтэн Jack Weatherford-н гарын үсэгтэй Чингис хаан ном (монгол бичгээр)
2-р байр Ц.Баянмөнх (Монгол), Эгэлгүй хирнээ эгэл хүн шиг амьдарсан Б.Содном эвлүүлэг нийтлэлээрээ,
- Эрдэмтэн Б.Содномын ном, DVD, 50$

3-р байр С.Үзмээ (USA), Миний сайхан ааваа дурсахуй аавынхаа тухай дурсамж нийтлэлээр
-эрдэмтэн Jack Weatherford-н гарын үсэгтэй Чингис хаан ном (english)

Амин хайртай аав уралдаанд
1-р байр Л.Батбаяр,(Chicago, USA), Хайрхан уул шиг аав минь, Зөвхөн миний нэр гарахгүйн учир зүрхээ дагаад зөв явах учиртай хэмээх содон санаатай шүлгээрээ
-Эрдэмтэн Б.Содномын ном, DVD, 100$

2-р байр Н.Дамдинсүрэн (Chicago, USA), Аавдаа Бичсэн Сэтгэлийн Өргөл, аавын тухай дурсамж, сургамж, ухаарал шингээсэн шүлгээрээ
-Эрдэмтэн Б.Содномын ном, DVD, 50$

3-р байр Д.Ганга (Чех улс), Аавдаа, буурал аавынхаа тухай гэгээлэг дурсамжаараа
-Эрдэмтэн Б.Содномын ном, DVD, 30$

4-р байр Б Мөнхдэлгэр, (Oakland, CA), Дэлхийн аавууд бүгд адилхан, Дэргэд нь байхад нар жаргадаггүй хэмээсэн шүлгээрээ
-Эрдэмтэн Б.Содномын ном, DVD, 20$

5-р байр Б.Ганчимэг, (IL, USA), Ааваа гэдэг сайхан үгийг чанга хэлээгүй асар их удсан юм шиг санагдана, сайхан гарчигтай дурсамж өгүүллэгээрээ
-Эрдэмтэн Б.Содномын ном, DVD, 20$

Уралдаанд ирүүлсэн бүтээлийн www.bayanmongol.com тусгай шагналт байрыг

1. Ц.Батсоёмбо Таныгаа сэтгэл зүрхэндээ дээдлэе, буурал аав минь, аавынхаа тухай дурсамж өгүүллэгээрээ
-Бурхан багшийн сургаал ном (The Teaching of Buddha)

2. З.Цэцэнбилэг (LA, USA), Аав гэдэг хүн агуу Философи байдаг юм байна. сайхан гарчигтай өгүүллэгээрээ
-Төмөрлөн хаан, Дэлхийн байлдан дагуулагч, Tamerlane, Conqueror of the World

3. П.Оюунжаргал (IL, USA), Ааваа дурсахуй буюу аз жаргалтай үеийн минь хумсхан хормууд аавынхаа тухай дурсамж өгүүллэгээрээ
-Бурхан багшийн сургаал номоор (The Teaching of Buddha)

4. Э.Эрдэнэ, (Maryland, USA) Аав минь Ачтан шүлгээрээ
-Хүн гүрэн, Аттилла хааны ялалтын нууцууд, Victory Secrets of Attila the Hun

5. Ц.Эрдэнэбаяр, (Seoul, Koreo), Аавдаа би хайртай, санасан сэтгэлээ шингээсэн шүлгээрээ
-Эрдэмтэн Б.Содномын ном

6. Ц.Баянмөнх (Монгол), Гандий юу мод сэтгэлд минь эгшиглэсэн хэвээр, өвөө аавынхай тухай дурсамж, хэл зүйн алдаагүй, зөв бичлэгтэй нийтлэл, шүлгээрээ
-Эрдэмтэн Б.Содномын ном

Уралдааныг зохион байгуулагч
www.bayanmongol.com
www.mongolinternet.com
www.medeelel.com

Уралдааныг дэмжин тусалсан эрдэмтэн судлаач Б.Содномын үр хүүхдүүдэд талархсанаа илэрхийлье.

2009-02-07T16:24:00.000-08:00

2 дах өдөр, 30-12-2008 02:51
Эгэлгүй хэрнээ эгэл хүн шиг амьдарсан Б.Содном
Улс үндэстэн болгонд өөр өөрийн гэсэн алдартай нэртэй хүн байдаг. Тухайн ард түмэн тэр хүнээ шүтэн биширч, хүндэтгэн дурсч байдаг. Монголчуудын дунд их зохиолч Дашдоржийн Нацагдоржийн тухай мэдэхгүй хүн гэж бараг байхгүй. Найман настай балчираас ч балчир хүүхдүүд анхны боловсролоо эзэмшиж байхдаа ч тэр агуу хүний шүлэг дуу, өгүүллэг, найраглалаас цээжилж түүгээрээ уралдаж, басхүү яруу найраг утга зохиолынхоо анхны мэдлэгийнхээ шанг тэр хүний бүтээлээр татдаг гэхэд болно. Д.Нацагдоржийн тухай олон яриа, бусдын бичсэн олон дурсамж түүхийг бид тэр болгон сонсч байдаг. Хүн болгон өөр өөрийн гэсэн дурсамжийг хүүрнэдэг ч тэр нь ихэнхдээ нэгэн сэдвийн талаар тэрхүү агуу их зохиолчийн талаар өнгөцхөн мэдээллийг бусдад түгээдэг. Аливаа хүнийг бусдаас илүү бүр хамгаас ч сайн мэдэх ямар нэгэн хүн байдаг шиг Д.Нацагдоржийн талаар бусдаас илүүг мэддэг, бидэнд тэр хүний амьдралын талаар үнэн бодитой, уран бүтээлийнх нь талаар сэдэв, анхны түүхийнх нь талаар мэдэх амьд толь нь болсон нэгэн хүмүүний талаар хүмүүс тэр болгон сайн мэдэхгүй. Тэр хүн бол Их зохиолчийн нэгэн нутгийн хүү, унаган багын нөхөр болох Балдангийн Содном бүлгээ. Б.Содном гуай өөрийн амьдралыг бүхэлд нь утга зохиол судлалд зориулжээ. Түүний амьдрал ээдрээ бартаа ихтэй, түмэн зовлон басхүү буман баяр баясгалангаар баялаг өнгөрсөн юм шиг ээ. Тэрхүү нэгэн хүмүүний амьдралын богино ч юм шиг, эс бөгөөс хийсэн бүтээснийг нь харахад урт ч юм шиг хугацаанд их найрагчтай тоглож наадан, тэр эрхэм андынхаа богино амьдралдаа амжуулсан их уран бүтээлийг судлахад, мөн ард түмэн хэмээх дуусашгүй дундаршгүй их баялагийн дундаас бүтээгдэн гардаг ардын аман зохиолыг судлахад цаг зав оюун ухаанаа харамгүй зориулж чаджээ. Б.Содном гуай одоогийн Төв аймгийн нутаг их найрагчийн хүй тасласан Гүн Галуутайн нутагт мөн л адил эхээс унажээ. Содном абугайн амьдрал их Нацагдоржтойгоо эхэлсэн ч дунд хэсэгтээ ид хийж бүтээх насандаа үнэнч анд нь түүнийг орхин хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсэн юм. Хамтдаа чулуугаар тоглож, хамтдаа сургуульд явж, хамтдаа нөхөрлөж, хууч хөөрч, хамтдаа ажиллаж байсан нөхөр нь холын хол одоход түүнийхээ дурсгалыг хүндэтгэн ард түмний хайртай зохиолчийн амьдрал бүтээлийн үнэн түүх, амьдралын алдаа оноо, амжилт суу алдрын талаар түмэнд хүргэхээр хоёргүй сэргэлээр зүтгэсэн байдаг. Тухайн үеийн зохиолч эрдэмтдийн нэгэн адил мөн л хэлмэгдлийн хар шуурганд нүүр нүдгүй шилбүүрдүүлж, ид хийж бүтээх насаа шоронгийн чийгтэй хүйтэн ханан дунд өнгөрүүлсэн нь аливааг хийх хүсэл тэмүүлэл, уйгагүй зүтгэлийг нь мохоож чадаагүй юм. Б.Содном гэдэг хүнийг хүн бүр тэр бүр мэддэггүй. Харин тэр хүний хөлс хөдөлмөрөө шингээсэн бүтээлүүдийг нь би өөрөө уншиж цээжилж, түүнээс нь жинхэнэ баяр баясгаланг мэдэрч байснаа хожуу мэдсэн. Арга зальтай бадарчингийн тухай домог яриа, ертөнцийн үнэнийг өгүүлдэг ертөнцийн гурав дөрвийг цээжилж байхдаа ч энэ хүнийг олж цуглуулсан гэдгийг нь мэдээгүй. Аман зохиол хэмээх хэтрүүлэгтэй ч амьдралаас тэгж хол зөрөөгүй, тухай ард түмний үнэн амьдрал ёс заншлын эргүүлгээс хол хөндий хийсвэр бус нэг л нандин зйүлийг сонгон авч өөрөө цуглуулж бидний үеийг хүргэсэн хүн юм байна гэдгийг мэдэрмэгц эрхгүй бахархах хүндлэн хайрлах сэтгэл төрснийг нуух юусан билээ. Одоо ч тэр бяцхан сурагчдын нандин цүнхэн дэх сурах бичгийн хуудаснаа Балдангийн Содном гэдэг хүний цуглуулсан аман зохиолуд цагаан дээр хар мөр гарган зурайна. Миний үед ч, миний ээжийн үед ч тэр л хэвээрээ байсан гэж бодохоор, ээж минь түүнийг мөн л миний нэгэн адил уншиж, инээж хөхөрч байсан гэж бодохоор эх орныхоо ирээдүйд ямар их номын буян, боловсролын эх уурхай, баяр баяслыг авчирч вэ гэж бодмоор. Б.Содном гуайг би гавъяа шагналыг нь олгоогүй гавъяатан гэж хэлмээр байна. Бид хүнээ зөв үнэлж чаддаггүй гэж харамсдаг. Олон сайхан авъяастан, билиг танхай найрагчид ухаант эрдэмтдээ бид “алдсан”. Хорвоогийн жам байсан ч бидний хүчин зүйл молхи болхи ухаан тэднийгээ сэтгэлээр нь “хөнөөсөн” гэж би халагладаг. Аман зохиол өөрөө ард түмний баялаг. Тиймдээ өмнө нь АРДЫН гэдэг томоос том тодотгол бичигддэг. Оюуны өмч, патент гэж яривал энэ бүх ард түмний нэр дээр байдаг. Хэрэв Б.Содном гуай байгаагүйсэн бол бидний үед хоёр тулгуур модон таягтай, харахад л инээд хүрмээр, адтай бадарчингийн талаар үлгэр домог явган яриа болсон явдал ирэх ч үгүй байсан байх. Магадгүй ээ, тэр хүн үүнээс олон зүйлийг ийнхүү бидний үед буухиалан авчирч амжаагүй ч байж мэднэ. Тэглээ гээд бид тэр хүний хийсэн бүтээснийг мартах ёсгүй. Эгэлгүй нэгэн хүмүүн эгэл жирийн амьдралаар эгэл жирийн дунд сургуулийн партан дээрх дэлгээтэй номны хуудсан дээр эгэл жирийн нэгэн аман зохиолыг өөрийн биеэр түүвэрлэж, их зохиолч Д.Нацагдоржийнхоо эгэл бор амьдралын талаар судлаж, эгэл ард түмнийхээ эгэл жирийн хүүхдүүдийн боловсролд өөрийн хувь нэмрийг оруулан эгэл жирийнээр амьдарсаар энэ хорвоогоос одсон тухай эгэлгүй нэгэн хүмүүний эгэл жирийн амьдралыг би сайн мэдэхгүй. Гэхдээ би өөрийн мэдсэн дуулсан сонссон цөөн хэдэн баримтыг гол болгон энэхүү зүйлийг бичлээ. Эрдэмтэн зохиолчид маань шүүн тунгааж, эрхэм та бүхэн болгоон соёрхоно биз ээ.

Ц.БАЯНМӨНХ Монгол улсаас

2009-02-07T16:22:00.000-08:00

4 дэх өдөр, 25-12-2008 12:19
“Миний мэдэх Содном гуай” зохион бичлэгийн уралдаанд

ЗУСЛАНГИЙН ҮДЭШ
Богд уулын цээжин бие зул бадарч байгаа мэт асан зүмбэрлээд, Зүүн богины ам улам уужирсан мэт цэлийж налайгаад, зуслангийн айлууд бараг л бүгд хаалгаа тэлчихсэн будаатай хуурга юм уу бууз хуушуурын үнэр ханхлуулаад, ээжүүд хүүхдээ дуудаж “хоолоо ид” хэмээн хашгираад, хүүхэд багачууд нь ёстой л нэг жаргалаараа туйлаад цэнгэлийг эдэлж байгаа нь тэр уулын ивээл үү, нам засгийн ивээл үү. Бурханы ивээл биш, Богд Жавзандамба хутагтынх бол бүр ч биш юм даг. Хүүхдүүд өдрийнхөө тоглоом наадмыг үргэлжлүүлэн, өдөр битгий дуусаасай гэх мэт наадацгаана. Гадаад явдлын яамны зуслангийн хүүхдүүдийн хэл яриа, тоглоом наадам таарахгүй тул хүрэээлэнгийн зуслангийн хүүхдүүд л хоорондоо нийлэн үерхэнэ.

Түүний нэгэн адил ээж аавууд нь ч гэсэн нийлж нөхөрлөхгүй. Гадаа тааралдахаараа л найрсаг инээж, хэзээ язааны дотно нөхөд шиг байдаг юм. Гаднаа гадаад яам, дотроо дотоод яам гэдэг нь тэр билээ. Тэр ч байтугай хүүхдүүддээ, “Хүрээлэнгийн зуслангийн хүүхдүүдтэй тоглож болохгүй. Тэдний аав ээж нь үндэсний үзэл ханхлуулсан муу хүмүүс байдаг юм” гэж захисан ч удаатай. Гэтэл оросоор сайн ойлгоод монголоороо муу сэтгэдэг жаалууд нь “Аа, эд нар чинь гэр хороололд байдаг байх. Тэгээд усанд орж чадахгүй хир ханхалдаг байх нь” гэж хэлсэн нь тэрүүхэн хавьдаа инээдэм болоод өнгөрснийг хүрээлэнгийнхний хүүхдүүд хэрхэн мэдэх вэ дээ.
Зуслангийн айлууд хэзээнээс нөхөрсөг билээ. Тийм болохоор хүрээлэнгийн ажилтнууд нэг нэгнийхээрээ айлчилж, удаан цагаар ярьж хөөрцгөөнө. Өвөлжөөндөө буучихлаар бие биенийхээрээ хэсч чаддаггүй тул зөвхөн энд л хонь хурга нийлэх мэт болно. Жигдрэн эгнэсэн нэг загварын ижил байшингуудын үүд дэлгээтэй байнаа гэдэг чинь хэн ч хэзээ ч морилж болноо гэсэн бичигдээгүй хуультай нүүдэлчин монголын үгийг нотолсоор байгаа хэрэг. За даа тэрхүү нотолгоо ч ороод ирлээ дээ.

Ван багштан морилж явна. Бараа бологчоор нь Цогоо, Го Мо Жо хоёр дагалджээ. Го.Мижиддоржийг зарим нөхөд нь хятадын алдарт зохиолчийн нэрээр ийнхүү нэрлэн дуудах явдал заримдаа байдаг юм. Зусланд гараагүй Ван гөөгөө жилдээ нэг удаа зуслангаар хүндэт айлчлал хийдэг баярын жавхаат өдөр байж таарлаа.

Гэрийн эзэн тэднийг баяртай угтаж авав. Нас сүүдэр энэ жил далтай гэхэд хөнгөн шингэн, толгойтой үс нь тэгтлээ ч их бууралтаагүй, буяны даллага мэт уужим чихтэй, бичгийн эрдэмд нэвт гэрэлтсэн нь харваас илэрхий өвгөжөөр хүн гэрийн эзэн байлаа. Сууж байгаа хэдий ч өндөр янхир нуруутай нь мэдэгдэнэ. Гэрийн эзэн Содном зочдыг заларч байгаад баяртай байгаагаа илэрхийлэх сац гэргий Норжмаа нь хэзээний цай идээгээ дээжилж байлаа.

Урд ууланд очиж үеийн нөхөдтэйгээ тоглож наадангаа хэдэн гишүү мөчир түүж ирсэн цовоо хүү цангаа гаргах нэрийдлээр их ажил хийснээ аав ээждээ мэдэгдэх, болж өгвөл сайшаалын үг сонсчих хоёр ажлаар гэртээ оров. Шанага шүүрч ус утган нэгэн аяганд хийж хэд залгилаад гарах гэтэл

-Дэндэв захирлыг дуудаадах. Ван багш Со багшийнд ирчихээд дуудаж байна гээд хэлээтэх! гэх зарлиг үг сонстсон тул энэ үгийг хэн хэлэв гэдгийг ч анзааралгүй дарцаглан гүйсээр зуслангийн баруун хойд талыг эзэлсэн бусдаас том бөгөөд өнгөлөг сүрлэг байшинд очиж харагдах үес Дэндэв гуай харин Со багшийн гэрийн үүд хавиар алхаж явлаа. Дэндэвийн хэнз хүү Лев гэртээ тогтож суулгүй үеийнхээ хүүхдүүдтэй тоглож наадах гээд аав ээжийнхээ хориглосон үгийг ч тоолгүй гараад гүйчихсэн юм байжээ. Гадаа тоглодог золбин хүүхдүүд хүүгий минь шоглочихож мэднэ гэсэн Сүрэнхүү ахайтны тушаалаар хүүгээ олж ирэх гээд алхаж явсан нь тэр байжээ. Тийнхүү алхаж явахыг дэлгээтэй үүдээр харчихсан Ван багш нэрээр нь хашгиран дуудав. Дуудахыг сонссон, бараа харагдсан тул аргагүй нэг ороод гарах юм болов. Түүнээс бус захирал борчуудын гэрээр төдийлөн шагайдаггүй билээ.
Захирал морилж ирсэн болохоор яриа хөөрөө жаахан албархаж ирснээ төдхөн аядав. Төрөлхийн зожигдуухан зангаасаа болж хүнтэй нэг их нийлж нөхөрлөөд байдаггүй захирал гуай ч бас ганц нэгэн хундага татаад, задгай ярианд оролцох далдуур хүсэлтэй мэт ажээ. Ажилтнуудтайгаа төдийлөн ингэж холилддоггүй тул жаахан цэмцэгнүүр. Хүү Лев нь ч бас хүүхдүүд дундаа ихэмсэг зантай. Со багшийн бага хүү Төмөртэй тоглох гэсэн мэт хоёр биеэ харалцах боловч томчуудын дэргэд хэн хэн нь биеэ бариад хөндийхөн сууцгааж байв. Со багш бага хүүгээ өхөөрдөхөө мартсангүй, “миний хөл хучих хүү” хэмээн дотносно.
Эрдэнэтийн том үйлдвэрийг барьж байгуулж, тоос нь тэнгэрт манарч байгаа цаг билээ. Улс орны бүхий л анхаарал Эрдэнэтэд зориулагджээ. Хэлний хүрээлэнгийнхэн ч бас энэ их ажилд өөрсдийн хувь нэмрээ оруулах гэж шамдаж байгаа билээ.
Тэрхүү шамдагчдын гол төлөөлөгчид энд сууцгааж байх ажээ. Эрдэнэтийн нэр томьёоны толийг зохиох гол ажлыг нугалж байгаа Го Мо Жо, толь зүйн ажлаар олон жил дагнан мэргэшсэн Со багшаасаа асууж жигдлэх нь олонтаа. Ван багш ч ихийг хэлж өгнө. Харин Дэндэв захирал энэ тэр ажилд оролцохгүй, зөвлөөд байхгүй, тэгсэн атлаа ганц нэгэн өө сэвийг нь олж харчихаад хурал цуглаан болгон дээр ярьж сүржигнэнэ. Нэг мэдэхэд хамтран зохиогч гээд нэрээ урд нь тавьчихсан байх ч юм уу, редактор гээд залагдчихдаг тавилантай. Нанчидыг наадаж байгаа хэдий ч толийн тухай жаахан ярих гэтэл захирал нэг л цэмцэгнүүр. Уг нь ажил ярихгүйгээр ганц нэг хундага татаад, хэн нэгнийг муулах гэх зэрэг ховын шинжтэй яриа сонсох гэсэн байх л даа.
Тэрхүү цэмцэгнүүр байдлыг эвдэж, өөриймшсөн дотно сэтгэлийг үүсгэх гэж үг нь олширсон Го Мо Жо:
-Бүгдээрээ Ри багшийнхаа төлөө нэг хундага тулгачихъя! Ри багш байсан бол миний будилаад байгаа олон зүйлийн учрыг амархаан тайлчих байсан юм даа гэлээ. Яриа ч нэлээд шингэрсэн, лонх ч бас дундарсан үе тул хэн хүнгүй тулгацгаах аятай юм болцгоов. Гэтэл захирал байдлыг гэнэт эвдэж
-Би Ринченгийн төлөө тулгахгүй! гэсээр босоод ирлээ. Босч ирээд илтгэл тавих нь уу гэтэл үгүй юмаа, шууд үүд зүглэв. Ван багш:
-Дэндэв ээ! Чи бид хоёр нэг өдөр дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. Ри багш тэгэхэд бид хоёрын хэнийг ч татгалзалгүй саналаа өгсөн шүү дээ. Тэр ачийг санаад нэг тулгачихад болохгүй нь юу байна. Одоо тэр хүн өндийгөөд ирэх биш! гэлээ. Содном, Вандуй гэдэг хоёр мундаг багш нь зэрэгцээд сууж байхад шавилсан нэртэй юм болохоороо Дэндэв хэдийгээр захирал мяндагтай ч гэлээ тэдний үгийг сонсох л учиртай байсан баймаар.
-Тэр цагаан цэргийн үлдэгдэл, үндэсний үзэлтэнтэй би намч ёсоор эвлэрэхгүй! гэсээр гарч явлаа. Нам ярьж байгаа хүнтэй ном ярьж таарах биш. Нам гүм болж хэсэг сууцгаав. Хаврын яргуй дэлгэрэхээс арай өмнөхөн бурхан болсон Ринченгийн сүнс зуны дэлгэр энэ орой амилан босч ирснээс нэг хүн аюун зугтаад бусад нь хүндлэх сэтгэлдээ хөтлөгдөн алмайрч байгаа юм уу даа гэмсээр хэсэг зуурын чимээгүй байдлыг Со багшийн намуухан дуу хөндөж:
-Ри багшийнхаа төлөө энэ хүнгүйгээр идээнийхээ дээжээс нэг хундага дэвшүүлцгээе ээ! гэлээ. Ринчен, Содном хоёр тоолбол бараг нас чацуу ч гэлээ хоёр биенээ Ри багш, Со багш хэмээн хүндлэн дуудацгаадаг билээ. Ер нь ч хоёр биенээ чи гэж дуудаж байгаагүй байх, багш та гэх мэтээр л харьцана. Энэ мэтийн харилцааг нарийн сүрхий ажигласан Норжмаа эр нөхрөө “Содном оо” гэж дуудахгүй, “Багш аа” гэж л дуудна. Хорооны ухуулагч орж ирээд “Танайх хэнийх гэдэг айл вэ?” гэж асуухад “Содном багшийнх аа” гэж хариулах жишээтэй. Бүгд хундагаа барилаа. Яагаад ч юм тулгасангүй, нэгэн амьсгаагаар бүгд хөнтөрцгөөв. Уг нь Го Мо Жо хундага тулгая гэж санал гаргасан билээ. Со багшийн түвшин нуруутай энэ үгэнд Го Мо Жогийн сэтгэл уярч, захирал руугаа хатуухан үг хэлж, араас нь довтолгон очиж агсам тавья гэж байсан ааг омог нь дарагджээ. Ван багш харин дуулж эхлэв.

* Алиман сарны тунгалаг туяа
* Агаар дэлхийг гэрэлтүүлж байна.
* Амраг чиний минь ариун хайр
* Алаг зүрхийг минь догдлуулж байна.

Ван багш хэзээний л үүнийг дуулах дуртай. Энэ үедээ хамар нь улам л улайгаад, улайх тусмаа монцойх шиг болно.

-Вандуй! Согтох нь уу даа. Биеэ барина шүү. Ри багш биднийг сая лав харсан.

-Би дахин энэ зусланд ирэхгүй ээ!

Ван багшийн энэ үг цочмоор сүрлэг байсангүй.

-Ирэлгүй яах билээ. Ирж байгаарай. Манай хаалга үргэлж нээлттэй шүү дээ. Эл үгийг өлгөж аваад Го Мо Жо үл ялиг согтуурхангуйгаар:

-Цогоо манай хоёрынх ч ялгаагүй дээ гэх зуур Со багштан яриагаа тасалсангүй үргэлжлүүлсээр

-Чамайг ирэхгүй бол бид бас үгүйлнэ шүү! гэж яриагаа дуусгалаа. Нэртэй төртэй эрдэмтэн болж идэршиж яваа хоёр шавь нь ч бас уралдан Ван багшийг аргадацгаав.

Ван багшийн зөв байжээ. Намрын сарыг адаглаад, өвлийн сарыг эхлүүлээд Ри багшийнхаа байгаа мөнхжингийн орон руу яваад л өгсөн болохоор зөв байсан юм. Харин тэрхэн үед хэн ч ингэж санасангүй, хэлж байсан Ван багш өөрөө ч тэр тухай зүүдлээгүй биз ээ.

-Со багш аа, хоёулаа Дэндэвгүйгээр Ри багшийнхаа төлөө хундага өргөчихлөө. Хоёр шавь маань ч хамт байлаа. Миний ажил ингээд боллоо. Одоо би ганцаараа Со багшийнхаа төлөө хундага дэвшүүлнээ гэснээ дагуулж яваа хоёр шавь руугаа харж

-Аль вэ, надад тусгайлан нэг хийгээдэх! гэлээ.

Хүүхдүүд гадаа тоглож наадах чимээ нь тасраагүй л байлаа. Тэд ямар хундага өргөхийн аз жаргалыг тухайлж гэж мэдэх биш, жаргалтай өдрийг улам л уртасгах гэж дуу хуур, наадам цэнгэлдээ умбаж байна. Богд уул нэвсийн харлажээ. Үдшийн бүрий түрэлхийн дайрч, түрэмгийлэн эзлэх янзтай.

-Ринчен, Дамдинсүрэн хоёрын дараагийн хүнийг нэрлээдэх гэвэл аргагүй л манай Со багш мөн дөө! Нацагдорж болоод Со багш мандтугай! гэх Ван багшийн үгийг тэрхүү шуугиан цэнгэл дундаас хэн л сонсов гэж.

2008

Ya.Baatar
Сан Франциско

2009-02-01T11:35:00.000-08:00

Анхны Ардын уран зохиолч, Эрхэм уран зохиолч хэн бэ

2 дах өдөр, 06-01-2009 03:02

Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жил, Монголын Радиогийн 75 жилийн ойд зориулав

1929 онд 1 сарын 9-ний өдөр Намын Төв Хорооноос Уран зохиолч нарын анхны бүлгэмийг албан ёсоор үүсгэн байгуулжээ. Хуралд нам эвлэлийн ажилтнууднаас гадна зохиолч, уран бүтээлчид оржээ. КУТВ буюу Дорно дахины их сургуулийн Дунгарын Чимид (1904-1932, зохиолч), Төв хорооны Суртлын хэлтсийн Суртлын Гэндэн, Намын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга Өлзийтийн Бадрах (1895-1941), Цэндийн Дамдинсүрэн (1908-1988, Ардын уран зохиолч 1986), бас Дамдинсүрэн, Мөрдэндэвийн Ядамсүрэн (1904-1937, Ардын гавъяат уран зохиолч, 1935 он), Содномбалжирийн Буяннэмэх (1901-1937, анхны Ардын гав’яат уран зохиолч, 1935 он), Магсар хурцын Дугаржав (1893-1946, Улсын алдарт гавъяат дуучин 1936), Г.Навааннамжил (1882-1954, зохиолч), Л.Цэндсүрэн (уран бүтээлч), Бямбын Ринчин (1905-1977, Төрийн шагналт зохиолч 1946), Дашдэмбэрэл, Шагдарнэрэн, толь зүйч Ядамжавын Цэвэл (1902-1984) нарын (14) нийт 16 хүн оролцжээ.

Энэхүү анхны бүлгэмийн 5 тэргүүлэгчдэд С.Буяннэмэх, М.Ядамсүрэн, Ц.Дамдинсүрэн, М.Дугаржав, Б.Ринчин нарыг сонгожээ.

1929 оны 12 сард Монголын уран зохиолч нарын бүлгэмээс 15 зохиолчийн 36 бутээлтэй Уран үгсийн чуулган номыг хэвлэжээ. Уг номын оршилд Дунгарын Чимид оршил бичжээ

1929 онд Монголын Зохиолчдийн анхны бүлгэмд Герман, Францаас хавар, намар дуудагдан ирсэн их зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж, бага Нацагаа буюу Төмөрийн Нацагдорж (1910-1966), Насан-Очирын Наваан-Юндэн (1908-1985), эрдэмтэн судлаач Балдангийн Содном (1908-1979), Б.Доржсүрэн (1909), Донровын Намдаг (1911-1982) нар элссэн аж..

1930 онд 9 сарын 9-нд МАРЗ (Монголун хувьсгалт зохиолчдын холбоо) –н Төв товчооны тэргүүлэгчдийн хурал болж, Товчооны даргаар М.Ядамсүрэн, нарийн бичгийн даргаар Д.Нацагдорж нарыг сонгон МАРЗ нээх зар тунхаг гаргажээ.

1930 онд 9 сарын 25-нд Монголын залуучуудын Эвлэлийн төв хорооны тэргүүлэгчдийн хурлаар МАРЗ-н ажлыг дэмжин бурэлдэхүүнийг шинэчлэх асуудлыг хэлэлцэн жинхэнэ тэргүүлэгчдэд Л.Цэндсүрэн, Б.Банзрагч, Д.Нацагдорж, орлогчид М.Дугаржав, М.Ядамсүрэн нарыг баталж, даргаар Л.Цэндсүрэнг, нарийн бичгийн даргаар Д.Нацагдоржийг сонгожээ.

1930 онд 11 сарын 28-нд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх товчооны хурлаар Монголын зохиолч нарын холбоо (МАРЗ) албан ёсоор байгуулсныг зарлажээ.

1931 онд 1 сарын 15ны хурлаар МАРЗ-н тэмдгийн төслийг хэлэлцэн, нэрийг МАРЛ болгон өөрчилжээ. Тус хуралд М.Ядамсүрэн, Өлзий-Очир, Б.Банзрагч, Лоорой, их Д.Нацагдорж, Ч.Дашням, Н.Наваан-Юндэн, бага Т.Нацагдорж, Цэдэн, Ө.Чимид, Радбаабазар, С.Буяннэмэх, Гомбо нарын 14 хүн оролцож Уран сайхны чуулган нэрт хурлыг анх байгуулж, даргаар С.Буяннэмэхийг томилж, нарийн бичгийн даргаар Нацагдорж, тэргүүлэгч гишүүнээр Өлзий-Очир, М.Ядамсүрэн, Гомбо нарыг сонгожээ. (Ардын үндэсний соёлын зам 1934 он, Н-82)

1934 онд 10 сарын 12-нд Монголын үндэсний зохиолчдын хуучин шинэ гишүүдийн хурлыг хийж уран зохиолчдын шинэ товчоог сонгов. Товчооны даргад С.Буяннэмэх, нарийн бичгийн даргад Төмөрийн Нацагдорж, тэргүүлэгчдэд Өлзий-Очир, М.Ядамсүрэн, театрын дарга Гомбо, тэргүүлэгчдийн орлогчид Ө.Чимид, үйлдвэрчний Чимид нарыг сонгон баталжээ. (Ардын үндэсний эрх сонин 1934, N82)

Энэ үес тус холбоо тамга тэмдэг хэрэглэх болж эхний 23 үнэмлэхийг олгожээ.

Буяннэмэхийн гарын үсэгтэй 15 тоот үнэмлэхийг П .Хорлоо, 37 дахийг нь М.Чимэд авсан.

Уран зохиолчдын салбар байгууллагыг эхлээд Багшийн сургуульд Т.Нацагдорж, Б.Доржсүрэн нар байгуулжээ.

1934 онд 12 сард Монголд анх удаа радио үдэшлэгийг зохиосон нь сонсогч олны талархлыг татав. Энэ үдэшлэгт С.Буяннэмэх, Ц.Дамдинсүрэн, Л.Цэрэн-Очир, Т.Нацагдорж, Д.Цэвэгмид, Б.Доржсүрэн, Д.Намдаг, Н.Наваан-Юндэн, Жамбын Лувсанжамц (1911), Даваа, П.Хорлоо нар оролцсон аж. 1934 оны намраас 1935 оны өвөл хүртэл 29 удаа радио үдэшлэг зохиожээ.

1935 онд 9 сарын 25-нд Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид, Ардын сайд нарын зөвлөлийн гишүүдийн 25-р хурлын шийдвэрээр Ш.Аюуш, С.Буяннэмэх нарт Улсын алдартай гавъяат уран зохиолч хэмээх цол олгожээ.

1935 онд 11 сарын 15-нд Ардыг эрүүлийг хамгаалах яамнаас 10 жилийн ойд зориулан эрүүл мэндийн сэдэвт шүлгүүдийг нэгэн дэвтэр (65 шүлэг) болгон хэвлэжээ. Их зохиолч Д.Нацагдорж, бага Т.Нацагдорж нар хамтран бичжээ.

1936 оны дундуур Улс төр уран сайхны зөвлөлээс 12 сэдвээр Хувьсгалын 15 жилийн ойд зориулан уран зохиол яруу найруулгын анхдугаар их уралдаан зарлажээ. Нэгдүгээр зэрэгт орсон Төмөрийн Нацагдорж, Дондогын Цэвэгмид (1915-1991), Пэрлээ, Даржаа, нарт Ардын уран зохиолч, хоёрдугаар зэрэгт орсон Д.Сэнгээ, Л.Цэнд-Очир, Б.Доржсүрэн (1909-?), Даваа, Ринчингийн Пүрэв (1900?-1937) нарт Эрхэм уран зохиолч цол, гуравдугаар зэрэгт орсон Гонгорсүрэн, Чимид-Осор, Бүрнээбаатар нарт Уран зохиолч цол олгожээ.(Соёлын яамны архив, Ардын үндэсний эрх 1936 N73)

1936 онд 10 сарын 7-нд хотын зохиолчдын хурал болж, тус хурлаас Монголын уран зохиолчдын төв холбоог 9 тэргүүлэгчтэй болгож даргад Р.Пүрэв, орлогчид Жаргалсайхан, нарийн бичгийн даргад Д.Цэвэгмид, гишүүдэд Буяннэмэх, Ядамсүрэн, Сэнгэдорж, Дашням, Цэдэнжав, Доржсүрэн нарыг оруулжээ.

1936 онд 10 сарын 13-нс Уран сайхны улс төрийн зөвлөл, Улсын төв театраас хамтран хуралдаж Буяннэмэх, Аюуш, Ичинхорлоо. Санжид, Цэнд-Очир, Намдаг, Тэрбиш, их Нацагдорж, бага Нацагдорж зэрэг нөхдийн нэрийг зааж бичих жүжгийн товчийг дараагийн хичээлд бэлтгэн ирүүлэхээр тогтжээ.

Сурвалж: П.Хорлоо, Монголын орчин үеийн уран зохиолын товч түүх, 1921-1965 он, Улаанбаатар 1968 он

http://www.mongolinternet.com/FamousMongolian.htm
http://bayanmongol.com/

Beltgesen Ts.Batmunkh
daanjuur@gmail.yahoo.com

Сэтгэлдэл Н. Баясгалан

2009-02-01T11:18:00.000-08:00

Баясгалан Н. - Б.Содном гуайн тухай дурсамж

Б.Содном гуайтай ШУХүрээлэнгийн ажилтны
байранд өөд өөдөөсөө харсан хаалганд
нилээд хэдэн жил амьдарч байлаа. Тэр үед би
хүүхэд байсан болхоор зарим зүйл санаанд
тод байдаг юм.
ЭШ ажлын талаар судлаачид
илүү тодорхой судалсан тул энэ тухай
бичсэнгүй. Судалгаа хийж байгаа тухайгаа их
ярьдаг байсан. Энэ тухай бага ч болтугай
цухас дурьдахыг зорив. Содном гуай маш их
нямбай, аливаа юманд гярхай, шүүмжлэлтэй ч
хошин маягаар нүдэнд харагдаж, сэтгэлд
үлдэтгэл сайхан ярьдаг байв.

Миний ээж Донойн Сурмаажав нь Б.Содном
гуайтай дунд сургууль болон Германд хамт
суралцаж байсан хүний нэг билээ.Германаас
ирээд Судар бичгийн хүрээлэнгийн Хэл
бичгийн кабинетад Толь бичгийн нэр томьёон
дээр мөн хамт ажиллаж байсан. Манай ээж
хүрээлэндээ өөр ажилд шилжин ажилсан ч, тэд
нэр томьёоны тухай яриа, Д.Нацагдорж
судлалыг бий болгох тухай болон бусад олон
зүйлийг ярьдаг байсан. Д.Нацагдорж судллаар
маш их зүйл хийсэн. Тэр хүний тухай маш их
материал цуглуулж, олон хүнтэй уулзаж,
хөдөө ч олон удаа явдаг байлаа.

2008-12-09T07:23:00.001-08:00

Балдангийн Содном гуайн нэгэн сайхан зуршил Хэвлэх
1 дэх өдөр, 08-12-2008 22:04

Нэрт эрдэмтэн Балдангийн Содномын мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан орууллаа.
www.bayanmongol.com

Би утга зохиол судлаач Балдангийн Содном авгайтай нилээд сайн танилцаж гэр орноор нь очиж энэ тэрийг хөөрөлдөн хуучилдаг боллоо. Содном авгай ер нь тун нямбай хүн юмаа. Багадаа Германд сургууль хийсэн болоод ч тэр юм уу, юм юмандаа ариг гамтай тун хямгагч юм л даа. Магадгүй өнөө хэлмэгдлийн олон жил орон шоронд удаан сууснаас ч тийм дадал зуршилтай болсон байж мэднэ.

Наадын жишээ хэлэхэд л төгрөг мөнгөө байнга түрийвчиндээ хийж явах юм. Голцуу л хүн тав арван задгай төгрөгөө хам хум халаасандаа хийчихдэг шүү дээ. Тэгвэл Содном авгай түүнийг бүдүүлэг гэж үзнэ. Тэр ч байтугай олны гар дамжсан үнгэгдэж хумхигдсан төгрөгийг угаалгын нунтаг уусгасан усанд булхуулан угааж дараа нь толийтол индүүдэх юм. Энэ нь бүүр зуршил болсон гэнэ.
Ажил албанаасаа бууж ирээд ч юм уу, дэлгүүр автобуснаас хариулт болгон авсан төгрөгөө орой болгон тийн угааж индүүддэг гэнэ. Бас Содном авгай төгрөгийг нугалахыг ихэд цээрлэнэ. Тэгээд зуутын дэвсгэрт тэнэгэрээрээ багтах хэмжээний хавтгай хар түрүүвч эдлэх юм. Бас зоос мөнгө бол хүний хөлс хөдөлмөр гэж ярих дуртай.

Нагац ах маань Алтайн банкинд насаараа мөнгө хураагч, нярав хийж байгаа юм. Ах маань ч бас төгрөгний дэвсгэрт толигор байлгах дуртай, мөнгийг тийн авч яваа хүнд их элэгтэй байдаг ч юм. Би тэгээд Содном гуайн үлгэрээр том түрийвч авч мөнгө төгрөгөө авч явдаг боллоо.

Гишүүн чи ч гэсэн (М.Цэдэндорж, Л.Тудэв бид гурав биесээ гишүүн гэж авгайлдаг зуршилтай) том түрийвч авч мөнгөө хийж бай. Сайхан тэнэгэр дэвсгэрт түрийвчнээсээ гарган наймаа хийж явах чинь хө нэг соёл байна шүү. Хүний өөрийн хөдөлмөр хөлсийг ч хүндэтгэж байгаагийн илрэл.

Яруу найрагч Мишигийн Цэдэндоржийн яриа 1960он. Сормууниршийн Дашдооровын элдэв учрал дурсамж номоос, хуудас 141

2008-12-03T08:23:00.000-08:00

2008-12-03T07:13:00.001-08:00

We extend an invitation to your Department of Mongolian Studies to join with the Mongolian Academians on the occasion of the 100^th anniversary of the birth of Baldan Sodnom. Famous author, Academian, Professor, Scientist, Activist and Philologist credited with helping to bring modern western ideas to Mongolia and opening the study of Mongolia to the western world.

This commemoration for Professor Baldan Sodnom (1908 – 1979) will begin on November 29^th and go through December 29^th, 2008. The celebration is being held in Ulaanbaatar, Mongolia. We will welcome any comments on Professor Sodnom’s work, on who he was and his contributions to the understanding of Mongolia from you and your Department.

Send your comments and letters to daanjuur@gmail.com at http://www.bayanmongol.com/ and ErdemtenB.Sodnom@gmail.com at http://www.mongolstudy.blogspot.com/

http://www.bayanmongol.com/ - General Organizer

http://www.mongolstudy.blogspot.com/ - Study of Baldan Sodnom and Associates

Thank you for your time. Look forward to hearing from you in the near future.

Sincerely,

Ts. Batmunkh

University of Wyoming

2008-11-30T08:21:00.001-08:00

"Миний Эх Орон" сэдэвт зохиол бүтээлийн цуврал уралдааны 3-р уралдааныг зарлаж байна.
Нэрт эрдэмтэн Балдангийн Содномын мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан гадаад, дотоодод суугаа нийт монголчууд, монголч эрдэмтэд, судлаачдын дунд зохиол бүтээлийн уралдааныг зарлаж байна.

2009 оны 2 сарынн 1-ны дотор сунггав.

Оршил: МИНИЙ ЭХ ОРОН

“>Миний Эх Орон” сэдэвт зохиол бүтээлийн цуврал “Эхийн хайр”, “Тэнгэрлэг эх орон минь” уралдааны үргэлжлэл болох “Амин хайртай аав” гуравдугаар уралдааныг 1926 онд Герман оронд сураар явсан, уран зохиол судлаач, их зохиолч Д.Нацагдорж судлаач, ардын билиг зүйч, толь зүйч, шинжлэх ухааны ахмад зүтгэлтэн, нэрт эрдэмтэн Балдангийн Содномын (1908-1979) мэндэлсний 100 жилийн ойн нэрэмжит болгон явуулж байна.

Гуравдугаар уралдааны нэр: АМИН ХАЙРТАЙ ААВ
Элэг зүрхэнд дэндүү ойрхон
Эх нутгаа санан зүүдэлж
Ээнэгшин дасч Гадаадад суугаа
Элгэн садан Монголчуудынхаа дунд

"Миний Эх Орон" сэдвийн дор “Амин хайртай аав“ чөлөөт зохион бичлэгийн 3-р уралдааныг www.bayanmongol.com багаас зарлаж байна.
Уралдаанд аавын тухай чөлөөт сэдвээр шүлэг, дууны үг, дурсамж , бодрол агуулсан өгүүлэл, санамж захиас үг, сэтгэлээ нээсэн тэмдэглэл, орчуулга зэрэг чөлөөт зохион бичлэгийг монгол хэлээр бичин ирүүлнэ.

Уралдааны сэдэв 2: Миний мэдэх Б.Содном гуай
Монголын их дээд сургуулийн оюутан, ахлах ангийн сурагчид, судлаач, зохиолч, сэтгүүлч, нийт монголчууд “Миний мэдэх Содном гуай” сэдвээр зохион бичлэг ирүүлж болно.

Уралдааны сэдэв 3: Монгол судлалд Балдангийн Содномын хувь нэмэр
Мөн уралдаанд оролцох хүсэлтэй монголч эрдэмтэн судлаачид “Монголын судлалд Балдангийн Содномын хувь нэмэр” ерөнхий сэдвийн дор бүтээлээ ирүүлж болно. Бүтээлээ ирүүлэх хугацаа нээлттэй.

Зорилго: Монгол хүн сэтгэл зүрхний гүндээ эх орноо хэрхэн тээж явааг харуулах, хойчийг залгамжлах залуу үеийнхээ эх орон, элгэн садан, эх түүх, алдарт хүмүүс, монгол ахуй соёлоороо бахархах үзлийг дэмжихэд оршино.

Тодотгол: Гадаад, дотоодод суугаа нийт монголчууд, монгол судлаач нар гурван ангилалаар оролцоно. Уралдаанд нас харгалзахгүй. Хүүхэд залуус болоод ахмад буурлууд бүтээлээ ирүүлэхийг чухалчилна. Тусгайлсан бичлэгийн төрөл заагаагүй. Гурван ангилалаар шагналтай.

Хугацаа, хаяг: Бүтээлийг daanjuur@gmail.com Энэ и-мэйл хаяг спамаас хамгаалагдсан тул JavaScript тохиргоогоо нээнэ үү цахим хаягаар хүлээн авч дүнг http://www.bayanmongol.com интернет (цахим оюут) хуудсаар дамжуулан нийтэд зарлана. Уралдаанд гэж хаяглан овог, нэр, хүйс, нас,хаягаа тодорхой бичиж явуулна уу.
Бүтээлийг зохиогчийн зөвшөөрөлтэйгээр интернет (цахим оюут) хуудсаар дамжуулж олны хүртээл болгоно.

Шагнал: Шагналын сан 1000$.

"Амин хайртай аав" уралдааны шагнал

1-р байр 150$ (Эрдэмтэн Б.Содномын ном, CD, DVD, мөнгөн шагнал)
2-р байр 100$ (Эрдэмтэн Б.Содномын ном, CD, DVD, мөнгөн шагнал)
3-р байр 50$ (Эрдэмтэн Б.Содномын ном, CD, DVD, мөнгөн шагнал)

Шилдэг бүтээлийн тусгай шагналд Эрдэмтэн Jack Weatherford-н гарын үсэгтэй Чингис хаан ном, Хүн гүрэн, Аттилла хааны ялалтын нууцууд ном, морин хуурын CD, бусад ном, шагналууд дагалдана.

Хүүхдийн (16 нас хүртэлх) шагнал

1-р байр 50$ (Эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэнгийн зохиол, CD, DVD, мөнгөн шагнал)
2-р байр 30$ (Марко Поло ба дэлхийг нээхүй ном, CD, DVD, мөнгөн шагнал)
3-р байр 20$ (Хүн гүрэн, Бурханы ташуур ном, CD, DVD, мөнгөн шагнал)

Оролцсон хүүхдүүдэд, тусгай шагналт байранд урамшуулал, шагналтай

Миний мэдэх Содном гуай уралдааны шагнал

1-р байр 150$ (Эрдэмтэн Б.Содномын ном, CD, DVD, мөнгөн шагнал)
2-р байр 100$ (Эрдэмтэн Б.Содномын ном, CD, DVD, мөнгөн шагнал)
3-р байр 50$ (Эрдэмтэн Б.Содномын ном, CD, DVD, мөнгөн шагнал)

Шилдэг бүтээлийн тусгай шагналд эрдэмтэн Б.Содномын ном, бусад ном зохиол шагналууд дагалдана.

Зохион байгуулагч:

www.bayanmongol.com Ерөнхий зохион байгуулагч
www.mongolinternet.com Монгол Интернет компани
www.medeelel.com Мэдээлэл Баг
www.baigal.com “Хутай билиг" Уламжлалт анагаах ухааны төв
www.zamdaan.com Замдаан сэтгүүл
www.mashbat-film.com Машбат филм
www.mongolstudy.blogspot.com Б.Содном судлал

Найз, нөхөд, уралдааныг дэмжигч олон

Жич: Хамтран ажиллах, дэмжих хамт олон, номын зохиогчид, хувь хүмүүсийг урьж байна. Эхийн хайр анхдугаар уралдаан, Тэнгэрлэг эх орон минь хоёрдугаар уралдаанд идэвхтэй оролцсон хүмүүст баярлалаа. 2008.11.29 Ts.Batmunkh

2008-11-26T20:24:00.000-08:00

Зүүдэндээ би аавтайгаа уулзлаа

Хаалга гаднаасаа онгойх чимээ сонсогдлоо
Хаанахын хэн орж ирж байгаа юм болоо
Унтаж байсан би гайхаад хартал
Унтлагын өрөөний хаалга онгойж
Хайрт аав минь зогсож байх юм
Угс хийгээд босоод аавыгаа
Учиргүй тэврээд авлаа би
Та хаанаас ирээ вэ? Таныг бид...
Таталдаад үг минь гарсангүй
Тиймээ, охин минь гээд
Толгой дээр минь үнсээд авлаа
Доод давхарлуугаа дагуулаад
Тандаа би кофе буцалгаж өгье гээд
Данхаа шүүрч аваад тулган дээр тавилаа
Даана ч надад монгол цай алга ааваа гэхэд
Тэр яахав вэ? охин минь гээд
Танайхаар нэг ороод гаргая гэж санлаа гэлээ
Эргэн тойрныг нуруугаа үүрэн ажиглан харан
Эхэмсэг инээмсэглэн нүдэндээ нэг л баяртай
Тэгэж байтал би сэрлээ
Тэрхэн үедээ гайхах балмагдах сэтгэл төрлөө
Эргээд зүүдээ бодтол сэтгэл нэг л өег
Ингэж би аавтайгаа олон жилийн дараа дахин уулсан юм

Б.Содном Үзмээ. 22\11\2008

2008-11-26T20:06:00.000-08:00

Миний Сайхан Аав

Олны дундаас онцгойрч гарч ирсэн
Миний сайхан аав минь
Олон түмэндээ "Эрдэмтэн" гэж
Мин хүндэтгүүлсэн эрхэм танаа
Онцлон дурсах сайхаан

Ураг нэгт ухаан заасан
Эрдэм номыг дэлгэрүүлсэн
Эрхэм хүндэт аав таныгаа
Уламжлан дурсах сайхан

Олон сайхан хүний үрийг олны дундаас
Онгодыг нь оруултал нэрд гаргасан
Олон шавь нарыгхаа дунд “Багш” гэж
Он жилүүдэд дуудуулсан сайхаан

Хүний дээдийн ёсоор хүмүүжүүлсэн
Хүндэт хүүхдүүд тань тандаа
Хүн ертөнцөд амар амгалан амьдран
Хүндэт эрхэм танийхаа өмнө хүлцэн мөргөмүн.

Б.Содномийн Үзмээ17-11-2008

2008-11-26T20:02:00.000-08:00

Миний сайхан ааваа дурсахуй

Эцэг хүн эцгийнхээ үүргийг гүйцэтгэж чаддаг тийм л хүн хүний аав. Хүн болгон аавтай байх шиг хамгийн сайхан завшаан хорвоод алга. Тэр тусмаа ганц бидний аав болоогүй олон сайхан шавь нарийнхаа аав болж чадсан миний аав эрдэмтэн Балдангийн Содном. Миний аавыг уран зохиолын хичээл дээр гардаг Д. Нацагдорж судлаач, эрдэмтэн, багш, зохиолч гэдгээр нь хүмүүс андахгүй. Аав маань Монголын Шинжлэх ухааны салбарт 49 жил гаруй ажиллаж, монголын утга зохиол судлал, хэл шинжлэл, нэр томьёо судлал, ардын аман зохиол судлал, Д. Нацагдорж судлалыг бий болгосон.
Манайх өвөө эмээ, ээж аавын хамт, таван охин, зургаан хүүтэй өнөр өтгөн гэр бүлтэй, жижиг гээчийн мал аж ахуй эрхэлдэг, эрдэм ном зэрэгцүүлсэн айл байлаа. Яг л дэн буудал шиг олон хүн өдөрт хэд хэд ороод гардаг, эмээ ээж хоёр гал тогооноос амс хийнэ гэж үгүй, өвөө маань бурханы ном хурхынхаа хажуугаар ах эгчтэй хамжин түлээ түлш ойртуулан, аав бичгийн ажлаас гадна гэр бүлийнхээ ажилд тус нэмэр болон бидэндээ хаяа гараа гаргасан сайхан хоолоорой дайлан, үргэлж биднийхээ сурлага хичээлд маань анхаарлаа хандуулан хичээл номыг минь давтуулан, багш нартай маань уулзан бидний дутагдлыг аль болох тэр дор нь засаад авахыг хичээнэ. Биднийг бага байхад их шүлэг, тооны хүрд цээжлүүлдэг байлаа. Шүлэг цээжилбэл ой их хөгжиж толгойд юм амархан тогтдог гэж үргэлж хэлнэ. Аавыг минь олон сургууль урин анхны пионер, эвлэлийн гишүүн, Д. Нацагдоржийн тухай яриа их хийлгэнэ. Аав маань хүүхдүүдтэйгээ эцэг хүний үүргийнхээ дагуу сайн гүйцэтгэж чаддаг байсан юм. Бид гэртээ шинэ жилээр 12 жил болон багат наадмын хувцас өмсөн дуулан бүжиглэдэг байлаа. Шинэ жил хүүхдийн баяраар хүүхдүүдээ заавал бэлэг өгдөг байсан. Эмэгтэйчүүдийн баяраар бүх хөвгүүдээ урайлан хоол ундаа хийж, гэр орноо сайхан цэвэрлэж ээжид болон охидуудаа сайхан ширээ засан баярлуулна. Хөвгүүдээ охин хүнийг эх хүний үүднээс нь хүндэтгэж бай гэж захина. Аав маань ямарч эмэгтэй хүнийг хүндэтгэдэг хүн байсан. Муу эм хүн гэж байхгүй гэдэгсэн. Юм хийхдээ үнэхээр нямбай. Нэг жишээг хэлье. Юмыг угаахдаа нэг нэгээр нь угааж, гурав зайлдаг байлаа. Хувцасыг хольж олноор нь угаадаггүй байсан, тэгэж угаавал хооронд нь хэр буртаг нь холилдож хувцасны өнгө амархан алдаг гэж хэлдэгсэн. Өөртөө их дэглэмтэй өдөр болгоны төлөвлөгөөтэй цагыг яс баримтладаг, өдрийн амьдрал ажлаа хослуулахдаа гарамгай зохицуулж чаддаг. Их олон төрлийн ажлыг өдөрт амжуулж чаддаг, цагыг алт шиг хайрладаг, нэг секунтээр тооцдог байсан учир өөрийн зорисон зорилгоо бүтээж чадсан байх. Өөрийн сурсан мэдсэнээ хэнээ ч харамлахгүй хэлэн зааж, ямарч хүнийг голохгүй сонсон хүлээн авч хүндэтгэнэ. Үргэлж жижиг балын харандаа өвөртлөн хүний хэлсэн ярисаныг тэр дор нь тэмдэглэн авна. Миний аав их олон шавь нартай, шавь нараараа үргэлж бахархана. Хүн ааваас “Со багшаа” таны шавь хэд хүрч байна гэхээр их олоон, мянга гарсан шүү гэдэг байлаа. Аавын маань шавь нар нэртэй төртэй эрдэм номтой сайхан хүмүүс бий. Тэдний дотор одоо ч уран бүтээлээ хийж яваа бидний мэдэх Л.Түдэв, П.Хорлоо, Д.Цэнд, С.Мөөмөө, Ж .Цолоо, Л.Балдан, Я.Баатар, Д.Өлзийбаяр нарын олон сайхан хүмүүс бий. Миний сайхан аав ганц бидэндээ түшиг болоогүй монголынхоо ард түмэндээ түшиг болж чадсан гэдэгт итгэлтэй байна.

Б.Содном Үзмээ
11-20-2008

ЭХ ОРОН МИНЬ

2008-11-26T17:07:00.000-08:00

Сэтгэлд минь хоногшсон Тэнгэрлэг эх орон минь

1 дэх өдөр, 17-11-2008 01:59

Эх орон минь
Элэнц хуланц, эх эцгийн минь өвлөнЭзэмшсэн Хангай говь хосолсонЭрэлхэг баатруудын минь сүр сүлдээрЭнэ дэлхийн түүхэнд тодорсонЭх орон минь Монгол
Хүчирхэг хүлэг морьдын гайхамшигийгХүннүгийн үеэс эхлэн бадруулсанНүүдэлчин монголчуудын эр зоригийгНэн ялангуяа цуурайтуулсанНэгэн түүхт орон Монгол
Ахмадын үгийн сонсон биширдэгАйлын хүнийг зочлоод хүндэтгэдэгАгуу их сургаал ёс заншилтайАзийн төв зүрхэнд оршдогАлтан соёмбот орон Монгол

Сэтгэлд минь хоногшсон Тэнгэрлэг эх орон минь
Элэг зүрхнээс уяатайЭнхрий Монгол орон минь гэж Төрийн шагналт, ардын жүжигчин Пүрэвдорж гуай дуулдаг шиг Монгол хүн болгоны сэтгэлийн уяас бол Монгол эх орон мөн. Монгол хүн болгон ерөнхийдөө голдуу уул ус, тал нутаг, төрсөн нутгаа харах юмсан гэж үгүйлэн ярьдаг. Магадгүй нүүдлийн аж ахуйн амьдралтай байсан монголчууд өчнөөн төчнөөн нүүн нүүдэллэж байхдаа байгалийн зохидол үзэгдэлийг анзаарч өөрийн нутагшсан нутагтайгаа жишэн харьцуулдаг байсантай холбоотойгоос гадна нутаг үндэстний зан заншил ялимгүй өөр учраас идээшихэд сэтгэлд нэг их өөриймсөг болж тусахгүй байсан биз. Тийм ч учраас дээр үеийн ихэнх дуу, шүлэг аман зохиолуудад голдуу уул ус, ахуй амьдрал, зан заншлыг өгүүлсэн нь илт байдаг.
Одооны бидний монголчуудын хувьд арай өөрөөр эх орноо өгүүлдэг нь илт. “Усыг нь уувал, ёсыг нь даг” гэдэг зүйр цэцэн үг байдаг. Тийм ч учраас орчин үеийн монголчууд хаа ч ажиллаж амьдарсан ч тэр орондоо хурдан дасч тухайн нийгэмдээ зохицож байна. Гагцхүү бидний өгүүлээд дутагдаад байгаа зүйл маань хамтран амьдрах амьдрал маань юм. Энэ бидний ёс заншилтай холбоотой болон монголчуудын нийтэч сэтгэлгээ.
Монгол хүн бие биеэндээ сэтгэлийн дэм тус өгч чаддаг, зовлон жаргалаа ойлголцож хуваалцаж чаддаг тийм л сэтгэлийн тэнхээтэй хүмүүс.

Гадныхан насанд хүрвэл өөрийн хувь амьдралаа хэн нэгэн хүний оролцоогүйгээр бие даан амьдрахыг хичээдэг. Энэ нь тэдэнд хувь амьдралыг бий болгодог учир тэд хамтран амьдрагч бидний монгол зан ойлгохдоо дульхан. Америк хүмүүс нялхаас аваад бүх хүн болгон нь “Би Америк хүн” гэдгээрээ бахархдаг. Тэд өсч өндийхдөө сүлд дуугаа тархиндаа шингэтэл хаа ч явсан сэтгэл дүүрэн дуулдаг. Тэрэнтэй адил Монголчууд маань сүлд дуугаа дуулдаггүй ч гэсэн мах цусны минь тасархай монголдоо гэсэн дүүрэн сэтгэл зүрхэнд минь уяатай байдаг.
Монгол хүн болгон эхийгээ дээдлэн хайрладаг шиг эх орноо эх шигээ зүрх сэтгэлдээ тээж явдаг. Бид “Би монгол хүн” гэдгээ хаа ч хэнд ч ойлгуулахыг хичээдэг нь бидний нууц биш харин бахархах бардам сэтгэл.

25 ТВ-ийн “танайд хоноё” нэвтрүүлгийн хөтлөгч Алтантүрүү Вашингтон ДС-д амьдардаг монгол улсын иргэн Сэрээтэрээс асуухдаа “Эх орноо саналаа гээд хүмүүс яриад байдаг. Яг юуг нь санадаг юм вэ?” гэж асууж байсан. Сонин асуулт байгаа биз. Бидэнд өдөр болгон өглөөнөөс орой хүртэл чихэнд минь чимэгтэй сонсогдох, сэтгэлээ онгойтол ярих төрөлх монгол хэл, аялгуу сайхан дуу хөгжим, хаашаа ч харсан монгол орчин маань өгүүлэгдэж байна.
Дуртай хүслээрэй зочлоод ороод гарах айл саахалт, гудамжаар алхан гангар гунгар ярих найз нөхөд, нэг үнсүүлээд, нэг загнуулах аав ээжийгээ, ах дүү нартайгаа сэтгэл дүүрэн тэмдэглэх тэмдэглэлт өдрүүд, хээр гарч хээрийн айгуум сайхан монгол үнэр, хөдөө талын жинхэнэ монгол амьдрал, хөдөө төрөөгүй ч тоос шороотой ч гэсэн Улаанбаатарын маань хөлхөгдөх амьдрал маань үгүйлэгдэж байна.
Б.Содномын Үзмээ 10-27-2008 (USA)

2008-10-21T09:11:00.000-07:00

МЭНДЧИЛГЭЭ

ТА БҮХЭНДЭЭ

Танай гэрт зочлоод
Тааламжтай сайхан байлаа
Дүү охиныг минь
Дүүрэн жаргалтай амьдруулж байгаа

Хүргэн дүүдээ:
Хан хорвоогийн сайхан бүхнийг
Хамаг олны жаргалыг хүсье

Сэргэлэн цовоо охид тань
Сэтгэл уярам байлаа
Уран гартаа дүүгээрээ
Уяран байж бахархалаа

Инээд баяслаар дүүрэн Тэмүүлэл
Ичимхий бүрэг Тэргэл
Инээмсэглэл цацруулсан Жеймс
Ихэмсэг хатагтай Үзмээдээ
Эрхлэх дуртай Доотийд

Энэ хорвоогийн хамгийн сайн сайхан бүхнийг хүсье.

Эгч Эрдэнэчимэг 2008-9 сар

МОНГОЛЫН ХАРЫН БӨӨГИЙН ДУУДЛАГЫН ТУХАЙ

2008-06-23T10:44:00.000-07:00

Монголын харын зүгийн бөөгийн дуудлагын тухай ярина гэдэг нь ер нийт монгол бөөгийн
мөргөлийн дуудлагын тухай ярих гэсэн үг юм. Учир юу гэвэл, харын бөө нь монголын бөөгийн анхны гарал мөн. Харын бөөгийн мөргөлөөс суравалж авч, мөнөөхөн бөөгийн дуудлага цаашдаа янз бүр болсон түүхтэй юм.
Монголчуудын шүтлэгийн тухай түүх зохиолд нилээд дээр үеэс тэмдэгдэн иржээ. Гэхдээ эдгээр бичиг зохиолд голдуу товч төдий буюу бусад зүйлийг тоочихын далимд цухас гаргасан зэрэг үнэхээр эрдэм шинжилгээний зохиол ховор юм.
Зориуд судалж бичсэн алдарт зохиолч бол Дорж Банзаровын "Монголчуудын бөөгийн мөргөл буюу харын бөө" гэдэг юм байгаа юм.
Мөн зохиол 1846 онд бичигдсэнээс хойш 115 жил болжээ. Энэ зохиолд бөөгийн дуудлага монгол ардын аман яриагаар дамжиж байдгаас гадна "Одон тэнгэр урих тахих судар", "Галын бурхан тахих судар", "Галын ерөөл", "Одон хүрд, зан бичиг, үзэл, тахил төгс оршив" гэх мэтийн бичмэл зүйл олон байна гэжээ.
Үнэхээр ч энэ нь тийм байгаа билээ. Үүнийг академич Ц. Дамдинсүрэн 1957 онд "Монголын ухан зохиолын тойм" гэдэг номдоо нотолж, олон баримтыг гаргасан юм.
Бас академич Б. Ринчин ийм бичгийн баримтыг эмхтгэж, латин галиг үсэг буулгаад 70 шахам зүйлийг 1959 онд Вийсбаден хотод хэвлүүлжээ.
Монголын бөө, удганы зан суртахуун, ёс журам, онолын тухай буриад Дорж Банзаров \1846 онд\, В. Юмсунов \1875 онд\, М.Н. Хангалов \1895 онд\, СССР-ийн Б.Я.Владимирцов, Халхын Ц. Дамдинсүрэн, Ч. Далай \1959 онд\ нарын зэрэг нэлээд олон монголч эрдэмтэн сүүлийн үед тус тус бичсэн байна.
Эд бүгдийн зохиолыг нийлүүлэн судлахад монгол бөөгийн тухай ихээхэн зүйлийн мэдлэгийг олж авах боловч, харин бүрэн буюу гүйцэд ойлгоход дутагдалтай. Ялангуяа бөөгийн үзэл, онолын талаар гүйцэд ойлгож болохгүй байна.
Дорж Банзаровын алдарт зохиолоос хойш одоо хүртэл монгол бөө нарын дуудлагын хувирбарыг галиг үсгээр тэмдэглэн авч, хэвлэн нийнэлсэн нь нэлээд бий.
Харин бөөгийн янз бүрийн дуудлага дээр хүч тавиад, түүний зан суртахуун, ёс журам, үзэл онолын талыг орхигдуулах нь харамсалтай тул, аль алин дээр нь анхаарах хэрэгтэй байна. Монголчуудын дотор одоо халх, \дархад гөрөөчин\ отог, ордост монгол бөө, удганы ёс журмыг сайн мэдэх хүмүүс байна. Эдний амьд мэнд дээр өрсч ажиллах явдал монголч эрдэмтэн нарт шаардагдаж байгаа нь илэрхий.
Монголын бөөгийн мөргөл бол монголчуудын шүтлэгийн нэг нь байснаар барахгүй, байгалийн жам, түүний гайхамшигт үзэгдлүүдийн учир шалтгааныг дав даруй танин мэдэж, тайлбарлан чадахгүй байсан тэр балар эртний үед хүн төрөлхтөн цөм дор бүрийн өвөрмөгц байдлын дагуу анхны сүсэг бишрэлийг үүсгэсэн явдалтай холбогдох юм.
Энэ мэтчилэн балар эртний монголчууд ч гэсэн дээр тэнгэр, газарт савдаг, усанд лус гэх эзэд байх шиг байна гэж үзээд, амьд чанартай хий сүгийг бий болгон шүтсэнээс бөөгийн мөргөл үүсчээ. "Монголын харын зүгийн бөөгийн мөргөл" бол монголчуудын өөрсдөө бүтээсэн эртний шүтлэг нь мөн юм.
Монголын бөөгийн дуудлагын цуглуулж судлаад үзэхэд тун олон янзын хэлбэр хувилбартай болсон үзэгдэнэ. Ингэж олон янз болсон явдал бол түүний нэр зарим түүхт явдалтай холбогдох байна.
Анх бөө, удган гэж хэлэлцэн байжээ. Гэхдээ бөөгийн ёс, түүний зарим дуудлаганд хар зүгийн тэнгэр өуюу лус, цагаан зүгийн тэнгэр буюу лус гэж тус тус ялгахуйц байсан бололтой. Жишээ нь: Харын зүгийн тэнгэр гэсэн нь догшин, хор тавихаас сийхгүй. Энэ нь нэг ёсны "муу" гэсэн утгатай юм гэдэг байна.
Цагаан зүгийн тэнгэр бол хүн, амьтанд гэм, хор тавьдаггүй, үргэлж сайн явдлын мөлөө байдаг мэтээр үздэг байсан гэнэ. Гэтэл монголчуудын дунд бүрхны шашин ХVII зууны үеэс хүчтэй дэлгэрч, бөөгийн мөргөлтэй харшилдан мөргөлджээ. Бурханы шашин монголчуудын хуучин шүтлэг болох бөөгийн мөргөлийг үгүй хийхээр хатуу тэмцлийг явуулаад түүнийг бүр мөсөн үгүй хийж, дарж ядахдаа элдэв аргыг хэрэглэсэн байна.
Бурханы шажин лам нар анхандаа онгон буюу удган мод зэрэг бөөгийн онгон шүтээнийг шатаан устган бөө, удган нарыг зодож нүдэх, тэдний хэцийг \тал хэнгэргийг\ хагалж, өмсгөлийг бөөгийн мөргөл ер дарагдаж өгсөнгүй. Харин бөө удган нар улам ширүүсч:
"Зул хүжээр зулгуйдсан
Зусар үгээр бялбайсан
Бурхан, бурхан гэдэг нь
Будаг, шунх хоёр юм"
гэх зэрэгээр дуудлагандаа хүртэл бурханы шажныг эсэргүүцсэн зүйлийг илт нэмж оруулах болсон байна.
Монголын бөөгийн мөргөлийг дарж ядахдаа Түвдийн "Бомбо" гэдэг бөөгөөс уламжлан авсан номын сахиус гэдэг "Чойжин"ег \зарим газарт "Гүртэн" ч гэдгийг\ дэлгэрүүлжээ.
Бас тэр үед байсан монгол бөө нарын дуудлага нь дандаа монгол хэл дээр байсан учир, зав дувыг бодож, юуны урвд бөөгийн дуудлагын эхэнд нь "Ум маани бад ми хун" буюу "Ум пад хун" гэх зэрэг бурханы шажны холбогдолтой цөөн төдий үг үсгийг нэмж, "Эх болсон зургаан зүйлийн хамаг амьтан амаржих болтугай" гэж уг дуудлагыг төгсөхөөр эрмэлзсэн зүйл үзэгдэнэ. \Энэ тухай үүнд хавсаргасан V, VI дуудлагыг үзнэ үү\в
Тэр үедээ ингэж түр зуур аргацаах нь зүйн доторхи хэрэг байжээ. Учир нь гэвэл, бурханы шажины лам нар хамаг уншлагаа үнэн хэрэг дээрээ ганц түвд хэлээр гүйцэтгэж байсан тул, монгол хэлээр шүлэгдэхэд нь бэрхшээл тохиолдож гачигдсан явдал ч байх юм. Иймд бөөгийн дуудлагын бүр мөсөн өөрчлөхөд үлэмжхэн цаг хугацаа хэрэгтэй болсон бөгөөд бас бөөгийн зарим зүйлийг зохион байгуулах явдал шаардагджээ.
Тус улсын Хөвсгөл аймгийн Цагаан Үүр сутын Үүр голын зүүн хөвөөн дээр байсан "Даян дээрх" гэдэг бөө нарын алдарт онгон болон чулуун хүнийг бурхны шажнаас XIX зууны үед шарын шашинд дагаж орох өргөдлөө гаргав гээд, түүнийг маш сайшаан, зар тарааж, гэлэн хувцас хунарыг өмсгөн, цавир зүүлгэжээ.
Бас түүний дээр нь жижиг сүм бариад, үргэлж гурван гэлэнгээр тахилга үйлдүүлэн, зул хүж таслахгүй, аливаа сүсэгтний даатгал, айтгалыг "Даян-дээрх"-ийн сүм барьц тавьцын горимоор хүлээн авсаар байжээ. "Даян-дээрх"ийг тахиулсан хүнд аршаан амсуулан, гар нүүрийг угаалгаад, түүний доорхи шалны буюу газрын хар шороог "Даян-дээрхийн шавсан" гэж цаасанд боож өгөх мэтээр бурхны шажны сүмын ёсоор бүрэн үйлчилгээг хийдэг болсон байна.
"Даян-дээрх"-ийг бурхны шажин лам нараас ингэж тахих болсонд зарим бөө, удган нар их эргэлзэж үнэхээр бөө бид бурхны шажинд дагаж орох цаг нь болсон юм болов уу, хэрэв цаг нь болоогүй сон бол, манай "Даян-дээрх" лам нарыг бут ниргэх чадалтай сан билээ гээд, тээиэгэлзэн дагах тийшээ ханджээ. "Даян-дээрх"-ийг ХШ зууны үеэс эхлэн тахисан гэдэг нь ортой ч байж магадгүй "Даян-дээрх"-ийн нэг домгийг дурдья. "Хэнтий"ь "Булган"ь "Даян-дээрх", "Тагнуу" энэ дөрвөн уулын савдаг нийлж Чингис хааны үзэсгэлэнт бага хатныг нь булааж авахаар хэлэлцэж гэнэ. Тэгээд бэсад гурав нь Чингисийнд буужээ. Тэгтэл Чингис хаан "Даян-дээрх"-ийг их хүидэтгэж, идээ будаа базаалган тавиад, ярилцан суутал орой болсонд Чингис хаан дэргэдийнхэндээ: "Айлчны морийг тавь" гэж зарлиг болов гэнэ. "Энэ хүний жолоо,цулбуураас эхлэн, ганзага, жирэм нь хүртэл цөм амьд могой юм. Тэд нь хатгачих гээд, морий нь тавиулахгүй байна" гэж зарц нар ирж хэлцгээжээ. Тэгэхэд Чингис хаан юу ч дуугарсангүй. Харин "Даян-дээрх" "Зүгээр, би ингэсхийгээд мордонов Алив хүүхэн минь нохой хориод аль" гэж Чингисийн бага хатанд хандан хэлэв гэнэ. Бага хатанг нохой хориод зогсож байтал, "Даян-дээрх" гэнэт түүнийг шүүрэн авч, морин дээрээ дүүрэн зугтаажээ. Чингис хаан баатруудын хамт түүнийг хөөсөнд нөгөө бүгсэн гуравтай нийлээд зугтааж явтал гэнэт дөрвөн тийшээ салан зугтаав гэнэ.
Чингис хаан хатнаа дүүрсэн ганц "Даян-дээрх"-ийг шил даран хөөсөөр байв гэнэ. "Даян-дээрх" Чингисийн хатанг Үүр голын дэргэдэх агуйд хийчихээд, өөрөө мөн голын зүүн хөвөөн дээр чулуун хүн болоод суучихсанд Чингис очиж, "Голийсон тархийг" гээд сэлмээр цавчиж, загнан байж галдаад буцацгаасан гэнэ. Дараа нь Чингисийн төрд хүн, малын их гарз болсонд Чингис хаан "Даян-дээрх"-ийг аргагүй л эхэлж тахисан юм гэнэ билээ" гэсэн домгийг Булган аймгийн өвгөн Дагва гуай ингэж хэлж өгсөн билээ.
"Урьд Даян-дээрх, Далхвандад, Даян-бүүвэй гэдэг ах дүү гурван гарамгай бөө байсан, эдний хөшөөг дурсган босгоод тахих болсон юм гэнэ билээ" гэдэг домог ч бас байдаг байна. Юу ч гэсэн Даян-дээрхийг бурхны шажны лам нар гэлэн болов гэж зарласны дараа, бөөгийн дуудлагыг шажныхаа бурхан, номын дагуу бүр өөрчилсөн үзэгдэнэ \7-р хавсралтыг үзнэ үү\. Мөн дуудлагыг лам нар монгол хэл дээр зохиохдоо агуулгыг өөрчилж, уг шүлгийн журмыг яг дуурайн чаджээ. Шинэ зохиосон дуудлагынзавсар, завсарт нь Түвд хэлний цншлагыг ч оруулж чадсан байна. Энэ дуудлөгыг хэрэглэх бөө нарыг шарын зүгийн бөө гэж нэрлэсэн, гэхдээ зарим нутагт цагаан зүгийн бөө ч гэнэ. Цагаан зугийн бөө гэсэн нь монгол бөө нарын уг ёсонд яв цав тохирохыг ашиглаад, харин харын зүгийн бөөг "муу" гэсэн утга уруу нь лавшруулан тонгорсон байна.
Бурхны шажны лам нараас зүйл зүйлийн аргыг хэрэглэсний эцэст монгол бөө нарын хүч суларч, зарим бөө, бурхны шажинд дуулгавартай болсонд уг тэмцлийн хүч сааран, эвлэрэх тийшээ ханджээ. Гэвч цөөн төдий харын бөө байсаар л байжээ. Одоо монгол бөө нарын дуудлагыг агуулгаар нь хувааж үзвэл:
Нэгд: Харын бөө гэдэг анхны бөө нарын дуудлага байна. Үүнд: Бурхны шажны нөлөө байхгүй монголчуудын жинэхэнэ цэвэр бүтээл юм.
Хоёрт: Бурхны шажинг эсэргүүцсэн үг орсон бөөгийн дуудлага байгаа нь хуучнаасаа ялгагдах талаар тун бага.
Гуравт: Хуучин бөөгийн дуудлагын эхэн сүүл хоёрт буюу дан сүүлд нь бурхны шажны холбогдолтой үг, үсэг нэмэх төдийгөөр аргалан хольж хутгасан саармаг дуудлага байна. Ийм дуудлагын дотор хуучин зүйл нь хэвээр үлдуээ.
Дөрөвт: Шарын зүгийн бөөгийн дуудлагыг бүр шинээр зохиосон байна. Түүнд бөө нарын тэнгэрийн оронд бурхны шажны сахиус, лам багш, ном тэргүүтэн оруулсан дуудлага нь агуулгаар цоо шинэ болжээ.
Монгол бөө нарын дуудлагыг агуулгын хувьд одоо ингэж дөрөв ялган судалбал зохистой шиг санагдана. Монгол бөө нарын дуудлагад утга агуулгын өөрчлөлт цаг тухайн үед орж байсан явдал бол түүний дуудлагыг олон янзын хувилбартай болгох нөхцөлийн нэг нь болсон байна.
Бөөгийн дуудлагыг зөвхөн үүгээр хязгаарлаж болохгүй нь мэдээжийн хэрэг юм. Монгол бөө нар дуулоагаа голдуу аман яриагаар цээжилж байсан учраас үг, үсгийн илүү, дутуу зөрөө гарсан нь онцын их өөрчлөлт болж чадсангүй. Гэвч бас бөөгийн олон янзын дуудлагыг нэгтгэж бичсэн ном байдаг бололтой. "Миний багшид "Онгодын гарчиг" гэдэг нэртэй, гурван хуруу хэртэй зузаан ном байсан. Багшийг нас барсны дараа үрэгдэв бололтой" гэж Булган аймгийн Дагва гуай, түүний садангийн хүн надад 1956 онд ярьсан. Үүнийг мөрдөж үзэхэд үнэн байна.
Харин нутаг нутгийн бөө дуудлагадаа өөрийн газрын уул, уёны нарийг оруулж тэдний эздэд даатгал хийдэг байсан. Энэ нь бөөгийн дуудлагыг орон нутгийн чанартай чиглэлд оруулсан байна. Бас бөөлөх ёс журам, өмсгөл нь ч өөр өөр болжээ. Үүнээс гадна, бөө нарт цаг улирлын буюу цаг үеийн чанартай дуудлага туё туёдаа байжээ. Жишээлбэл: намрын 8-9-р сард хийдэг тахилга буюу сацал дээр бөө нар зөвхөн даатгалын дуудлагыг дуудна. \Энэ нь хожим бурхны шажны үед айлын жисаа, дадлага болж хувирчээ\.
Нэг монгол бөө чухам хэдэн янзын дуудлага хэрэглэж байсныг тодорхойлбол:
1. Тахилга буюу сацлын дуудлага, үүнийг намар бүр тогтмол даатгал хийлгэх журмаар айл айлд дуудаж байсан нь нэг ёсны дадлага авахын чанартай байжээ.
2. Өвчин зэрэг гай зовлонг арилгахын төлөө бөөлөхөд дуудах дуудлага, үүнийг аль тохиолдсон цагт нь заллагын журмаар тэр айлд нь очиж гүйцэтгэхдээ мэргэлж, ид шид гаргах зэрэг дүвчигнэдэг байжээ. Ингэж бөөлөхдөө онгодоо урих дуудлагыг эхэлж хэлээд дараа нь ямар зорилготой онгодоо урьсан, юу асуух гэснээ өгүүлэн, хүслээ илэрхийлж даатгадаг байна. \Энэ тухай хавсралтын 2-ыг үзнэ үү\.
3. Дайн-дээрх мэтийн бөө нарын тусгай шүтээнийг буюу онгод бүрийг тахиулахад хэрэглэх дуудлага нь тус тус байдаг учир олон янзын дуудлага болохын нэг шалтгаан болжээ.
4. Галын тахилга, уул усны \овооны\ тахилга, Чингисийн сүлд тахилга гэх мэтийн олон зүйлийн тахилгыг анх бөө нараар дуудуулан тахиж байснаа больж, аль мэддэг хүнээр гүйцэтгүүлдэг болжээ. Эд бүгд нь голдуу бичмэл бий. Харин Чингисийн тухай дуудлагыг бөө бүр мэддэггүй, үүнийг голдуу Ордост ихээхэн хэрэглэж байсан байна.
5. Зүхэл \хараал\-ийн дуудлага гэж бараг бөө бүрт байжээ. Ийм дуудлага нь нутаг нутагтаа өөр янзтай буюу юуг, хэнийг зүхэхээс холбогддог байна.
6. Ганзаганы зэрэг олон зүйлийн сан бий. Эдгээрийг анх бөө нараар тавиулж байгаад, хожим бичмэл судар болгоод аль бичиг мэддэг хүнээр дуудуулдаг болжээ.
7. Үрс гаргах мэтийн олон зүйлийн өчиг, ерөөл, гэрийн мялаалга, үхрийн дадлага, тэиээний дадлага, шувууны дадлага авахуулах, бэр буулгах буюу хуртын тухай шүлэг ерөөл зэрэг цаг үеийн ёслол, журамтай холбогдсон өдий төдий зүйл байгаагийн олонхи нь бичмэл судартай юм.
Мөн эдгээрийг сүүлдээ аль мэддэг л хүи бүр гүйцэтгэдэг болжээ. Эдний дотроос бэр буулгах хурмын тухай нэг зүйлийг жишээ болговол, хүргэн хүүгийн талынхан сүй хүргэхээр ирцгээж, хүүхэн авах айлын үүднээс цааш, үнснаас нааых сууцгааж байхад нь хүүхний талын найрлаж байгаа хүмүүсээс нэг нь очоод, ингэж хэлдэг байна:
"Та нарын
Ардаа нум саадаг
Агссаныг чинь үзвэл
Анчин гөрөөчин бололтой
Тийм бол,
Уул хадаар явдалтай юм
Аянчин жинчин бол
Өргөн их замаар явдалтай юм
Адуу малын эрэлчин бол
Айл аймгаар буултай юм..."
гэх мэтийн олон үгийг шүлгээр хөврүүлдэг байна. Тэгэхэд нь та нар хүргэн хүүгээ ирээд байхад танихгүй яасан улс вэ? гэсэн утгатай шүлгийг бас хүргэн хүүгийн талынхан хэлнэ. Үүний дараа хүүхний талын хүн:
"Есөн ес наян нэгэн
Бэлгийн тэргүүн болох
Ган төмрөөр үйлдсэн шагай
Галууны шүүгээр шахсан бяслаг байна
Аваад аль!
гээд тэднийг найртаа урьдаг байна. Ингэж л эртний бөөгийн мөргөлийн ёсоор гүйцэтгэдэг зүйл хуримын шүлэг, зан суртахуунд олон үзэгдэж байна.
8. Зуны эхэн сарын шинийн 8-нд анхан удаа тэнгэр дуугарахад:
"Зудаа цаашаа
Зунаа наашаа
Хуйгаа цаашаа
Хураа наашаа
Дуугаа цаашаа
Дураа наашаа..." гэхчилэн олон үгийг үглэж, тахил өргөдөг заншил бий. Үүнчлэн тэнгэр их дуугарахад:
"Хариад, бариад омогтой билээ
Хан цагаан ястай билээ
Хав загасны мах иддэг билээ
Хаая, хууя
Хан, хайрхан тэнгэр минь" гэж Хотгойдын хариад овогтой хүмүүс хашгирдаг байна. Эсвэл:
"Хан цагаан ястай
Хас номин жинстэй
Хан тэнгэр язгууртай
Хүн би байна" гээд аянганд ниргүүлсэн хүний өрхийг бүтээж, үүнийг хаасны дараа, хэт цахидаг гэнэ \1961 онд Х.Лувсанбалдан тэмдэглэн авчээ\.
Иймэрхүү зүйлд хамаарагдах өөр нэг баримтыг энд жишээ болговол:
Аянга буухаас болгоомжилж хэлдэг үг:
"Зүүн зүгийн дөчин дөрвөн тэнгэр минь!
Баруун тавин таван тэнгэр минь!
Ар гучин гурван тэнгэр минь!
Эх хадар хар тэнгэр минь!
Буд хийвэл, булгийн эхэнд
Тад тас хийвэл, талын эхэнд,
Өндөр гэвэл, хушуун \газар\ дээр
Өргөн гэвэл, далай дээр
Цөөхөн малд минь гарзгүй,
Сүмбэр толгойд минь аюулгүй буугаарай"
\Баргын Шарнууд омгийн 48 настай Чогсотоос Х.Лувсанбалдан 1960 онд бичиж авчээ\.
Өмнөх 8-д дурдсантай холбогдох олон зүйл байгаа нь голдуу цаг тухайд тохиолдож болох аюулаас хамгаалах буюу нэгэнт дайралдсан уршгийг арилгахын төлөө үйлддэг хар домын дуудлага, шившлэг юм. Хар домыг анх мөнөөхөн бөө, удан нар гүйцэтгэж байсан нь эцстээ аль мэддэг хүмүүст шилжжээ. Хар домын судар мэр сэр үзэгддэг боловч, тэр бүр бичмэл байдаггүй, голдуу аман яриагаар байх юм. Заримыгнууц гээд хэлж өгдөггүй. Хар домын зүйлсийг цуглуулах иалаар бид ихээхэн дутагдалтай байгаа бөгөөд үүний зарим нь ардын эмнэлэгтэй хутгалдсан явдалч байх юм.
Дээр дурдсан олон зүйлийн дуудлага, үгё бол цөм харын зүгийн бөөгийн гаралтай шүлгүүд байна. Бөөгийн мөргөлийн яруу найраг цөм монгол шүлгээр байдаг бөгөөд зөвхөн зан суртахуун буюу ёс журмын тухай тайлбар тэднийг нь зүгээр үргэжилёэн үгээр хийсэн байх юм. Монгол шүлгийн журам, хэллэг тэргүүтнийг олж судлахад тус болох байна. Үүн дээр нэг жишээг хэлбэл, манай ууган зохиолчдын нэг болох Д.Нацагдорж монгол бөөгийн дуудлагын шүлгийг судалж байгаад "Миний нутаг" гэдэг гайхамшигт шүлгээ бичсэн нь хэн бүхэнд одоо мэдэндэж байгаа бизээ.
Зохиолч Д.Нацагдорж бөөгийн дуудлагын шүлгийн хэлбэрийг авч агуулгыг одоогийн утга санаагаар сольсонд ямар ч гэм болсонгүй, харин ард түмний дунд хурдан дэлгэрч амжилтыг олжээ.
Монголын харын зүгийн бөөгийн яруу найраг бол олон зуун жилийн турш ард түмний бүтээсэн уран зохиолын шилдэг өвийг биедээ шингээсэн учраас бурхны шажны ширүүн тэмцэлд тийм амархан ялагдахгүй, амь бөхтэй зууралдаж чадсан байна. Одоо энэ яруу найргаас чухам юуг судалж болох байна вэ гэвэл:
1-д Бурхны шажин, монголын харын зүгийн бөөгийн мөргөл хоёрын аль алины я гэсэн бид одоо хоосон чанар юм гэж тодорхой мэдэж байна. Гэтэл энэ хоёр юунд олон жилийн турш хоорондоо эрх ашгаа булаацалдан нэмцэв гэхэд нөгөө ноёрхох ангид байр суурьтай болохын тухай л тэмцэж байжээ. Энэ бол нэг ёсны үзэл суртлын тэмцэл, шажин, мөргөлийн түүх юм.
2-т Мөн яруу найргаас хүн, ардын сэтгэхүйн хөгжил, хүсэл, мөрөөдлийн чигийг олж болох, энэ бол бас ардын суртлын түүхийг ойлгон мэдэхэд тус болно.
3-т Бөөгийн яруу найраг бол дээр үеийн зан суртахуун, ялангуяа угсаатны зүй, түүний зан заншлыг судлахад чухал ач холбогдолтой байна.
4-т Бөөгийн яруу найраг нь монголын уран зохиолын түүх, түүний зохиолын хэлбэр, бүжиг, ардын аман зохиол, шүлэгтэй салшгүй холбоотой юм. Энэ тухай холбогдуулж би хэдэн үг хэлэхийг хүснэ.
1949 онд залуу эрдэмтэн Ойнзонгийн Найдан маш их хүч гаргаж, чармайн явсаар туё улсын Хөвсгөл аймгийн Баянзүрх сумаас "Сэтэр ариутган бөөлөх дуудлага" гэдгийг надад авчирч өгсөн билээ. Нөхөр Найдангийн олж ирсэн энэ зүйл бол харын бөөгийн нэг зүйлийн цэвэр бүрэн дуудлага, бас үйл ажиллагааны талаар зарим товч төдий тайлбартай тул эрдэм шижилгээний чухал хэрэглэгдэхүүн болно.
Үүний шүлгийн хэмжээ, зэрэгцсэн мөр хоорондоо яг таарсан байна.
Мөн дуудлагын шүлгийн бүдүүвчийг гаргавал:
Салуу, салуу, салуу
Заа, хайрхнууд
Цар мөнгөн чимэгтэнүүд минь
Шижир алтан туяатангууд минь
Хонгор сайхан чуулгатанууд минь
Хотгор сайхан хэцтэнгүүд минь
Есөн ес наян нэгэн тамлагыг чинь тамлаж
Есөн ес наян нэгэн сацлыг чинь өргөж,
Хэнд чинь хэнэггүй
Алин чинь алаггүй
Бултын тань өмнө
Бүгдийн тань дунд
Даатгалыг хийж байнав
Шог, шог, шог
Гэр нэвт гэрэлтэнгүүд минь
Туурга нэвт туяатангууд минь
Ар биенд минь алтан хуяг болж,
Айхад минь зүрх болсон тэнгэр билээ,
Шог, шог, шог,
Мөн дуудлага, шүлгийн иймэрхүү хэмжээгээр үргэлулэхдээ үеийн ёул буюу өргөлтгүй үе энд илүү буюу дутуу байх нь онцын үүрэггүй мэт. Жинхэнэ аялан дуудахдаа л уг дуудлагын шүлгийн нугалбар дагуу хэцийг цохин хөгжлөж, хоолойнхоо өнгийг тааруулан, үг тус бүр дээр утгын өргөлтийг тохируулан хийдэг байна.
Монгол бөөгийн дуу₮длаганд голдуу хорей, дактиль хэмжээ холилдсон явдал олон үзэгдэх юм. Тэгэхдээ 2, 3, 4, 6 өлмийтэй хорей, дактилиас илүү хэмжээтэй байх нь тун ховор. Өөрөаөр хэлбэд, биеэ даасан үе нь шүлгийн нэг мөрөнд дээрх тоогоор байдаг гэсэн үг юм. Голдуу нэг мөрөнд 3 буюу 4 биеэ даасан үгтэй шүлэг элбэг үзэгдэж байна.
Бөөгийн дуудлаганы шүлгийн хэмжээ нь хэц цохиж, аялан дуудахад тохирч байдаг учраас ийм нарийн тааруулжээ. Бөөгийн дуудлагыг шүлэглэхдээ зөвхөн үгийн толгой буюу адгийг холбоод зогсохгүй, мөр мөрөөр нь туушид нэвт шувт эгшиг, гийгүүлэгч нийлүүлсэн нь олон. Жишээ нь:
"...Хонгор сайхан чуулгантангууд минь
Хотгорийнхон хэцтэнгүүд минь
Есөн ес наян нэгэн тамлагыг чинь тамлаж
Есөн ес наян нэгэн сацлыг чинь өргөж
Хэнд чинь хэнэггүй
Алинд чинь алаггүй
Бултын тань өмнө
Бүгдийн тань дунд
Даатгалыг хийж байнав
Шог, шог, шог..." гэжээ.
Үүн дээр уг шилгийн мөрийг туушид нь шүлэглэсэнээр барахгүй, үгийн толгой, адаг хоёрыг адилхан холбожээ. Үгийн эхэнд "Хонгор, хотгор" гэж Н.Т гийгүүлэгч үсэг оруулсан нь хоорондоо авиа харшгүй. Монгол хэлэнд ямар гийгүүлэгч аль гийгүүлэгчтэйгээ авий харшдаг эсэхийг сайн мэдэхгүй, бид тойм төдийгөөр явж байгаа шүү дээ.
Мөн үгийн эхэнд "Хэнд, алинд" гэсэн ойролцоо сонсогдох үгийн үеэо шүлэглэсэн нь ямар ч үгүй, сйхан дуудлдаж, хэлэх, цээжлэхэд амархан шиг байна. Үүнчлэн мөн шүлгийн мөрний эцсийн үгийг бүхэлд нь хэнэггүй, алагггүй гэж холбосон нь аятай дуулдаж байна. Ингээд үзэхэд бөөгийн дуудлага нь монгол шүлгийн маш баялдаг холбоцтой юм. Учир ийм болоход монгол бөөгийн яруу найргийг сайн цуглуулж, нарийвчлан судалбал, бидэнд олж ашиглах зүйл олон бий.
Үүнд Жишээлбэл: Монгол бөөгийн яруу найраг нь буиданд монгол хэлээр шүлэглэх журам, монгол өгүүлбэрийн зөв зохион байгуулалт, ямаршуу тусгай хэллэг байдаг, уран злхиолд юмны дүрийг яаж гаргадаг, уран зохиолын ямар ямар хэлбэр байсан зэргийг тодотгон өгч байна.
Гэхдээ бид "Уран зохиол бол социалист агуулгатай, үндэсний хэлбэртэй байх ёстой" гэдгийг л мөн яруу найргаас олж үзнэ. Эдгээрийн эцэст хэлэх нэг зүйл бол, монголын ард түмний хувьсгалын анхны жилээс эхлэн одоо хүртэл энэ 40 жилийн дотор манай эрдэм шинжилгээний талаар бие дааж нарийвчлан судалдаг болсон нь бас л бөөгийн мөргөлийн энэ яруу найраг дээр я гэсэн тод үзэгдэж байна гэж энд тэмдэглэе.
Б. Содном 1964 он

МОНГОЛЫН ШИВШЛЭГ

2008-03-05T07:40:00.000-08:00

Монголын ардын аман зохиолын санд зохиолын олон янзын хэлбэр бий бөгөөд тэд нь зарим талаар их өвөрмөгц шинжтэй юм. Гэхдээ нийт хүн төрөлхтний хөгжлөөс салангид биш нь мэдээж хэрэг ээ.
Ардын аман зохиолын дотор "Шившлэг" буюу "Шившилгэ" гэж хэлэлцдэг зохиолын нэгж жижигхэн хэлбэр байна. "Зоос шившинэ, шоо шившинэ" гэх зэрэг өргөн дэлгэр хэлэлцдэгийг санахад тодорхой юм шиг бодогдох боловч, цаага нарийн зүйл байх юм аа.
Шившлэг бол анх балар цагийн хүтүүсийн мухар сүсэг бишрэлтэй болбоотой юм. Шившлэг уг нь хүн төрөлхтний дотор ангит нийгэм гарахаас ч өмнө байж, улмаар нэлээн өөр шинжтэй болчих юм. Жишээг хэлбэл, зоосоор мэргэлэх гэж шившиж байна гэхээс биш, тарнидаж байна гэж хэлэхгүй.
Мөнөөхөн сүсэг бишрэлтэй холбооотой шившлэг бол: бороо орж, тэнгэр нижигнэн дуугарах, аянга буух, цахилгаан цахилах, ус үерлэх, их салхи шуурга болж, хүн амьтан ургамал тэргүүтэнг сөнөөх, хохироох зэрэг байгалийн олон зүйлийн ул ойлгогдох үзэгдлүүд балар цагийнхүмүүсийн алхах гишгэх дутам дайралдаж байжээ. Байгалийн энэ аюумшигт үзэгдлийн учир шалтгааныг балар эртний хүмүүс нарийн онож мэдсэнгүй харин тэр байгалийн юм бүхэнд ямар нэг эзэн байх шиг байна. Тэдгээр эзэд нь тус тусын зүйлсээ хөдөлгөн ажиллуулснаар нөгөө байгалийн аюумшигт үзэгдэл үүсч байх шиг байна гэсэн таамаглал гарчээ. Иймэрхүү мухар сүсэгтэй холбогдож, шившлэг анх бий болгосон байна. Ингэж эзэд байна гэж хүний хий хоосон сэтгэхүйгээр бий болгосон тэр юм нь мэдсээр хэрэг, ер хүнд харагдах, үзэгдэх юу ч алга байсан тул, тэднийгээ "Хий сүг" гэж нэрлэжээ. Өөр үгээр хэлбэл, хүний нүдэнд харагддаггүй "Хий сүг" нь бас тус бүрдээ нэртэй.
Дээд тэнгэрийн орон гэж нэрлэж, түүнийгээ эзэн гэж үзээд "тэнгэр нар" бий, уулын эзэд гэхийгээ "савдаг" гэнэ. Усны эздийг "лус" гэх зэргээр хоосон сэтгэлээр бий болгосон "Хий сүгтээ" тус бүр нэр өгсөн байна. Энэ гурав бол монголчуудын эртний бөөгийн мөргөлийн гол шүтээн нь байсан юм.
Монголчуудын шивших явдал эртний бөөгийн мөргөлтэй нягт холбоотойгоор барахгүй, түүгээр уламжлан бий болж, ултаар бурхны шашны үед тархан ашиглагдсаар ирсэн байна. Монгол шившлэгийн үг ил, далд хоёр янз байдаг боловч, уг зорилго нь үндсэндээ нэг ээ. Хүн амьдралынхаа дотор тохиолдсон ямар нэг хэцүү буюу бэрхшээлтэй хэрэг явдал дээр битүүхэн аман дотроо шивэгнэн үглэж, нөгөө л өмнө духдсан хий сүгийн аль нэгэнд даатган залбирч, өөрийн хүссэн санаагаа шууд гарган гуйж, тэр хий сүгээс зохих тусламж далдуур эрдэг. Энэ нь голдуу нууц янзтай. Жишээлбэл: малыг өт арилгах шившлэгийн үг бол маш их нууц бөгөөд шүд нь унаагүй хүн үүнийг хийж чадна гэнэ. Хэрэв тэр хүний шүд унахад ойртвол, өөр нэг залуу хүнд уламжлан зааж өгдөг ёстой. Түүнчлэн хараалын чанартай, эсвэл бусдыг хорлох чиглэлтэй шившлэгийн үг бас л нууц байдаг учир, түүнийг олж мэдэхэд тун бэрх юм.
Далд хийдэг шившлэгийг цөөхөн хүн эзэмддэг бөгөөд, сүүл сүүлдээ мэргэжлийн чанартай шившлэгт үйлдлийн ёс журам нь ил хийх шившлэгээс их л бага байдаг. Мэргэжлийн чанартай шившлэг хийдэг хүнд заавал бөө байх албагүй, энгийн хар бор хүн байдаг учраас хар дом гэж ярилцхан олон. Хар дом бол эртний бөгөөд мөргөлтэй уялдахдаа харин харын зүгийн бөөд хамрах юм. Учир иймд хараалд хэрэглэдэг шившлэгийн үг хэдийгээр маш нууц байдаг боловч, нэгэн ёсны тарнийн маягтай муу зүйлийг хүссэн цөөхөн зүхлийн үг байдаг нь мэдээжийн хэрэг ээ.
Бусдад ямар нэг нөлөөгүй гэж үздэг, гуйврын чанартай шившлэгийн үг голдуу л монгол хэлээр байх юм. Бусад хэлээр байх нь өдрийн од шиг ховорхон. Ил хэлдэг шившлэгийн үгээс үзэхэд голдуу цөөхөн мөр монгол шүлэг байх юм.
Гэхдээ тэр шүлэгт өөрийн хэлж даатгаж байгаа зүйлээ самуурахгүйгээр тодорхойлохыг эрмэлздэг байжээ. Ил хэлдэг шившлэгийн заримыг гүйцэтгэхэд үйлдлийн ёс журам нь ихээхэн буюу багавтар гэх зэргээр янз бүр байх үзэгдэнэ.
Ямар нэг айл оршин сууж байгаа нутгийнхаа орчин тойрны уул, усны эзэд гэж үздэг хий сүг болох, савдаг, лус, дээд тэнгэр нарт сайн сайхан байлгах тухай даатгаж, өдөр \өглөө\ бүр цай буюу сүүний дээжийг гадагш авч гараад, гэрээсээ зайдуухан очиж дөрвөн зүг, найман зовхис тийш жинхэнэ хүсэх шившлэгээ хэлж, тахил өргөдөг билээ. Нутаг бүр харилцан адилгүй учраас тахил өргөхөд хэрэглэдэг шившлэгийн үг олон янзын хувилбартай болсон байна. Энд нэг жишээг хэлбэл:
"Сайн зүгийн минь тэнгэр
Саруул зүгийн минь заяа
Орохын олзыг нээн буулгаж
Гарахын газрыг хаан боогтун" гэж даатган шившээд, тахил өргөдөг, ерөнхийдүү шившлэгийн үг бас байх юмаа. Иймэрхүү шившлэгийн үг нь монгол ардын аман зохиолд нэг үеэс нөгөөд аман яриагаар уламжлан дамжсаар иржээ. Бөөгийн янз бүрийн дуудлага, сацлын дотор мөнөөхөн даатган шивших үгсээс нэлээд хэсэг орсон үзэгдэнэ. "Ганзаган сан, гад тахих судар, долоон өвгөний судар" зэрэг бичмэл зохиолын дотор ч шившлэгийн үг хэсэг хэсгээр орсон байна.
Зарим шившлэгийг гүйцэтгэхэд ихээхэн ёс журам шаардагдах юм. Мал хөнгөлөхөөё зөвхөн хурга хөнгөлөхийг энд жишээ болгож авья. Хургыг жил бүрийн зуны дунд сарын шинийн гуртанд буюу арван нэгэнд хөнгөлдөг заншилтай. Үүнийг тухайлж үзвэл, аргын улирлын зургадугаар сард хийдгийг хэлж байгаа хэрэг ээ.
Хургыг хөнгөлөхдөө өглөө эрт үүр цүүрээр хийж болохгүй, өглөөний нарыг ханын элэг уруу буух буух, үед буюу бага үдийн үед хийх хэрэгтэй гэнэ. Түүнийг багцаалж бодвол, өглөөний арван цагийн үед дулаан бүлээн болохыг харгалзан, сэр сэр салхилах жихүүн байдлыг намдаах гэсэн санаа юм. Ингээд хурга хөнгөлөх айл эсгий гэрийнхээ баруун талд бяцхан түүдгэн гал асааж, түүн дээр өрөм, тос хийнэ. Бас түүний дэргэд салхины дээд талд арц уугиулна. Тэгээд цэвэрхэн цагаан эсгий буюу ширдэг дэвсээд, үүн дээр хурга хөнгөлөх хүнийг хөнгөлөөний тусгай жижигхэн хурга барьж суухад, дэргэд нь шар будаа, эсвэл цагаан будаа хийж цийдмэлсэн нэг хувин тавьж, мөн хувингийн өрөөсөн сэнжинд хадаг уяж түүний дээгүүр өдтэй сумны уртааш нь дамиуулан тавьсан байна. Хурга хөнгөлөх нөгөө хүний зүүн талаар антай баганыг ацыг умар зүг хандуулан тавьсан үзэгдэнэ.
Энэ бүхий бэлтгэл ажлыг бүрдмэгц, хурга дөхүүлж өгөх, хөнгөлөхөд барьж элбэлцэх хүн тус тус гарч, хургыг хөнгөлж эхэлнэ. Хургыг хөнгөлж, засааг нөгөө хувинд хийгээд, уг ярсан арьсыг жимбийтэл нийлүүлэн, гаднах үсийг имэрч, уул шархыг бөгдөж өгнө. Ингээд хөнгөлсөн хургыг баганан дээгүүр алхуулан тавьж:
"Эм дом, эм дом
Сумнаас түргэн
Өднөөс хөнгөн
Эдгэрэх болтугай,
Дур дур дур! \түр түр түр\" гэсэн шившлэгээ хурга бүр дээр хөнгөлөгч хүн чанга хэлэхэд бусад элбэлцэж байгаа хүмүүс зөвхөн "дур дур дур" гэснийг дуурайж хэлцгээнэ. Энэ мэтээр шившлэгийн зарим нь нилээд тогтсоэ ёс журамтай болсон төдийгүй, зан суртахуунд холбогдох болжээ.
Монголын хуучин цаг тооны тооллооор зуны урь орж, хамгийн түрүүчийн хур буух тэмдэг дохио өгнө. Бас энэ үед ногооны үндэс бэхжиж ургац нь жигдэрнэ гэж хэлэлцдэг билээ. Мөн өдөрт буюу хэзээ тэр жилийн тэнгэр анх дуугармагц түүнийг сонссон хөдөө нутгийн айлуудын ахлах эмэгтэй гарч, сүү буюу цайгаар тахил өргөж үглэдэг нь:
"Зунаа наашаан
Зудаа цаашаан
Өнгөө аашаан
Өвлөө цаашаан
Хураа наашаан
Хуйгаа цаашаан
Нойтоо базааж
Ногоогоо элбэгжүүлээсэй
Дуугай намуухан
Аянгаа \цахилгаанаа\ тааруухан
Хурмаст тэнгэр минь
Хурай, хурай, хурай" гэж тэр эмэгтэй гэрээ тойрон явж дөрвөн зүг, нйаман зохис өөд тахилыг сайтар базаан өргөөд гэртээ орж ирнэ.
Зарим нутагт гэрийн дотор хий л хүн байвал бүгд нөгөө тахил өргөсөн сүү буюу цай үлдэгдлээс амсацгаана. Энэ ёс бол нөгөөтэйгүүр аянгын аюулаас хүн бүрийг хамгаалж байгаа санаа юм. Мөн үйлдэл бол зан суртахуунд орсон эртний шившлэгийн хувирал байна.
Мэргэ төлөг дээр хонины далны ясанд мэдэхийг хүссэн зүйлсээ шивнэн шившээд, нударгаар эргүүлэх зэрэгёслолын чанартай галд хийж түлнэ. Галд шатаасан далны яс ямар янзтай түлэгдэж, ан цав гарсныг тэр мэдэх гэсэн зүйлтэйгээ холбож тайлбарладаг байна. Чухам үнэн мөнийг хэлж аль гэж далны ясанд шившиж байгаа боловч, цаанаа үүнийг минь галын эзэн тэнгэр тунгаан хэлж өгнө гэж мөнөөхөн хоосон чанарын бишрэлдээ автагдаж, тэгж ч ёсолж байгаа явдал юмаа. Галын тэнгэр гэж үздэг хий сүсэгтээ даатгах шившлэг нилээд байдаг нь монголчуудын эрт дээр үеийн нэг үзэгдэл байна.
Гал тахих эртний зарим сударт буюу гүүний үрс гаргах сацал \ерөөл\-ийн сударт:
"Цагаадай бөөгөөр
Сацлаа сацуулж
Цангалан удганаар
Хөнөгөө бариулж..." гэх зэргээр гардгийг ажиглавал, гал тахих явдал монголчуудын дотор эртнээс эхлэн, ямар нэг айлын гал голомттой холбоотойгоор барахгүй, улсын гал голомттой ч холбогдож байжээ. Юу гэвэл, Цагаадай хаан өөрөө бөө хүн байсан төдийгүй, түүний хатан Цангалан бас удган байсан түүхтэй. Ингээд тэд улсын гал голомтын тахилгад оролцож явжээ. Цагаадай, Цангалан хоёрын тэр түүхт явдал монгорл ардын аман зохиолоор уламжлан явсаар эцэстээ бичиг үсгээр тэгж тэмдэглэгдсэн нь сонин.
Гал тахихад урьд тулганы дөрвөн тотго дээр өрөм, шар тос, өнгө өнгийн бүс, торгоны өөдөс мэтсийг тавиад, цороцгүй өвчүүг хадгаар ороон, зугуухан түлсэн галд хийнэ. Түүний дээрээс хайлмал шар тос дусааж:
"Хойт жилийн өдий хүртэл
Хотол голомтоо сахин тэтгэж
Мэнд суухын мэхийг даатгаж
Амар суухын авралыг \эрье\ айлтгая
Хурай, хурай, хурай" гэж хэлээд, галаа их бадраадаг байлаа. Энэ бол нэг ёсны шившлээс үүссэн даатгал юм. Зарим шившлэгийг бурхны шашин ашигласан учир монголын бөөгийн дуудлагын нэгэн адил, бурхны шашны уншлага, дуудлагатай хутгалдаж, их урт сунжруу болсон явдал ч бий. Жишээг хэлбэл, галын тэнгэрийн тахилын судар ихээхэн дэлгэрэнгүй болжээ. Ялангуяа Цахар гэвш Лувсанчүлтэмийн дэлогэрүүлэн зохиосон "Гал тахих судрыг" гойд их болгосон. Үүнд, өвчүү тэргүүтнийг өргөх нь:
"Шимт амт чадал бүхэн төгссөн ариун өвчүүг
Шинэ цагаан утсаар үзэмжтэй ороосон ба
Шагаат чамаг дарван өндөр хавирга сэлтийг
Шүтээн гал тэнгэрийн чуулганд тахил болгон өргөнө
Хурц тосны чанар төгссөн сэмж ба
Хурднаа үрэвсэн бадрагч хялгана өвсийг
Хутаг хишгийг нэмүүлэгч гал тэнгэрийг
Хувилгаан олон нөхдийн чуулган сэлтэд өргөнө
Алимд харануйг гийгүүлэгч өсөн хүж
Анхилах сайн үнэр төгссан өсөн хүж
Арц тэргүүтэн ба элдэв хувтасны зүйл бүгдийг
Аврагч гал тэнгэр нөхөд сэлтэд өргөнө..." гэх зэргээр зөвхөн галд өргөхийг дэлгэрүүлээд зогссонгүй, хамгийн түрүүний: "Урих дуудлага" гэж хийгээд, цааш нь мөргөх, бүс торгоны үртэс өргөх буюу тулганы 4 тотго дээр тавих зүйлс, магтах, хэрэг үйлсээ даатган залбирах нь, хүсэл мөрөөдлөө илэрхийлэх, хишиг даллах" гэсэн зэрэг бурхны шашны номнол ёсоор арав гаруй зүйл болгожээ.
Энэтхэг ч гэсэн манай тооллоос өмнө Х-Х1 зууны үеийн бололтой "Регведа" гэдэг эмхтгэлд эртний бөөгийн дуудлага зарим шившлэг "Веда \мэдлэг\" гэдгийн мөргөлөөр дамжиж орсон нь улмаар бурхны шашны номнолд зүйл зүйлээр хуваагдан уламжлагдсан явдал монголын бөөгийн дуудлага, зарим шившлэгт нөлөөлөөд, заримыг дэлгэрүүлэх, өөрчлөхөд рхүргэсэн байна.
Ийм явдал бол голдуу бичмэл зүйл дээр үзэгдэх юм. Харин монгол ардын аман ярианы хэлээр дамжиж ирсэн шившлэг дээр бурхны шашны нөлөө орсон нь өдрийн од шиг цөөхөн.
Шившлэг хийхэд лам, хар буюу эрэгтэй, эмэгтэй гэж ялгаварлах явдал байдаггүй боловч, нарийн зүйл дээр шившлэг үйлдэх хүн хавархон байдаг учир, мэргэжлийн чанартай болсон ч үзэгдэнэ. Ер шившлэг бол хар домтой нягт холбоотойгоор барахгүй, нэгэн ёсны хар домыг хийхэд хэлдэг үг нь мөн. Жишээлбэл: хургалах хонийг дуншихад баруун, зүүн тийш гурав гурав хөлбөрүүлээд, цухуйсан хургыг зугуухан татахдаа: "Сөөг, сөг, сөг, эм дом, эм дот, эм дот" гэж гаргана. Харин ботголох ингийг дуншихад "Хөөс, хөөс, хөөс" буюу Сөөг, сөг, сөг," гээд ботгыг татаж гаргадаг байна.
Бас мал өөрсдөө ирэхгүй буюу эрээд олдохгүй хээр хоноход галын, эсвэл үйлний хайчны амыг боогоод: "Хээр хоносоэ хэдэн мал минь хэвийн мэнд хонотугай" гэнэ. Зарим нутагт: Хээрийн нохойд хэлмэгдүүлгүй, хэвийн мэнд хонуулахыг даатгана" гэж гурав дахин мөнөөхөн хайчийг шившээд, баруун хатавчны завагт шургуулна. Энэ мэтээр монголын зан суртахуунд орсноор барахгүй, шившлэгээс ардын аман зохиолд бий болсон зохиолын жижиг хэлбэр нилээд байх үзэгдэнэ. Энд зарим жишээг дурдвал, Ц.Гочоогийн цуглуулсан зан суртахууны зүйлст хэд хэдэн сонин үг байна.
"Овооны их танд
Олзны их манд
Өлийн их нь танд
Өлзийих нь манд
Сожваа хоржийлаа" гэж өл дөвөөг давахад ямар нэг хүн хүсэл мөрөөдлийнхөө үгийг хэлж байсан явдал мөнөө л шившлэгтэй холбоотой. Өөр нэг жишээг хэлбэл, мал төхөөрүүлсэн хүнд хувь болгон гол буюу аман хүзүүг заавал оролцуулсан гэдэс дотрын зүйлсийг өгдөг ёс бий. Тэр зүйлсийг авсан хүн аман дотроо:
"Араас ирсэн аман хүзүү
Алт мөнгөөр чимсэн аман хүзүү
Өөрөөс ирсэн аман хүзүү
Өөх тосоор чимсэн аман хүзүү
Ир, Ир, хурай, хурай, хурай
Цохьсон газар
Цоохор тугал
Алсын газар
Алаг тугал
Төгөлгүй
Төбрөх болтугай", эсвэл:
"Хүлсэн газар
Хүрэн тугал гараасай
Алсан газар
Алаг тугал гараасай
Цохьсон газар
Цоохор тугал гараасай
Харж гүйцэхгүй
Бэлчээртэй бол
Харваж гүйцэхгүй
Зэлтэй бол" гэж шивэгнэж хэлдэг явдал бол нэгэн ёсны шившлэг маягтай юм аа. Эртний шившлэг сунжирсаар, заримдаа өрөөл буюу тангарагийн чанартай болох ёс бий.
"Аян хөнгөн
Ачаа хүнд яваад ирээрэй" гэх буюу
Буйлаа хугалалгүы
Бурантгаа сунгалгүй яваад ирээрэй" гэж хий сүгд даатгаж байгаа шившлэг нь одоо ерөөлийн чанартай болжээ. Бас зарим шившлэг сунжирсаар, тангараг буюу сургаалархуу болсон явдал үзэгдэх юм.
Хоёр хүн хоорхондоо эв түнжин хангараад эргэлтгүй болоход хэлдэг үг байдаг.
Үүнд: "Тал эвдэрвэл
Тамд унана
Сал эвдэрвэл
Далайд живнэ" гэх буюу
"Тал эвдэрвэл
Тамд уна
Сал эвдэрвэл
Дайлайд жив" гэж мөнөөхөн хий сүгийг баримжаалан шившиж байсан нь аяндаа тангараг янзтай болсон байна.
Урд цэрэг мордохдоо: "Богтос хагалаагүй
Богино хавирга хугалаагүй
Хараалт хадамын нэрээр нэрлээгүй" гэж хэлээд явдаг байжээ. Ингэж гэм хоргүй хүн гэдгээ хий сүгд мэдүүлж байгаа хэрэг юм.
Шинэ эмээл засаад, бэлхэн болоход урьдаар эцгээ эхлэн мордуулах ёс байдаг гэнэ. Тэгэхэд хэлдэг нь:
"Хонгор дүүрэн морьтой
Хот дүүрэн малтай
Үрээ дүүрээд
Үрээгээ хөтлөөд явах болтунай" гэж хий сүгд шившин даатгаж байсан нь эцэстээ ерөөлөрхүү болжээ. Энэ бүхий байдлаас үзэхэд монголын зан суртахуун дотор шингэсэн шившлэгээс үндэслэж гарсан үг тун олон янз юм. Өөр үгээр хэлбэл, шившлэг сунжран явсаар, ардын аман зохиолын дотор олон хувилбар буюу золхиолын олон жижиг хэлбэр тус тусдаа бий болсон байна.
Шившлэг бол балар эртний хүмүүсийн сэтгэхүйгээс үндэслэн гарсан жинэхэнэ хийсвэр ухагдахуун болох учир шинжлэх ухаан, соёлыг хөгжих дутам ховордож байгаа зүйл ээ.
Б.Содном 1964 он

АРДЫН АМАН ЗОХИОЛЫН СУДЛАЛ: \Шог, хошин үлгэр, домог ярианы Удиртгал\

2008-03-05T06:45:00.000-08:00

УДИРТГАЛ

Монголын ардын эрт эдүгээгийн аман зохиолын шавхагдашгүй арвин сангийн дотор шог, хошин үлгэр, домог яриа олон байдаг билээ. Эдгээрийн зарим нэг нь олон янз бүр илүү, дутуу үгтэй хэлэлцдэг боловч, ерөнхийдөө утга санаагаа хадгалж байдаг юмаа.
Монгол ардын аман зохиолд "Ноёд баяпыг эсэргүүцсэн богино өгүүлэг", "Хошин үг", "Хошин буюу шог дуу", "Далан худалчийн үг", "Балансэнгэ", "Сайн эрийн үгс", "32 наргиа" гэх, энэ сүүлийн дөрвөн үйл нь бие биетэйгээ холбоотэй бөгөөд ХҮШ зууны эцэс, Х|Х зууны үед гарсан янзтай. Мөн дөрвийн дотроос хамгийн түрүүнд "Далан худалчийн үг" үүсч, түүнээс хойш "32 наргиа", "Сайн эрсийн үг", "Балансэнгэ" гарч ирсэн юм шиг үзэгдэнэ. Мөнөөхөн дөрвийн дотор өмнө дурдсан зууны үсгийн зан суртахуун, түүхт байдал тодорхой үзэгдэнэ.
Буриад монголын алдарт зохиолч хоц Намсрай хуучин Сан бээсэд \одоогийн Чойбалсан аймгийн Матад сум хавьд\ байхдаа цуглуулсан аман зохиолын нэгэн зүйл болох "Сайн эрсийн үгнээс", "Өвгөн Гэлэнгийн үг" гэдэг шүлэглэлийг 1926 онд боловсруулж хэвлүүлснийг энд хамт хийж, уг эх авсан "Сайн эрсийн үг" гэдгийг оруулаагүй.
"Далан худалч", "Балансэнгэ" гэдэг жижигхэн хэсэг хэсэг өгүүлэгт бол Далан худалч, Балансэнгэ нар өөрсдөө уг зохиолын гол баатар нь болж явдаг.
Энэ зохиолуудад аж амьдрал, зан суртахууны аль дутагдалтай талыг шоглон дооглосон буюу сорьсон янзтай утга санааг харуулдаг билээ.
Пээр үеп энэ хоёр зохиолыг шог, хошины талаар нь гойд бөгөөд мөн тухайн үедээ хүмүүсийн инээдийг хүргэж, уйтгарыг сэргээх төдийхнөөр зогсдоггүй, харин ойлгож аваад цээжлэхэд нв амархан байжээ.
Нэгэнт цээжилсэн хүн уг гол санаанаас нь гаждаггүй боловч, илүү дутуу үгтэй хэлэх явдал мэдээжийн хэрэг ээ.
Жишээлбэл: "Балансэнгийг", "Балансан", "Бэлэнсэнгэ", гэх мэтээр нутаг нутагт янз бүр нэрлэхдээ яг нэг л хүнийг хэлж, мөнөөхөн "Балансэнгэ"-ийн үлгэрийг ярьж байна. Харин "Балансэнгэ" гэж ярих нь олонхи бололтой.
Монгол ардын хошин, шог үлгэрийн дотор 19-р зууны үед "Бадарчингийн үлгэр 1,2" гэж нэг шинэ богино хэлбэрийн зохиол бий болж ихээхэн дэлгэрсэн байна.
Бадарчингийн үлгэрийн дотроо зохиолынгол \баатар\ хүн нь бадарчин өөрөө байдаг бөгөөд феодалын нийгмийн ёс журам зан суртахуун, хар-шар дээдсийн улс төрийн явуулгыг илтээр эсэргүүцсэн чанартай шог үлгэр үлэмжхэн гарч дэлгэрэв ээ.
Тэр үеийн бадарчин монгол орныхоо дотор хөндлөн голыг хэрэн явцгааж, бадар барьж явсан нь үнэхээр олоон. Үгээр барахгүй олон тооны бадарчин "Баруун Зуу \Лхас\", "Гамшир", "Балба", "Утай" зэрэг газраар явцгааж, эргэл мөргөл хийнэ, номоо сайжруулна гэх нэрийдлээрэлдэв юмыг слонирхож үзэж, нүүр хагарч, нүд тайлахын тул, газар сайгүй тэнүүчлэн, олон янзын хүнтэй учран харилцаж, амьдралыг тал бүрээс хараад, биеэр амсаж, хашир догь болж байжээ.

Тэр гэхийн тэмдэггүй газар сайгүй явж байсан бадарчингаар тухайн үеитйн тэмцэл зөрчлийн сэдвийг илтгэсэн богино хэлвэрийн үргэлжилсэн уран зохиолын гол баатар болгосон явдал бас учиртай юм. Иймэрхүү зохиолын эзэн зохиолч буюу өөрийн нэрээ нуухын тулд, тэр үедээ хааш яаш, болох бүтэхгүй гэгдэх зохиолыг бадарчингийн гэж байсан буюу уг зохиолыг бадарчинтай зориуд холбон хийж байсан явдал монгол ардын аман зохиолд чухал суурийг эзэлж байсан үзэгдэнэ.
Хошин буюу шог үлгэрийг ингэж нэг хүн нь нөгөөгөөс сонгож тогтоогоод, амаар сонирхол болгон ярилцдаг тул, үг нь илүү дутуу болох мэтээр олон янз болдог байна.
Хэдийгээр ийм олон янзын хувилбар гарч ирэвч, гол утга санаа нь төдий олон янз болдог байна.
Хэдийгээр ийм олон янзын хувилбар гарч ирэвч, гол утга санаа нь төлий л их өөрчлөгдсөн явдал ховор үзэгдэнэ.
Монгол арлын аман зохиолын хошин, шог үлгэрийн зохиомж нь хялбархан, утга санаа нь их л ойлгомжтой байтлаа, тэр нэг зүйлийн санаагаа урлагийн талаар ёадамгай эвшхан гаргаж, төгс утгагыг гаргасан байх нь гойд сонирхолтой юм.
Ердөө ямар нэг утга санааг урлагийн талаар гаргахдаа хүмүүсийн инээдийг хүрмээр эвлүүлж, зохиох нь тийм ч амар хэрэг биш.
Иймд эдгээр хошин, шог үлгэрийг судалж, зохиомж болон урлагийн барилыг олж авах явдал одоогийн утга санаагаар ямар нэг хошин буюу шог инээдтэй зохиол бичихэд ач холбогдолтой юм аа.
Зохиолч хүн ямар нэг сэдвийг олж аваад, түүнийгээ унших үзэх хүний сэтгэлийг хөдөлгөх хошин, шог буюу инээд хүргэх зохиол болгон боловсруулья гэснийгээ яаж хийвэл, тийм зохиол болноо гэдэг нэг асуудал тулгарч ирдэг билээ. Үүнийг эзэмших мэдэхийн тул, ардын бичмэл уран зохиолын хажуугаар аман зохиолын хошин, шог инээд хүргэх зохиолуудыг тэр цаг үеийн байдал, нөхцөл хөгжилтэй нь хамт холбож судлах явдал шаарддагдаг байна.
Харин иймэрхүү зохиол дээр анхаарах нэг зүйл бол цаг үе нь байгаа юм. Жишээг хэлбэл, өнгөрсөн үеийн зарим шог буюу инээдтэй байсан хэрэг явдал, хэллэг нь уг үеэ нэгэнт шувтарсны дараа, уул шог буюу инээдмийн чанараа алдаж, өөр цаг үеийн нөхцөлд уйдах зүйл болж хувирах ёс бас бий, эсвэл ямар нэг уйтгар гунигтай буюу түвшин байсан үйл явдал, хэллэг нь өөр цаг нөхцөлд хүрч ирээд, зөвхөн инээдэм наадмын хэрэг болж хувирах ч ёс бий.
Д. Нацагдоржийн "Учиртай гурван толгой" гэдэг дуурьт Балган ноёныг гэрлэх үеэр алтан малгай, шар хүрэт өмссөн, цал буурал сахалтай, салга лам, бусад ноёд ихсийн хамт гарч ирээд, Балган ноёнд бэлэг хүргэхээр бараалхаж байгаа байдал харагдана. Урьдын цагаар буюу тэр цаг үедээ бол мөн ламыг өндөр нас, шашин мөргөлийн хувьд нь хүндэтгэж биширмээр юм уу өрөвдөж хайрламаар дүнхгэр буурьтай ламтан гэж байсан нь илэрхий.
Гэтэл одоо түүнийг хүмүүс хараад, дооглон инээлдэх болжээ. Энэ яагаад ингэж байнаа гэвэл, цаг үе нь өөр болоод, тэр ламтны үе нэгэнт өнгөрсөн учраас иймэрхүү элэг доог болоод хувирчихав аа.
Үүний учир нь юу гэвэл, ямар нэг юмыг "сайн", "муу" хоёрын аль нэгээр дүгнэж байгаа хэрэг юм. Нэг цаг үед "сайн" буюу "сайшаагдаж" байсан хэрэг, явдал юмуу үзэгдэл тэр тухайн цаг үеэ өнгөрөөгөөд өөр байдалтай цаг үед шилжин хүрээд, нийгэмп ойлгогдож үнэлэгдэхдээ урьдынхаасаа ондоо дүгнэлт ч авдаг явдал байна.
Үүнд магадгүй элэг доог болсон зүйл нь "муу" буюу "муушаагдсан" дүгнэлт авч болно.
Ингээд үзэхэд "сайн", "муу" хоёр гэдэг дүгнэлт нь үргэлж байраа солилцож байдаг жамтай юм байна.
Энэ тухай жишээг хэлбэл, үргэлж усанд шумбаж амьдардаг загасны амьдралыг зарим хүн "сайн" байх гэхэд, зарим хүн : үргэлж хүйтэн нойтон уёанд амьдардаг юуных нь сайн байх вэ дээ, "туу" л байх ёстой гэхчлэн өөр өөрөөр дүгнэн хэлэхийг оролддог байна.
Үнэндээ уг маргааны гол нь үүн дээр биш, харин байгалийн дотор тэр амьтан зохицон амьдарч байгаа явдал нь онцлогтой юм.
Тэр ч байтугай бидний өдөр тутмын амьдрал дээр ч гэсэн нэг зүйлийг яг нэг адил үздэггүй.
Энэ морь "сайн" гэж нэг хүнийг хэлэхэд, нөгөө хүн "муу" гэж хэлэх зэргээр нэг юмыг янз бүр дүгнэх явдал байдалтай адил нэг цаг үед болсон үзэгдэл нөгөө цаг үеийн ондоо нөхцөл байдал дээр очоод өөр болон дүгнэгдэхэд хүрсэн байна.
Гэвч тэр цаг үеийн үнэн мөнийн түүхэн нөцөл байдал чухал юм. Уран зохиол дээр ярьж байгаа нэг "сайн" шэдэшт нь нэг ёсны ололтыг "муу" гэдэгт нэг ёсны дутагдлыг хэлсэн хэрэг. Ололт, дутагдал хоёрын аль нэгний байдал, дүрийг оновчтой гаргаж, сэцэн хэллэгээр дүүргэж чадсанаараа хүний инээд хүргэх сонин хачин зохиол болдгийг анхаарууштай.
Иймд энэ хоёрын аль алин дээр ч хошин шог зохиол бичиж, хүний сэтгэлийг хөдөлгөж болох юм.
Хүний сэтгэл хөдлөлийн дотроос хөгжилтдөх нь хошин шог зохиолд их ач холбогдолтой. Хүн хошин шог зохиолыг үзэх буюу сонсоод, хөгжиллөдөг юмаа.
Ололт, дутагдал хоёрын аль нэгний байдал, дүрийг оновчтой сайхан гаргаж, цэцэн хэллэгээр дүүргэж чадсанаараа л хүний инээд хүргэх сонин хачин зохиол болдгийг анхаарууштай.
Хэдийгээр ийм боловч, уран зохиолын доторхи шог , хошин зүйл нь удаан жилийн сэдэвтэй эсэхээрээ бас болно.
Хэрэв удаан жилийн сэдэвгүй байвал, тэр зуурын үеэ өнгөрмөгц, даруй хуурч өөр болоод сонирхлоо алддаг байна.
Хошин шог зохиол нь бодит амьдралд хэдий ойрхон бөгөөд байгалийн жам болох хөгжлийн хувьсгах, хөдөлгөөнтэй нь хэдий л нягт холбож чадвал, тэр нь төдий л удаан жилийн сэдэв болж алгуурхнаар хуучирдаг байна.
"Тэр хүн ялаа халтирч унаад хөлөө хугалчихмаар халзан толгойгоо гялалзуулан байж, дохих нь нэг л маапаантай юм шиг надад санагдлаа" гэж бичвэл, тийм амархан хуучрахгүй мэт.
Халзан толгойтой хүн урьд ч байсан одоо ч бий, хойшдоо ч гэсэн нэг хэсэг зууртааа л лав байх бизээ.
Монголын хошин шог буюу инээдэмтэй зохиолд уран дүр, үйл явдлаас гадна, бас сэцэн, эсвэл тонгорсон хэллэг ихээхэн үүрэгтэй байдаг юм. Жишээлбэл:
"...Хөлөө тээх хөлөгт минь
Хөвчийн чоно ламтаад
Хоёр хэрээ гэсүйтэй
Хорин шаазгай унзадтай
Бурхан болох харгуйгаар
Богдь нь зориулж байхад нь
Чойжин янзуур шуухирч
Чулуу барин хашгирч очих гэхэд минь
Чоно нь цаашаа заларч
Шувууд нь дээшээ дэгдэж..." гэх зэргээр тонгорсон тусгай хэллэгээр үйл явдал дүр гаргасан байна.
Чононд идүүлсэн ламын морийг яг хурал хурж байгаа янзаар нь уг байдалд тааруулан зохиосон явдал инээдтэй бөгөөд гүнзгий утгатай болгож чадсан байна.
Монгол арлын аман зохиолын дотор хошин, шог үлгэрийн сэдвийг голдуу цаг тухайн үеийн амьдарлын энгийн зүйлээс авсан явдал тун олонхи нь дайралддаг учир амьдралд их л ойр буюу амьдралтай үргэлж холбоотой байдаг байна.
Ингэхдээ амьдралын тэмцлээс гадна бас амьдралын дотор үзэгдсэн харамч, худалч, залхуу, хойрго, биеэ тоосон, дээрэнгүй мэтийн олон дутагдлыг инээдэм наадмын чанартай юм шиг нийтийг жигшээмээр ухааруулахаар гаргаж үзүүлдэг нь ёонин өмөрмөгц байдалтай юм.
Бас зарим зүйлийг хэтрүүлсэн явдал үзэгдэх боловч, энэ нь учиртай юм. Жишээг хэлбэл, далан худалчийн үлгэр байна. Үүний дотор хүн үнэмшихгүй илэрхий худал зүйл байдаг нь : нэгд худал гэдэг ийм илэрхий юм гэж хариулаад, жигшээх, хоёрт ингэж давруулсан худал зүйлээр хүний сэтгэлийг сорих, эсвэл ухааныг задруулж өгөх зорилготой юм гэж ард олны хэлэлцдэг нь үнэний хувьтай юм.
Хошин шог үлгэрийг зөвхөн үргэлжилсэн үгээр зохиодог биш, харин дан шүлгээр буюу үргэлжилсэн зохиолын дунд нь шүлэг холилдсон ч байх юмаа.
Монголын ахрлыэ аман зохиолд байгаа хошин, шог үлгэрийн нэг онцгой шинж бол тун богинохон бөгөөд голдуу зөвхөн нэг зүйлийн санааг монгол орны өвөрмөгц байдалд тохируулан хурцаар толилуулсан байх юм аа.
Мөн үлгэрийн түүвэрт хошин шог дуу зэрэг зохиолын зарим хэлбэрийг жич хүн оролдож байгаа байдлыг харгалзаж, энд оруулсангүй. Жишээ болгож толилуулахын тулд энэ мэт цөөн төдий хошин, шог үлгэр, яриа эмхэтгэсний цаана арвин их бийг цуглуулах, судлах хэрэгтэй юм.
Харин цуглуулж, судлахдаа хошин шог зохиолыг төрлөөр нь бас нэг төрлийн доторхи олон хэлбэрийг тус тусад нь авч үзэх явдал шаардагдаж байгааг анхаарах болов уу.
Судлах явдал дөхөм болгож, тус тусын зөрүүг харуулахын тул, нэг үлгэрийг янз бүрээр хэлэлцдэг тухайд гарсан ойр буюу өөр хувилбартай болсныг зориуд энэ дэвтэрт нэгэн адил оруулав аа. Жишээлбэл Далан худалч, Балансэнгэ нарын болон бадарчингийн зэрэг зарим үлгэрийн ойролцоо хувилбар нилээд бий.
Б.Содном 1953 он

ЦЭЦЭН ҮГИЙН ТУХАЙ

2007-11-27T16:49:00.000-08:00

Цэцэн үгийн тухай

Б.Содном

Ардын аман зохиолын чухал хэлбэрийн нэг бол цэцэн үг юм. Цэцэн үгийн дотор нь бүтэц хэлбэр, зохиомж, найруулга, шүлгийн талаар хэд хэдэн янз хувааж болдог. Жишээлбэл: Сургаал үг, мэргэн үг, оновчтой үг, хууч үг, зүйр үг, цэцэн үг гэх зэрэг байна.
Гэвч их төлөв цэцэн үг, хууч үг гэж хоёр том бүлгийг нийлүүлж, ардын цэцэн үг гэж ерөнхийд нь нэрлэдэг юм.
Ардын цэцэн үг бол аман зохиолын анхны үүсэл буюу аман зохиолын бусад төрөл, хэлвэр гарахын нөхцөлд болдог гэж шинжилдэг юм.
Цэцэн үг, ард түмэнд олон жилийн турш өдөр тутмын аман яриагаар дамжиж, найруулга, утгын талаар боловсрон засагдсаар төгс чадалтай болдог байна. Ингэж нэг үеэс нөгөө үе хүртэл ардын яриагаар дамжихдаа нэгэнт бий болж, бэхижсэн цэцэн үг бол утга, найруулга нь тун алгуур удаан хугацаанд өөрчлөгдөнө. Харин нийгмийн байдалтай холбогдож, түүхийн үед шинэ шинэ цэцэн үг нэмэн гарсаар байдаг билээ.
Ер нь цэцэн үг, ард түмний өдөр тутмын аж амьдралд үргэлж хэрэглэгдсээр байдаг тул, ихээхэн өргөн дэлгэр бөгөөд голдуу товч богино, оновчтой, мэргэн сургамжийн чанартай байдаг. Цэцэн үг, ангит нийгмийн үед өөрийн ангийн эрх ашиг, улс төрийн бодлогын агуулгыг хадгалсан байдаг юм.
Ангит нийгмийн үед хоёр соёл байдаг ёсоор, эсрэг тэсрэг ангийнхны сонирхсон үзэл суртлыг харуулсан цэцэн үг гарч, ангийн тэмцэлд хэрэглэгдсээр ирсэн нь мэдээжийн хэрэг.
Монголын феодолын үед феодалын ангийн үзэл санааг шингээсэн хэсэг цэцэн үг байлаа. Гэвч энэ нь цөөнх байж, ардын ангийнхны талаас гарсан цэцэн үг дийлэнх нь байлаа. Үүнд ажил хөдөлмөр, зан суртахуун, ангийн тэмцэл зэрэг аж амьдралтай холбогдсон ардын цэцэн үгс нь аман яриагаар барахгүй, харин бичиг зохиол судалж, түүний ач холбогдол болоод хэрхэн ашиглаж болохыг тодорхойлдог байна.
Ардын цэцэн үг бол хэлэх гэсэн юмны санааг хүний сэтгэлд дүрий нь буутал мэргэн өгүүлнэ. Юмны дүрийг ингэж тодорхой хэлдэг учир, хүний сэтгэлийг хөндөж, хөдөлгөн нөлөөлөх, ойлгуулах талаар хүчтэй байдаг юм.
Ийм учраас хүн ярианыхаа дунд, аль хэрэгтэй газартаа цэцэн үгсийг санамсаргүй юм шиг урсган гаргаж хэрэглэдэг. Олон үг хэрэглэж, ямар нэг утга учрыг гаргахад нь зохих тэнцэх цэцэн үгийг явч хэрэглэснээр, хэлэх үг цөөн зарцуулагдана.
Үүнээс үзэхэд, цэцэн үг бол ямар нэг юмы утга санааг гаргахад дүрслэг, тодорхой байдгаас гадна, хэлэх үг санааг хураамжилж өгдөг байна. Цэцэн үгийг хэрэглэж хэлэхэд их л эвхэн аятайгаар барахгүй, харин тогтоож цээжлэхэд хялбархан байдаг байна. Цэцэн үгийн хэлний найруулга, шүлэг, уг санаа нь амархан, сайн найруулагдсан учраас ийм болдог байна.
Ардын цэцэн үг бол утга санааг илтгэх хурц зэвсгийн нэг мөн.
Б.Содном 1953 он